آنادیل‎دن درلمه‎لر-26

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:سه شنبه 1 اسفند 1396-04:46 ب.ظ

1.      قابال(qabal):"بیر یئرلی، [اؤزللیک‌له آل-وئرده] بیر یئرده/گؤتورو آلیب ساتماق". آنادولو آغیزلاریندا دا چوخ یایقین‎دیر. قابال یانیندا، قابالا(qabala)دا بو معنادادیر. بوردان آنلاشیلان، بیزده‌کی قابالا، فارسجا "قباله" ایله بیردیر. سانیرام کلمه سونونداکی ـه/ـا سسی یؤنلمه(مفعولٌ الیه) اکی ساییلیب، زامانلا آتیلیبدیر. منینسکی سؤزلویونده گؤرولمه‎سی(قابال دا وار، قابالا دا) اسکی‌لییی‌نی گؤستریر. آیریجا قاباللاماق "بیر ایشی توپدان تاپشیرماق" معناسیندا عثمانلیجادا واریمیش. نه ایسه قباله "بلگه، سند"(ائو، تارلا و..) اولاراق بیلینیر و عربجه قَبْل (=اؤنجه، اؤن، اؤندن) و قَبِلَ(آلدی) اورتاق کؤکوندن گلیر. بیلیندییی کیمی یهودیلیک صوفی‌لییی اولاراق بیلینن قابالا/کابالا دا، بو اورتاق سامی کؤکدن گلیر و کلمه آنلامی "قبول ائدیلمیش، آلینمیش" یعنی گَلَنه‌ک/سنّت دئمک‎دیر.

2.      دایاز(dayaz):"درین اولمایان، درین‎لیک‌سیز، سطحی". آذربایجاندان باشقا آنادولو آغیزلاریندا(آغری، بیتلیس، دیاربکیر، موش(بولانیق)، ایسپارتا(جبل)، آماسیا(مرزیفون)، کرکوک، سیواس و قارص)دا گؤرونور. کلمه‎نین ایلک باخیش‌دا دایاماق فعلینه باغلانابیله‎جه‎یی گلیر انسانین عقلینه. فارسجا "پایاب" کلمه‎سینه دقت ائدینیز. نه ایسه کلمه سونونداکی ـز/-z اکی، داها اؤنجه کیچیلتمه/بنزتمه اکی اولاراق و اسملره گلن ـز اکیندن فرقلی اولاجاق‎دیر. بلکه اورداکی "آیاز" کلمه‏سی ده بو اکی ایله قورولوبدور. آما آنلاشیلان بورداکی اک فعل‌لره گلیر و آشاغی‌داکی سؤزجوک‌لر بو اک ایله تحلیل ائدیله‌بیلیرلر:

2-1. سؤز(söz): بیر *سؤمک> سؤله‌مک>سؤیله‌مک فعلینه باغلانابیلر. بو گون ده دانیشیق دیلینده، سؤیله‎مک یئرینه داها چوخ سؤله‌مک ائشیدیلیر و "چوخ دانیشماق، یانشاماق" معناسی قازانیب‌دیر.

2-2. اوز(uz):"هنر، صنعت". اسکی و اورتا تورکجه‌‎ده یایقین‌دیر و موغولجایا اوران(uran) اولاراق گئچیب‎دیر. اوماق(umaq) "باشارماق، ائده‎بیلمک" فعلیندن گلدییی سؤیله‌نه‌بیلر. اوس "عقل" معناسیندا، بو کلمه‎نین بیر ده‌ییشگه‎سی ساییلمالی‎دیر.

2-3. اؤز(öz):بیر باشقا یازی‎دا یازدیغیم کیمی، اؤمک(ömek)"دوشونمک، آنلا‌ماق" فعیلنه دایاندیغی آچیق‌دیر. اؤز اسکی تورکجه‌ده "روح، جان" کیمی معنالاری وارایدی.

2-4. توز(toz): بلکه توغماق>دوغماق فعلی‎نین کؤکونده‎کی فعله دایانیر. گون دوغماسی‌ندا اولدوغو کیمی، توغماق و اؤنجه‌کی فعلی بوردا یوکسلمک و قالخماق معنالاری داشییابیلر.

2-5. کؤز(köz): *کؤمک "یانماق" کیمی بیر فعل‌دن گلدییی ادعا ائدیله‌بیلر. کؤیمک "یانماق، گؤینه‎مک" بو وارسایدیغیمیز فعله دایانمالی. سانیرام قور(qor) دا اصلیندن بو *کؤمک فعلیندن گلیر؛ *کؤر>قوْر.

2-6. اویوز(uyuz):"قاشینتی". اسکی تورکجه‎ده‎کی بیچیمی اودوز(uduz)دور و اودیماق(udımaq) "یاتماق، یوخولاماق" فعلینه دایانمالیدیر.

سایین هادی دَریز(deriz) کلمه‎سینی ده درمک فعلی ایله ایلگی‎لی گؤرور. اونو بو کلمه‌لره قاتماق منه بیر آز چتین گلیر. چونکو کلمه یالنیز آذربایجان‌دا گئچر و آلینتی اولما احتمالی واردیر.

آیریجا منجه گؤز(göz)<*کؤمک>کؤرمک>گؤرمک فعلینه، باز(اسکی تورکجه‎ده: باغلی، وابسته)< باماق>باغ>باغلاماق کیمی فعل و سؤزجوک‎لره باغلانابیلرلر. تورکجه‎میزده بدن/گؤوده عضولرینده گؤرولن ـز، بعضی‌لرینه گؤره، اکیز اورقانلاردا(دیز، گؤز و..) گؤرونور و بیر نوع اکیزلیک یا چوخلوق بیلدیرن اک‎ایمیش. منجه بو گؤروش دوغرو ده‎ییل. بدن عضولری‌ندن اکیز اولمایان‎لاردان (مثلا بوغاز/بوغوز)دا بو اکی ایله یارانیبدیر. بو کیمی آدلار، تاریخین قارانلیق‎لاریندا ایتیب-باتان فعل‌لره دایاندیریلابیلیرلر. اما بونون اوچون درین آراشدیرمالار گره‎کیر. سون اؤرنک اولاراق؛ دیز<تیز، بلکه *تیمک>تیره‌مک>دیره‌مک کیمی بیر فعل‎دن گلدییی ده ادعا ائدیله‎بیلر.

3.      گوبود(gobud):"قابا، قالین آدام، چیرکلی تربیه‎سیز/ادبسیز آدام". آذربایجان جمهوریتی‌نده سون درجه یایقین‌دیر. بیزده داها چوخ قوزئی بؤلگه‎‌لرده گؤرونور. آنادولو آغیزلاریندا فرقلی سؤیله‎ییش‌لری وار: کوبات(kübat)، کوبوت(kobut)، غوبات(gubat) و.. اسکی عثمانلیجادا دا اؤرنک‌لری وار و گؤبوت (göbüt) و یا گوبوت(gübüt) اولاراق سؤیله‎ندییی دوشونولور. نه ایسه سؤزجوک ارمنیجه‎دن آلینج‎دیر (دانکوف، 83.ص). ارمنیجه‎ده kopit و ده‎ییشگه‎لری "چیرکین، پیس" دئمکدیر.

4.      سوسن:"بیر چیچک آدی". قیز آدی اولاراق دا گؤرولور. تورکجه‎میزده داها چوخ سوسن(sūsen) سؤیلنسه‌ ده تورکیه süsen تلفظ اولونور. ایلک باخیش‌دا فارسجادان گلدییی آنلاشیلیر. سوسن عربجه‌ده ده وار و ایرانلی آراشدیرماجی‌لار، فارسجادان عربجه‌یه گئچدییی‎نی دوشونرلر. آوروپا دیللرینده قیز آدی اولاراق گؤرولن سوزان(Susan) آدییلا بنزرلییی دقت چکیر. بو دیللرده‌کی سؤزجوک/آد، لاتینجه سوسانا (susanna) دان و لاتینجه سؤزجویون‌ ده یونانجادان گلدییی بیلینیر. یونانجا سؤزجوک، عیبرانیجه/ یهودجا شوشانا(şoşannā)دان گلدییی آنلاشیلیر. شوشانا، عیرانیجه‌ یانیندا، آرامجادا دا زامباق یعنی بیر نوع سوغانلی چیچه‌یین آدی‌دیر. بوتون سامی‌ دیللرینده گؤرولن بو بیتگی آدی، فارسجا سؤزجویون(بلکه عربجه‌سی‌نین ده)قایناغی دیر و آرامجادان گلدییی گؤرولور. دیلیمیزه فارسجادان گئچدییی دوشونوله‎بیلر. آیریجا فارسجا/عربجه سوسنبر ده بو کلمه‌دن قایناقلاندیغی و اصلینده "سوسن برّی"(=چؤل سوسنی) اولدوغو آنلاشیلیر.

5.      تیله‌نمک(tilenmek):"حیاسیز اولماق، اوزو برکیمک". دانیشیق دیلینده گؤرولن بو سؤزجوک، آنادولودا یوخ کیمی‌دیر. سانیرام اصلینده تولنمک(tülenmek) "توک‌لنمک، توک تؤکوب یئنی توک چیخارماق" دن گلیر. تولنمک بو معناسییلا، عثمانلی قایناق‌لاریندا وار و آنادولو آغیزلاریندا دا گؤرونور. اؤنجه‎لری یازدیغیم "تولک" سؤزجویو ده بوردان گلیر. بیزده معناسی مجازی ساییلیر.

6.       فر(fer):داها چوخ فرلی(ferli) و یا "فرلی-باشلی" دئییمی‌نده گؤرونور. آنادولو لهجه‌لرینده فر "پارلاقلیق، آیدینلیق، گوج، قوّت، [گؤزده] جانلی‌لیق" معناسیندا واردیر. سؤزجویون فارسجالیغی آچیق‌دیر. فَرّ یئنی فارسجادا، "ایشیق، پاریلتی" دئمک اولوب و اوزونجا گئچمیشی وار. اساس اولاراق، آوستا'دا خورنه (xwarna) "ایشیق، گؤرکم، [تانری]وئرگی[سی]" کیمی معنالاری وار. زردوشتچولویون اؤنملی قاورام ‌(مفهوم)لاریندان ساییلیر.

7.      دارام(daram): دارام وئرمک دئییمی ایچینده گؤرولور؛ "داراشماق، بیر یاندان باسیب اله آلماغا چالیشماق، هجوم ائتمک، دولوشماق" دئمک دیر بو دئییم. داراشماق بو معناسییلا آذربایجان ساحه‎سینه مخصوص کیمی گؤرونور. آنادولودا(ایچل‌ده) تاراشماق،"آرخا آرخایا سیرالاناراق یئریمک" معناسیندادیر. بیرده تاراشدیرماق آراشدیرماق دئییمی ده وار و ایکی آنلامداش کلمه‌دن اولوشدوغو گؤرونور. داراشما بیزده و آنادولودا، داراماق فعلیندن گلدییی سؤیله‌نه‎بیلر. منجه سیرالانماق، داراق داکی دیشلرین دوروشو کیمی، چاغریشیمی(تداعی)نا دایانیر. داراشماق "بیر یئرده، چوخ سایی‎دا دیشین/آدامین "بیر ایشی گؤرمه‌سی‎نی آنلادیر. داراماق، اؤزللیک‌له، دیرمیق/دیمریق کیمی وسیله‌لرله، بیر آن‌دا چوخ نسنه‎نی توپلاماق و اله گتیرمک معناسی‌نی دا داشیماق‌دادیر.

8.      اومسوق(umsuq):"ایسته‎دیینه/دیله‎دیینه یئتمه‎میش‌لیک حسّی، محرومیت، اوموتسوزلوق، فارسجاسی: سرخوردگی". سؤزجوک آنادولو آغیزلاریندادا واردیر(ایستانبول، آنتالیا، قیصری) "اوزگون، اوموتسوز، هورکک" معنالاریلا. اومسوق یانیندا، اومسوروق(umsuruq)دا واردیر و آنادولودا(هاتای، غازی آنتپ، چوروم) "اومما(جا)" یعنی آدام اومماسی و خیال قیریقلیغی/سرخوردگی دئمک‎دیر. تاراما سؤزلویونه گؤره عثمانلیجادا اومسونماق(umsunmaq) "اومما اولماق [بیر زادی] جانی چکمک" معنالاریندایمیش. بورداکی اکی اوزونجا آراشدیردیغیمیز اوچون، بوردان قیساجا گئچه‌جه‎یییک. آنلاشیلان اومسونماق بیر *اومسوماق فعلینه دایانیر و بیزیم اومسوق دا بئله بیر فعل‎دن گلمیش اولابیلر. آنلاشیلان کلمه‎نین قورولوشو "ارسک، سؤوسک/ساوساق، تاوارساق و.." کیمی دیر. یازی دیلیمیزه قازاندیریلماسیندا فایدا وار.

9.      نیخلاماق(nıxlamaq):"برکیتمک، بیر یئره چالیب برکیتمک". سؤزجوک آنادولو آغیزلاریندا دا واردیر و آراشدیرماجی‌لارین بیلدیردیک‌لری کیمی، فارسجا میخ(mıx)دان گلیر. آیریجا آذربایجان تورکجه‎سینده، نیخ دورماق "[چوخ یئمک‎دن و..] دیک دورماق، ترپه‌نجک حالی قالماماق" دئییمی ده بو نیخ<میخ‌دان گلیر.

10.  خاخول(xaxol):"قابا، پخمه آدام". سایین هادی کلمه‎نین روسجا xoxol سؤزجویو ایله ایلگی‎لی گؤرور. روسجا سؤزجوک تورکجه(<موغولجا) کاکول(kakül)>کَکیل(kekil)دن گلدییی دوشونوله‎بیلر. آنجاق الیم‎دهکی سؤزلوک‎لر، ایسلاو کؤکنلی اولدوغونو یازیرلار. نه ایسه روسجا سؤزجوک "کَکیل، پرچم(آلنین اوستونه تؤکولن ساچ)" معناسیندادیر. بو معنا ایله "پخمه‎لیک، گیجلیک" آراسینداکی باغ آچیق گؤرونمور. بیر زامان سایین هادی ایله سؤزجویو دانیشدیغیمیزی خاطیرلارام. من او زامان بو باغین یوخلوغونو و کلمه‎نین فارسجا آچیقلانابیله‌جه‌یینی(خا<خایه+خُل) و بنزر فارسجا و تورکجه دئییم‌لر اولدوغونو سؤیله‎دیم. سایین هادی ده "مزلّف" تعبیرینه دقت چکیردیلر. رحمتلیک تیتسه‎نین وئردییی بیلگی‎یه گؤره، سؤزجوک آنادولودا دا (ترابزون و کندلری) واریمیش. تیتسه سؤزجویون روسجالیغینا دقت چکر. روسجا‌دا کلمه نین بیزده‌کی معناسی یوخدور، آنجاق اوکراینالی‌لارا "آلای/آشاغی‌لاما/ساریما/مسخره" یولویلادا بو آد وئریلیر. بو آنلام، اونلارین فرقلی ساچ هؤرمه‌لری بیچیمی‎ندن قایناقلانمالی. اوکراینالی‎لار ساچ‎لارینی اوزون هؤردوک‌لری حال‌دا، باشلاری‎نین چوخ یئرینی دیب‌دن و اولگوج ایله قاشییرمیش‎لار. آنلاشیلان بیزه ‌ده سؤزجوک روسجا یولویلا بو آشاغیلاییجی معناسییلا گلیب‌دیر.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

چند کلمه ترکی در تاجیکی

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 27 بهمن 1396-12:02 ب.ظ

 همزیستی طولانیمدت تاجیکی و زبانهای ترکی قدیم و ترکی شرقی باعث شده است تا واژگان ترکی قابل توجهی به ویژه در شکل قدیمی آنها در این زبان مشاهده شود. کثرت الفاظ دخیل هم نشان از تعامل درازآهنگ دو زبان دارد. بررسی کامل الفاظ ترکی دخیل در تاجیکی، مجال وسیعی می‌طلبد و تحقیقات کلاسیک  گرهارد دورفر تا حدود زیادی ما را از چنین مطالعهیی مستغنی میکند. باری آنچه قلمی می‌شود چند واژه منتخب  است که از مجموعههای گزیده انتخاب شده است[1]. لذا نه دعوی جامعیت دارد و نه ادعای بداعت.

۱ . آب چیت: "آبراهه زیر دیوار". در آذربایجان اغلب گیلیف/گولوف خوانده می‌شود و اتیمولوژی‌اش را بحث کرده‌ایم. اما چیت از ترکی قدیم بدین صورت به معنی "حصار باغچه، چپر" بوده و در آناتولی و بالکان هم شایع است.

 2. البستی(albasti):"آل، موجود بدشکل". آل معلوم است ترکیب آن با فعل باسماق بوده است. همان طور که قارا باسماق به همین ترتیب است. آل و قارا هر دو رنگ‌اند. ترکیب‌های مشابهی نظیر کولباستی(külbastı) "نوعی نان سنتی که در خاکستر می‌پزند"، قولباستی(kolbastı) "نوعی رقص محلی به ویژه در ناحیه دریای سیاه ترکیه و ترابزون" هم وجود دارد.

3. ایمیزک(émizak):"پستانک". در آذربایجان امزیک(emzik) است. فرم تاجیکی انعکاسی از ازبکی است. ایمیزمک/ امیزمک "شیر خوراندن[از پستان]، پستان دادن به کودک" است.

۴. بغوز(boɤuz):" آبستن".بوغوز>بوغاز به حیوان باردار اطلاق میشود. محققان برای آن منشاء آلتاییک قائلند.

 ۵. بالدیرغان(baldirɤan):"گیاه گلپر". بالدیرغان/بالدیرقان به این معنی در آذربایجان هم رواج دارد. در آناتولی بالدیران/ بالدیرغان به معنی شوکران است. در جهان ترکی زبان به گیاهان متعددی اطلاق شده است.

6. تشوک(téşuk):"سوراخ و شکاف". در ترکی غربی به صورت دئشیک(déşik) بوده و از فعل تئشمک/ دئشمک "سوراخ کردن، کاویدن" مشتق شده است.

 ۷ . تغا(یی):"دایی". فرم چاغاتایی که معادل دایی در ترکی اوغوزی محسوب می‌شود.

 ۸. تلپک(telpak):"کلاه پوستی و پشمی برای زمستان". همان طور که مرحوم احمد علی رجایی بخارایی در کتاب لهجۀ بخارایی اشاره کرده، در رساله روحی انارجانی هم آمده و لفظی ترکی است. تحلیل آن در مطلبی که راجع به رساله روحی انارجانی نوشته‌ام، آورده شد.

9. تلم(tulum):"مشک". تولوم چندبار تحلیل شده است. در لهجات ترکی داخل ایران هم وجود دارد و لزوماً شرقی محسوب نمی‌شود.

10. چلک(çalak/çilik):"دوک نخ‌ریسی دستی". باید همان چیلیک باشد که در آذربایجان و آناتولی به چوب کوچک بریده شده به بازی الک دولک اطلاق می شود و مجازاً معنای آدم لاغر اندام و ترکه را هم دارد. به احتمال زیاد از فعلی چلمک "تراشیدن [قلم]" مشتق شده و وجودش در تاجیکی، حدس‌های مربوط به منشأ احتمالی یونانی آن را منتفی می‌سازد. کلمه با املای چالیک، چلک، چلیک هم در متون فارسی ضبط شده است.

 ۱1.دادا/ددا/دده:"پدر". چند بار مورد اشاره قرار گرفته است.

 ۱۲. ساغو:"ظرف چوبی شیردوشی". علی‌القاعده از فعل ساغماق "دوشیدن" مشتق شده است. اما پسوند –I/-U به عنوان سازندۀ اسم آلت نادر است.

 ۱۳. سچاق:"حوله". ساچاق به منگوله و شرابه اطلاق می‌شود و البته حوله‌ها معمولا شرابه هم دارند. شاید هم در اصل مختصر ساچاقلی بوده است.

14. سرک(suruk):"رمهیی که تعداد بز و گوسفندان آن بیش از حد معمول باشد". سوروگ(sürüg) نوعی آرکائیسم در ازبکی است. در آذربایجان با حذف سیستماتیک ـگ انتهایی "سورو" شده است که قبلاً هم از آن بحث شده بود.

 15. غُناجین(ɤunājin):"گوسفند ماده دوساله". اصل کلمه مغولی بوده و به گاو ماده سه ساله اطلاق می شده است. محتملاً از غوربان "سه" مشتق شده است.

 ۱۶ قُر(qur):"خاکستر سوزان، گل آتش روی آن خاکستر باشد". مراد قور است که در ترکی غربی هم رواج کامل دارد و از اتیمولوژی آن بحث شده است.

 17. قم(qum):"شن و ماسه". از کلمات جالب توجه دخیل در فارسی تاجیکی و خراسانی است. قوم از قدیمی‌ترین نمونه‌های ترکی تاکنون ضبط شده است.

۱۸. نوخته(noxta):"تسمه‌یی که به سر و روی اسب و خر و مانند آن می اندازند و افسار را به آن می بندند". کلمه در اصلی مغولی بوده و اتیمولوژی‎اش بحث شده است.

۱۹. ورساقی(varsāqi):" سخن بی‌معنی، سفسطه، یاوه. ورساقی گفتن/خواندن هم هست". داده جالب توجهی است. وارساغی در آناتولی به نوعی شعر شبیه بایاتی گفته می شود و تصور بر این است که همانند بایاتی از اسم قبیله وارساق مشتق شده است. وجود چنین داده‌یی، احتمال منشأ بلغاری برای اسم را، که قبلا مطرح شده بود، به شکل جدی تضعیف می‌کند.

20. یاله(yāla):"گردنه کوه و تپه". یله(yele) و یال علاوه بر معانی معروفشان- موی پر پشت گردن حیوانات- معنای گردنه و دیواره کوه را هم دارند.

 ۲۱. یان(yān):"پهلو، کنار". در عموم زبان‌های ترکی همین معنی را داراست.

 ۲۲. یره(yara):"زخم و جراحت، یره‌دار: زخمی". یارا از فعل یارماق "شکافتن، بریدن" مشتق شده است.

23. یلنگ(yalang):"1. زمین ناهموار، 2. بدون کوه، 3. گشت و گذار آزاد و راحت". باید یالینگ(yalıŋ)در ترکی قدیم، معادل یالین ترکی غربی باشد که به معنی "عریان، ساده، خالی از بزک دوزک" بوده و محتملاً با پسوند ŋ- از فعل *یالیماق مشتق شده است. چنین فعلی البته ضبط نشده، اما فعلِ یالینماق "عریان شدن" باید فرم انعکاسی و رفلکسیو *یالیماق مزبور باشد.



[1]   "نمونه هایی از لغات رایج در زبان تاجیکی مسعود قاسمی، در: سخن عشق: جشن نامه دکتر حسن انوری، به خواستاری: علی اشرف صادقی، محمود عابدی، تهران: سخن، ۱۳۹۵.  صص. 525-۵۱۱.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

تشکیک در اسم آذری-2

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:سه شنبه 24 بهمن 1396-07:37 ق.ظ

 اصطلاح آذری در حال حاضر سه دلالت دارد؛

1.      زبانی که به زعم عده‎یی در آذربایجان رایج بوده و ترکی جای آن را گرفته است.

2.       قومی که به زبان فوق متکلم بوده‌اند و به زعم بعضی فقط زبانشان تغییر یافته و امروز پابرجا هستند.

3.       منسوب به آذربایجان یعنی آذربایجانی.

 در این مختصر استدلال خواهم کرد که هر سه معنی فوق مستحدث و بی‌سابقه و برای اغراض سیاسی ابداع و اختراع شدند. اطلاق اصطلاح آذری به زبان خاصی، تا زمان کسروی سابقه‎یی ندارد؛ در فرهنگ‌های فارسی و معاجم، آثار ادبی، تاریخی و جغرافیایی فارسی ادنی اشاره‎یی به زبان موسوم به آذری وجود ندارد. آنچه مستمسک کسروی و موافقین اوست، اشارات یاقوت حموی و سمعانی است[1]. لذا این دو را با دقت بیشتری مرور می‌کنیم. ولی قبل از آن اشاره شود که یعقوبی در تاریخش تعبیری دارد که مورد استناد برای آذری قرار گرفته است. وی گوید: اهالی بلاد آذربایجان مخلوطی از عجم آذریه و جاویدانیه‌اند. اینجا مشخصاً آذریه و جاودانیه نه اسم قوم که اشاره به عقیده دارد. همانطور که جاودانیه اتباع جاویدان از همراهان بابکاند. آذریه هم احتمالاً به یکی از عقاید و مذاهب مشابه اطلاق میشده است. در واقع دلیلی هم بر دلالت آذری بر قومیت نیست. زیرا قبلاً "عجم" گفته شده است.

تصور میکنم که منشأ قول یاقوت مبنی بر اینکه مردم آذربایجان را زبان موسوم به آذری/آذریه است که کسی جز خودشان آن را نمی‌فهمد، مطلب سمعانی باشد. زیرا از فحوای آن مطلب نامفهوم بودن آذری برای ابوالعلاء معری که خود محتملاً آشنایی ولو سطحی با فارسی داشته، استنباط می‌شود. انتصاب به آذربایجان در متون متقدم عربی به صورت آذربیجی مشاهده میشود. این فرم انتساب سماعی است، اما در اسامی مشابه نظایری دارد. مثلاً الصوف الاذربیجی یعنی پشم آذربایجانی به واسطه لطافتش شهرتی داشته است. به هر حال، سمعانی در حکایتی که از ملاقات خطیب تبریزی، شاگردِ ابوالعلاء معری در معره با یکی از اقوامش نقل میکند، گویا خطیب و فامیلش به زبانی تکلم میکنند که برای ابوالعلاء نامفهوم بوده و عباراتی از آن مکالمه را هم یادداشت میکند. سپس از نام آن زبان می‌پرسد. خطیب می‌گوید که آن را آذربیه می‌خوانند. منشاء نقل قول سمعانی چیست؟ نمیدانیم. چرا این نقل قول در منابع دیگر نیست؟ در هر صورت، همین قول، منبع یاقوت خواهد بود. احتمال آن که عبارت یعقوبی منبع سمعانی باشد، ضعیف است. به هر حال تصحیف و تحریف به حدی در کتاب قدما، بالاخص در اسامی خاص و نوادر وجود دارد که در بسیاری از اوقات رسیدن به اصل اسامی در فقدان منابع موازی یا به زبانهای دیگر غیرممکن میشود(مثلاً به مقدمه دکتر محمد معین بر برهان قاطع یا تحلیل پیتر گلدن از اسامی خزری موجود در متون عربی و فارسی رجوع کنید.)

در هر صورت در فقدان شواهد بیشتر، این موارد را باید مشکوک تلقی کرد. بعد از یاقوت و دوران مغول، دورانی است که در آن آذربایجان در چهارراه حوادث قرار میگیرد و سیاحان، مورخان مصنفان بسیاری در این ناحیه حاضر میشوند و حوادث و وقایع را ثبت میکنند. اما هیچگاه اشاره‎یی به زبان آذری را شاهد نیستیم. حمدالله مستوفی که گاهی اطلاعات جزئی درباره برخی نقاط می‌دهد، از آذری‌ها یادی نمی‌کند. وی که از زبان گشتاسبی، ترکیب ترک و تالش در کلیبر و نظایر آن یاد می‌کند، چطور از زبان بزرگتری که باید آذری می‌بود، غافل مانده است؟ مورخین عصر مغول مانند خواجه رشید الدین  همدانی مثلاً در وقفنامه ربع رشیدی و کتب تاریخی‎اش، صفوه‌الصفای ابن بزاز اردبیلی، رسائل متنوع و کثیره سفینه تبریز، آثار حاضرین در رصدخانه مراغه از اقصی نقاط عالم اسلام (زیر نظر خواجه نصیرالدین طوسی) تواریخ مربوط به سلاسل آق قویونلو و قراقویونلو مانند عالمآرای امینی روزبهان خنجی اصفهانی یا دیاربکریه ابوبکر تهرانی، تاریخ شیخ اویس (جریده) ابوبکر قطبی اهری، روضات الجنان و جنات الجنان حسین کربلایی، روضه اطهار حشری تبریزی درباره مزارات تبریز و حوالی، سیرت جلال‎الدین مینکبرنی(شهاب‎الدین نسوی و کتاب دیگر مؤلف یعنی نفثه‎المصدورمطلع سعدین و مجمع بحرین(عبدالرزاق سمرقندی) و خلاصه هیچ متن دیگری، اشارهیی به قوم آذری یا لسان آذری مشاهده نمیشود. به این موارد باید آثار جغرافیایی مانند المسالک و الممالک اصطخری، حدودالعالم مجهول المؤلف و آثار بسیار دیگری را افزود. محققینی که حوادث قرون متقدم اسلامی را ثبت کردهاند و کسروی تلخیصی آنها را در شهریاران گمنام آورده است و عموم مورخین آن دوران مانند طبری، ابن اثیر، ابن مسکویه، و.. یادی از اصطلاح آذری نکردهاند. بنابراین در فقدان شواهد قابل اعتماد به آنچه از یاقوت نقل میشود، باید با دیده تردید نگریست. آیا رشیدالدین فضل‌الله، حمدالله مستوفی، حشری تبریزی، ابن بزاز اردبیلی، حسین کربلایی و ده‌ها مؤلف محلی و یا حاضر در منطقه، اولی به ذکر این زبان و قوم نبوده‌اند؟

 دلیل دیگر بر ابداع این اسم توسط کسروی، اشارات خود اوست؛ کسروی در موارد متعددی اشاره میکنند که "ما آن را آذری می‌نامیم". مثلاً در بحث از دوبیتی‎های منسوب به شیخ صفی گوید: "در سلسله النسب ننوشته این دوبیتی‌ها در چه زبانیست. ولی ما چنان كه گفتیم، بیگمان آن را در آذری می‌شناسیم(کذا! ترجمۀ تحت‎اللفظی از ترکی است) .زیرا در جایی كه بودن آنها از شیخ صفی دانسته شد، بیگمانست كه شیخ صفی آنها را جز بزبان خود نسروده.” مثال دیگر در خصوص شواهد شعری که از جُنگ تالش نقل کرده، جنگی که ناصر روایی از معتقدین به تئوری آذری یافته و برای کسروی ارسال کرده بود، با اذعان به اختلافات ما بین آنها و نمونه های که وی آذری نامیده بود، می‌گوید که ما مجموع آنها را آذری می‌خوانیم. آیا در آن جُنگ، اشارهیی به نام آذری می‌شود؟ البته که خیر.

***

اجازه دهید فرض را بر این بگذاریم که هیچ یک از تشکیکات در خصوص این سه اثر وارد نیست و اسم آذریه در هر سه آمده و در همه موارد دلالت بر زبان یا قوم آذری دارد. سوال این است که چرا فقط در منابع عربی این اسم وجود دارد و در منابع فارسی معاصر متونِ مزبور یا منابع متأخرتر نیست. بدیهی است که فارسی زبانان بیش از اعراب باید به تفاوت "آذری" و سایر زبان ها آذری و سایر زبان ها توجه میکردند. زیرا آذری باید واریانت/لهجه مبهم/نامفهوم/ دشوارفهمی از زبان آنان بوده باشد. و الّا برای اعراب، فارسی و "آذری" و نظایر آن علی السویه بوده است. باری در جواب سوال فوق به صورت حصر منطقی دو راه وجود دارد؛ یا این زبان محو و ناپدید شده است و یا آنکه تحت اسم دیگری به حیات خویش ادامه داده است. اگر شقِ اول را قبول کنیم، عمده دعاوی آذریسم مخدوش می‌شود و تقریباً هیچ یک از شواهد مذکور برای آذریسم و آذری قابلیتِ استناد و اعتبار نخواهند داشت. زیرا باید قبول کرد که ابیات و الفاظ مزبور متعلق به زبانی بعد از آذری و دوره  "پست‌آذری" است. بعید است که چنین احتمالی پذیرفته شود. شق دوم آن است که آذری تغییر اسم داده است. در آن صورت باید سوال کرد که اسم جدید و متأخر چه بوده است؟ آیا محتمل است که تغییر اسم، چنان سریع و رادیکال بوده که ردّی از اسم آذری در کتب و منابع برجای نمانده است؟ عدم ذکر اسم قوم/زبان مذکور در منابع معاصر و قبل از یاقوت چه توجیهی دارد؟ چرا ما زبان/قومی را به اسم منسوخ آن می‌خوانیم؟ گذشته از اینها چگونه ممکن است قومی/زبانی مستقر در گستره جغرافیایی نسبتاً وسیعی به یکباره و دفعتاً تغییر اسم دهد و همه اهالی و متکلمین متفق القول اسم جدید را پذیرا شده و اسم سابق شان را متروک سازند؟ بنابراین باید قبول کرد که آنچه در متون عربی مذکور آمده تصحیف و تحریف است. حدسم آن است که در کتاب سمعانی، تعبیر "آذربیجیه" وجود داشته و منظور منسوب به آذربایجان/آذربیجان بوده است. اما آذربیجیه نه لزوماً اسم زبان یا قوم، که اصطلاحی جغرافیایی بوده و منظور خطیب تبریزی آن بود که این زبان در آذربایجان تکلم میشود. یاقوت محتملاً از نسخه محرّفی استفاده کرده یا آن که نسخۀ وی بعدها تحریف شده است.

***

اما اطلاق آذری به قوم خاصی، حتی در رساله کسروی(آذری یا زبان باستان آذربایجان) هم وجود ندارد. تصور میکنم که این تحول بسیار متأخرتر باشد. ممکن است نطفۀ این ایده، در دهه ۱۳۳۰ هجری شمسی منعقد شده باشد. زیرا که در مطالب نشریات و کتب ۱۳۲۰ هم این تعیبر را مشاهده نکردهام. آذری به عنوان مترادف آذربایجانی باید متأخرتر از همه باشد و ناشی از استراتژی امتناع و اجتناب از اطلاق عنوان ترک به مردم آذربایجان. اگر مردم آذربایجان ترک نیستند و ترکی زبان‌اند(البته با اندکی تخفیف یعنی قبول ترکی بودن زبانشان) باید اسمی می‌داشتند. کشف کسروی این راه را هموار کرد.

***

 ممکن است گفته شود که مولفین مزبور و یا بعضی از آنها به جای اشاره به زبان آذری از زبان اردبیلی و تبریزی و نظایر آن و یا فهلویات یاد کرده‌اند. چه فرقی می‌کند که آذری گفته باشند یا این قبیل تعابیر را به کار برده باشند. برای این نکته جوابی تفصیلی لازم است. اما عجالتاً و استطراداً توجه دوستان را به یک نمونه و آن هم کلام حکیمانه کنفوسیوس جلب می‌کنم. کنفوسیوس به اهمیت نامگذاری واقف بوده و بسیار بر آن تاکید می‌کند؛ تعبیر محوری وی، چنگ مینگ(Chengming)‌به معنی تصحیح اسامی است. به زعم وی، اگر اسامی مابه ازاء واقعی نداشته باشند، زبان هم حاکی از حقایق نخواهد بود؛ رفاه و تربیت هم به سامان نخواهد بود؛ لذا تنبیه و مجازات در موضوع خود نخواهد بود؛ و مردم نخواهند دانست که با دست راه بروند یا با پا.. پس تصحیح اسامی قدم اول مرد عاقل است. خلاصه کلام- کلامی که خود محتاج شرح و بسط اساسی است-آن که وقتی اسمی غیردقیق است، اشکالات فکری و عملی بسیاری پدید میآورد که اغتشاش فکری بخشی از جامعه در قبال آذری مثالی از آن است.



[1]  ضرورتی برای ذکر مآخذ این نقل قول‌ها نیست. کافی در اینترنت  الفاظ فوق یا تعبیر آذری تایپ شود تا صدها وبلاگ و وب سایت و پرتال که آذریات را بدون ادنی تصرفی نقل و تکرار میکنند، ظاهر گردد.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

تشکیک در اسم آذری-1

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:سه شنبه 24 بهمن 1396-07:37 ق.ظ

 اشارت: آنچه می‌خوانید تلفیقی از دو مطلب نسبتاً مجزاست که در سنوات قبل قلمی کرده بودم و اینک با تغییرات جزئی در اختیار علاقه‌مندان قرار می‌گیرد. لذا ممکن است متن ناهمواریهای داشته باشد. اما چون تصور می‌کنم نتوانم در آینده قریب مجال ورود به این بحث را داشته باشم، نشر آن را مفیدتر از حفظ و آرشیو کردنش دانستم.

 از حدود یک صد سال قبل تا امروز، ایده‎ "آذری" ایجاد و ترویج شده است و حول آن ایده، یک برنامه تحقیقاتی (به معنای مورد نظر ایمره لاکاتوش) به وجود آمده است و محققان و مؤلفان متعددی در داخل آن پلان کلی به تحقیق و تألیف مشغول شده‌اند. جوهرۀ این ایده آن است که زمانی در آذربایجان زبانی به نام آذری وجود داشته و این زبان با آمدن ترکان مغولان به زور یا به تدریج متروک شده و مردم محل ترکی‌زبان شده‌اند. استنباط ضمنی و در اغلب اوقات صریح از این ایده آن است که چون ترکی، زبانی تحمیلی یا جدیدالورود است و چون مردم آذربایجان در اصل نژاد ترکی ندارند، بلکه ایرانی اصیل و آریایی نمی‌توان برای حقوق این زبان تلاش کرد و بهتر آن است که با برنامه‌ریزی به همّت مردم محلی به تدریج و یا به سرعت از شرّ یادگار مغولان و زردپوستان خلاص شویم.

 در خصوص مغالطۀ اخیر یعنی استنباط ضرورت نابودی ترکی و یا مستحق حقوق نبودن آن از راه اثبات فرضیه ترکی‌زبان شدن آریایی‌نژادان یا حداثت زبان ترکی در آذربایجان قبلاً بحث شده است. لذا در اینجا به آن نمی‌پردازم. اگر گزاره‌های این پارادایم را یعنی پارادایم آذری را تلخیص کنیم جوهرۀ آن را در موارد زیر می‌توان پیدا کرد.

1.      قبل از ورود زبان ترکی، زبانی به نام آذری در آذربایجان رایج بوده است.

2.      آذری یکی از لهجه‌های فارسی/پهلوی (بنا به نظرات مختلف) بوده و تا دوره‌های اخیر رایج بوده است. بعضی این تأخر را حتی تا قرن دهم هجری بعضی تا عصر قاجاری و بعضی حتی تا صد سال قبل هم گفته‌اند.

3.       بقایایی از زبان آذری در مطاوی کتب و دواوین شعرای متقدم باقی مانده که از آن جمله است دوبیتی‌های شیخ صفی الدین اردبیلی

4.       علاوه بر قطعات مذکور در بند ۳، الفاظ فراوانی از زبان آذری در زبان ترکی آذربایجان باقی مانده است. برخی اعتقاد یافته‌اند که حداکثر ۲۰ تا ۳۰ درصد لغات و عناصر موجود در ترکی آذربایجان از ترکی است و مابقی از آذری و فارسی. در این زمینه لغتنامه ها و واژهنامه های متعددی تالیف و منتشر شده است. برخی نیز از ترجمه اصطلاحات فارسی در "آذری" و به قول خودشان تعبیرات مشترک بحث کرده و کتاب‌ها و تألیفاتی هم منتشر کرده‎اند. در این زمینه هم نکته هایی قبلاً مورد بحث قرار گرفته است و غیرعلمی بودن اغلب آنها نشان داده شده است.

5.       اسامی جغرافیایی/توپونیم‎های آذربایجان هم، تورک نشین نبودن و آذری بودن اهالی را اثبات می‌کند. اسامی روستاها، رودخانه‌ها و کوه‌ها و و.. مؤید این ادعاست.

6.        ترکی به زور بر مردم آذربایجان تحمیل شده و به دلیل اکثریت یافتن ترکان نبوده است. چون حکام محلّی ترک بودند مردم مجبور شدند که ترکی صحبت کنند و زبان ترکی این چنین رواج یافت.

7.       چون ترکی زبان اصلی (و حتی مادری) مردم آذربایجان نبوده و مردم آذربایجان از نژاد آریایی هستند، هر کس از زبان ترکی و حقوق آن دفاع کند، عامل خارجی، پانتورکیست، جاسوس و نظایر آنهاست. زیرا انسان شریف آذربایجانی، همواره عاشق زبان فارسی بوده و آثار فراوانی به آن خلق کرده است. پس دلیلی ندارد که این گوهر را بدهد و آن جنس تقلبی و خزف را بگیرد(این سفسطه را هم مستقلاً تحلیل کرده‌ام).

8.      راه خروج از مشکلات این "میراث شوم"، یعنی زبان تحمیلی ترکی، آموزش و پرورش یا به تعبیر عصر رضاخانی معارف و تربیت است.

***

میتوان گفت که گزاره‌های فوق خلاصه‎یی از آراء شارحین این تئوری است. البته در جزئیات و استدلالات این محققین تفاوتهای جزئی هم مشاهده می‌شود. بعضی از آنها در حوزه‌های خاصی "تخصص" یافته‌اند؛ مثلاً م.ج. شعار بر لغات دخیل از "آذری"، متمرکز شده بود؛ ادیب طوسی، عباس ماهیار نوابی روی بقایای مکتوب آذری و زبان روزمره مردم کار می‎کردند. عبدالعلی کارنگ، منوچهر مرتضوی بر لهجههای زنده و بازماندۀ ادعایی از آذری تمرکز داشتند. البته افراد دیگری هم روی مباحث کلّی و مشتمل بر همه گزارههای فوق کار کرده‎اند؛ احمدکسروی، یحیی ذکاء، محمد امین ریاحی خویی، عباس اقبال آشتیانی و دیگران. به عنوان کسی که مدتی از عمر خویش را صرف مطالعه این قبیل آثار کرده است، میتوانم بگویم که به ندرت نکته خارج از آثار مؤلفین فوق وجود دارد که در آثار دیگر آمده باشد. به تفاریق مطالبی در نقد بعضی از وجوه گزارههای پارادایم آذری نوشتهام و انشاالله باز هم در فرصتهای آتی خواهم نوشت. آنچه در این مختصر بر آن تأکید و اصرار دارم، نقد صحّت، اعتبار و دقت تعبیر آذری است که اغلب بی‌توجه به سابقه، شمول و وثاقت آن، لقلقه لسان می‌شود.

 آیا چیزی به نام زبان آذری وجود داشته است؟

 معتقدم که اصطلاحا آذری به عنوان یک زبان جعلِ احمد کسروی است. در ادامه از آن تفصیلاً بحث خواهد شد. اما قبل از آن، ایضاح یک نکته ضروری است، نکته‎یی که قبلاً هم از آن بحث کرده‌ام. انکارِ اصطلاحِ آذری به معنای نفی وجود زبان‌های غیرترکی در آذربایجان چه در طول تاریخ و چه در حال حاضر نبوده و نیست. معتقدم با آن که به قول مرحوم پروفسور هنینگ نمی‌توان از ماهیت زبانی که در گذشته‌های دور در آذربایجان رایج بوده با دقت و قطعیت سخن گفت، اما می‌توان نکاتی را در این زمینه استنباط کرد. شخصاً بر این اعتقادم که در گذشته، زبان‌های تالشی و تاتی قلمرو و حوزه های وسیع تری داشتند و بسیاری متکلمین به آنها جابجا شده و به نواحی شرقی‌تر کوچ کرده‌اند. از طرف دیگر زبان گورانی که اینک در کردستان و مناطقی از کرمانشاه و عراق متکلمینی دارد، احتمالاً در گذشته در عرض‌های شمالیتر بوده و با آمدن ترکان و ییلاق و قشلاق عشایر ترک و مغول به نواحی جنوبی‌تر رانده شده‌اند. اطلاق عنوان گوران به اهل حق یادگار آن دوره می‌تواند باشد. در دوره‌های اخیر هم با ورود و بعدها اسکان عشایر کُرد، دایره حضور گورانها محدودتر شده است. متکلمین زبان زازا در ترکیه که در مناطق مرکزی آناتولی حضور دارند و خویشاوندی زبانشان با تالشی محرز به نظر می‌رسد- احتمالا مدت‌ها در آذربایجان ساکن شده‌اند و بعدها در اثر فشار جمعیتی و یا حوادث سیاسی به نواحی غربی‌تر کوچ کرده‌اند[1]. علاوه بر اینها زبان‌های اقلیت مانند ارمنی، آشوری/سریانی و عبری(احتمالاً)، گرجی و محتملاً زبان‌های قفقازی هم در مناطقی از آذربایجان شایع بوده‌اند و احتمالاً بتوان بقایایی از آنها را در اعلام جغرافیایی، توپونیم‌ها و نظایر آن یافت. مثلا در روضۀ اطهار حشری تبریزی، مزارات بسیاری از مشایخ و عرفایی ذکر می‎شود که اهل سایر ولایات و بالاخص صفحات گیلان بودهاند. بی‌شک به دلایل استراتژیک و جغرافیایی اقوام دیگری هم از این نواحی عبور کرده و یا در این مناطق ساکن شده‌اند. برخی اشارات پراکنده به حضور اقوام کرد و قشلاق آنها در مناطقی چون سواحل ارس، اشنویه، شهرزور و نواحی دیگر شمال عراق که از قرون پنجم و ششم قابل تشخیص می‌شود، نیز حائز اهمیت است. البته کردهای امروزی در آذربایجان عمدتاً از عصر صفویه و با جریانهای سیاسی و با هدف جذب عشایر کرد در جنگ با عثمانی در نواحی آذربایجان و جنوب آن اسکان یافته‌اند. اسامی جغرافیایی ترکی در این نواحی و جدیدالتاسیس بودن عموم شهرهای کردنشین جنوب آذربایجان هم این ایده را تایید می‌کند. در هر حال منظور من انکار وجود این تنوع نبوده و نیست. هدف نشان دادن این نکته است که تنوعات مذکور با اصطلاح آذری یک کاسه شده تا در ایجاد تقابل و دوآلیسم "ترکی-آذری" جبهه ضدترکی را انسجام و وحدت بخشد. در این تجمیع/تلفیق/ترکیب، نکات ظریف و مهمی وجود دارد که در ادامه به بعضی از آنها اشاره خواهد شد.

***



[1] برخی ناسیونالیست‌های کرد، زازاها و گورانها را به همراه لرها، کرد می‌خوانند. البته امر و ادعایی غیرعلمی است. کردی عبارت از سورانی و کرمانجی بوده و به زبان‌های ایرانیکِ جنوب شرقی تعلق دارد و لذا با فارسی و بلوچی نزدیک و همریشه است. گورانی، زازایی و تالشی از زبان‌های ایرانیکِ شمال غربی محسوب می‌شوند. در این خصوص می‌توان به مقالات آساطوریان و مکنزی مراجعه کرد.

[2]  ضرورتی برای ذکر مآخذ این نقل قول‌ها نیست. کافی در اینترنت  الفاظ فوق یا تعبیر آذری تایپ شود تا صدها وبلاگ و وب سایت و پرتال که آذریات را بدون ادنی تصرفی نقل و تکرار میکنند، ظاهر گردد.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

قاریشان ایکی اک: ایستک اکی ایله سایما اکی-4

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:چهارشنبه 18 بهمن 1396-09:04 ب.ظ

باشقا بیر چوخ اؤرنک‎ده ساییلابیلر. آیریجا بونلارین بیر قیسمی‎نین ده‎ییشگه‌لری ده واردیر.

-(U)msA-/-(I)msA- اکینه گلینجه، اسکی تورکجه‎ده اولان‎لارین یانیندا یئنی اؤرنک‎لر ده واردیر:

1.      آزیمساماق(azımsamaq):اوسته اشارت ائتدیک.

2.      چوخومساماق(çoxumsamaq): چوخسونماق کیمی آنلامی واردیر.

3.      کوچومسهمک/کیچیکسه‎مک(kiçiksemek/küçümsemek):"کیچیک/دَیَرسیز سایماق، تحقیر ائتمک". بو فعل کیچی/کوچو<کیچیگ/کوچوگ دن گلمه‌لی‎دیر.

4.       دولومساماق:"[گؤزلر] دولماق/یاشارماق". دولو صفتینه دایانمالی. کیچیمسه‎مک کیمی فعل‎دن(دولماق) گلمه‎مه‎لی‎دیر. دولوقساماق فعل‎دن گلمک‎ده‎دیر.

5.      منیمسه‎مک(menimsemek):"صاحب‌لنمک، یییه‎لنمک، اؤزونونکو سایماق". بوردا منیم(یییهلیک اکی ایله) ضمیرینه اک گلیبدیر.

6.       اؤزومسه‎مک(özümsemek): آشاغی-یوخاری منیمسه‎مک کیمی‎دیر و قورولوشو دا اونا بنزر.

آنلاشیلان بو اؤرنک‎لر اسم‌لردن اولوشورلار. بیز فعل‎لردن اولوشماق‎لارینی گؤزلردیک. بلکه‎ده قیاسلاما/اؤرنک‎سمه یولویلا اورتایا چیخیب‎لار. آشاغیداکی اوچ اؤرنک‎ده اسکی تورکجه‎ده‌کی یولا دوام ائدیلیب و فعل‎دن فعل تؤره‎نیب‎دیر.

1.       گولومسونمک/گولومسه‎نمک:"گولمک کیمی اولماق، تبسم ائتمک، لبخند زدن".

2.      آغلامسینماق:"آغلایان کیمی اولماق، یالان‎دان آغلاماق"

3.      اومسونماق:"اوموت بسله‌مک، اومماق". عثمانلیجادا و آنادولودا واردیر و بو فعل‎لره قاتیلمالی. بوردا فعلین کؤکونده –م- اولدوغو اوچون، ایکینجی –م- آتیلمیش اولابیلر:um-+-msInA-=umsunmaq

سونوج

بو یازی‎دا بیر چوخ یئنی تؤره‎دیلن کلمه‎لری لیسته آلمادیق. هدفیمیز ایکی اکی آییرد ائتمک ایدی. منجه هر ایکی‌سی ده یئنی سؤزجوکلرین یارادیلماسینا فایدالی‎دیر. اؤزللیک‎له بنزرلیک اکی ایله تؤره‎تدیییم سؤزجوک‎لردن سونراکی یازی‎لاردا اؤرنک‎لر وئره‎جییم. سونوج اولاراق مومکون اولدوقجا ایکی اکی آیری توتماق گره‌کیر. هر نه قدر دانیشیق دیلینده و لهجه‌لریمیزده بیربیرینه قاریشسالاردا. او زامان سایین زینپ قورقماز کیمی قرامرچی‌لرین گؤروشلری و ایکی اکی بیر ساییب، ایکی آیری وظیفه‎لی بیر اک گؤسترمه‌لری ده دوغرو اولماز. تیتسه ده سؤزلویونده، بو ایکی اکین قاریشدیغینا دقت چکر(237.ص).




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

قاریشان ایکی اک: ایستک اکی ایله سایما اکی-3

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:چهارشنبه 18 بهمن 1396-09:03 ب.ظ

بو اک´ین دؤنوشلو حالی اولان –sIn- اکی ده اکی تورکجه‎ده واردیر و بیر نئچه اؤرنه‎یی‎نی سایابیلیریک:

1.      اوخسینماق(oxsınmaq):"پئشمان اولماق". بلکه "اوْخ!" سسی‎ندن قایناقلانیر.

2.      ارسینمک(ersinmek):"ارکک‎لشمک، ارکک کیمی اولماق".

3.      اَوسینمک(evsinmek):"[بیر یئری] ائو قیلماق/ائو سایماق" . بوگون ده آنادولودا "اؤزگه‎لیک حسّ ائتمه‌مک" معناسیندا یاشار.

4.      ارکسینمک(erksinmek):"گوجلنمک/گوج صاحبی کیمی اولماق".

5.      سوقسینماق(suqsınmaq):"طاماهلانماق، طاماه". سوق(suq) دیوان دا "آج‎گؤزلو، آلچاق " معنالاری داشیماقدادیر.  

بو اک´ین بیر یان بیچیمی اولان –(x)msIn- اکی ده اسکی تورکجه‎ده ده گؤرولور. بو اک داها چوخ "تظاهر" قارشیلیغی فعل‌لر یارادیر و بیر ایشی "گورورموش کیمی" داورانماغی بیلدیریر:

1.      قیلیمسینماق(qılımsınmaq):"بر ایشی گؤرور کیمی داورانماق، تظاهر ائتمک".<قیلماق

2.      اوتلامسینماق(otlamsınmaq):"[حیوانین] اوتلار کیمی داورانماسی".<اوتلاماق

3.      اؤوکه‌لمسینمک(övkelemsinmek):"حیرصلی/اؤفکه‌لی کیمی گؤسترمک"<اؤوکه "حیرص، اؤفکه".

4.      یارامسینماق(yaramsınmaq):"یالتاقلانماق، اؤومک".< یاراماق. تورکجه‎ده‎کی یارانماق فعلینه دقت ائدین.

اوسته‌کی اؤرنک‌لردن ده آنلاشیلان بو اوچ ده‌ییشگه‌لی اک، معنا فرقلریله بیرلیک‎ده، اساس اولاراق اسملره گلیرلر. سون اک ده یعنی –(x)msIn- اؤرنه‎یینده( -(x)gsA- اولدوغو کیمی) اؤنجه اسم یارانیر، سونرا اک گتیریلیر (باخ، اردال، 8-397.صص).

چاغداش تورکجه‎ده

اسکی تورکجه‎ده‎کی بنزر اک‎لر بوگونکو تورکجه‎ده ده یاشاماق‎دادیرلار. آنجاق اک بیر آز ده‎ییشیمه اوغرامیش و بیر چوخ اؤرنک‎ده ایستک اکینه بنزمیش دوروما گلیب‎دیر. مثلا تکه‎سه‎مک یانیندا تکه‎سیمک، ارسهمک یانیندا، ارسیمک، چیگسیمک(çiğsimek) "سویوق کیمی اولماق، نفرت ائتمک" یانیندا، چیگسهمک(çiğsemek) ده واردیر آغیزلاردا. آیریقسیماق(ayrıqsamaq) "باشقالاشماق، یادلاشماق"، دارسیماق(darsımaq) "داریخماق، داریلماق، دار گؤرمک"(موغلا آغزیندا تارساماق دا وار) کیمی اؤرنک‎لر یانیندا، چوخ سایی‎دا عینن ایستک اکی کیمی سسلنن فعل‌لر ده وار:

1.      چیرکینسه‌مک(çirkinsemek):"چیرکین سایماق/گؤرمک".

2.      چوقساماق(çoksamak):"چوخ گؤرمک/سایماق".

3.      خفیفسه‎مک(hafifsemek): یونگول سایماق/گؤرمک"<خفیف(عربجه). آنادولو و ایستانبول‎دا واردیر.

4.      غریبسه‌مک:یاد گؤرمک/سایماق، یادیرغاماق، اؤزونو غریب حسّ ائتمک.

5.      موهیمسه‎مک(mühimsemek): مهم/اؤنملی سایماق

6.       گرکسه‌مک(gereksemek):گره‌کلی/ضروری/واجب گؤرمک

7.      بؤیوکسه‌مک: [گؤزونده] بؤیوک گؤرمک

8.      قانیقساماق:"آلیشماق، قبوللانماق.<قانیق: قانمیش، دوْیموش.

9.      دولوقساماق(doluqsamaq): گؤزلری دولور کیمی اولماق(=بغض کردن)

باشقا اونلارجا اؤرنک‎ده وار. آنجاق سایماغا گره‌ک یوخ. بوردا ساده‌جه دانیشیق دیلیمیزده اولان و آنادولودا گؤرولمه‎یَن بیر فعل‎دن گئچمه‎مه‎لی: کیفسه‎مک(kifsemek) "قوخوماق، یییه‎جک‌لرین اوستونه یاشیلسی گؤبه‌لک جینسیندن بیر آفت گلمه‎سی ایله پوزولمالاری، کپک زدن". کیفسیمک کیمی یان بیچیمی اولان فعلین کؤکونده تورکیه تورکجه‎سینده گؤرولن کوف(küf) واردیر.

بو اک ‏ده دؤنوشلولوک اکی آلیرکن، داها چوخ انسان دویغولارینا/دوشونجه‌لرینه و آنلاما گوجونه یؤنه‎لیک فعل‌لر اورتایا چیخاریر:

1.      عارسینماق(arsınmaq):اوتانیر کیمی اولماق، اوشورگنمک، چکیلمک

2.      چوخسونماق(çoxsunmaq): عثمانلیجادا "چوخ گؤرمک/سانماق" دئمکدیر.

3.      آزسینماق(azsınmaq):"آز گؤرمک/سایماق". آزینساماق و آزیمساماق دان، داها آز گؤرونور.

4.      عاییپسینماق(ayıpsınmaq):"عاییپ سایماق، اوتانماق، مان بیلمک"

5.      گوجسونمک(gücsünmek):"بیر ایشی چتین/گوج گؤرمک".

6.       قولایسینماق(qolaysınmaq):"راحات گؤرمک/سانماق".

7.      حئییفسینمک(héyifsinmek):"تأسف ائتمک، اسَفلنمک"<حیف(عربجه)

8.      تامسینماق(tamsınmaq):"بیر زادی دادار کیمی اولماق". کلمهنین کؤکونده‎کی تام<طعم(عربجه) اولسادا منجه تورکجه‎لشدییی اوچون بئله یازیلماسی دوغرو ساییلیر.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

قاریشان ایکی اک: ایستک اکی ایله سایما اکی-2

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:چهارشنبه 18 بهمن 1396-03:00 ب.ظ

مارسل اردال´ـا گؤره، بو اک اصلینده بیرلشییک‎دیر و  اسم قوران –(x)G اکی ایله –sA-(ایسته‌مک فعلی قوران اک)دن تؤره‎ییب‌دیر. –sA- اکی اسمه تاخیلدیغی اوچون، ایلک اولاراق اسم قورولور سونرا، بو اک گتیریلیر. اوست‎ده فعل‌لردن بیر بؤلویونون اسمی یوخدور و دوغرودان فعل‌دن تؤره‌میش گؤرونور. اک ایله قورولان فعل‌لرین کاشغرلی زامانی‌ندا دا قیسالدیغی آنلاشیلیر. مثلا دیوان‌دا(فارسجا ترجومه‎سی، 6-575 .صص) بیر شعر پارچاسیندا قیسالمیش بیر نئچه اؤرنک وار: کئچورسه‌مک(kéçürsemek)، اوچورساماق(uçursamaq)، قاچورساماق و.. باشقا یئرلرده کؤرسه‌مک(körsemek)<کؤروگسه‌مک، کلسهمک(kelsemek)<کلیگسه‌مک فعللری ده گؤرولور. آیریجا بوتسه‎مک(bütsemek) "بیتیشمک، [یارادا] توختاماغا اوز توتماق"(فارسجا ترجومه، 556.ص)، یاتساماق "یاتماق ایسته‌مک"، یاپساماق "[چؤره‌ک] یاپماق ایسته‌مک"، یازساماق "آچماق ایسته‌مک"، یاشسادی "گیزلنمک ایستهدی"، یئتسه‌مک "یئتیشمک ایسته‌مک"، ییقساماق "[دوواری، دامی و..] ییخماق ایسته‌مک" ده واردیر. بو اؤرنک‎لره ده دقت ائتمک‌ده فایدا وار؛ یودیساماق(yodısamaq) "یوخ ائتمک/سیلمک ایسته‎مک"، سوریسهمک(sürisemek) " سورمک ایسته‌مک"، کؤریسه‌مک(körisemek) "گؤرمک ایسته‌مک". اردال´ـا گؤره بونلار –IsA- کیمی  بیر اکدن اولاجاق‎لار و –sA- اکی‎نین بیر یان بیچیمی ساییلیر. بو اکی کاشغرلی دئدییی کیمی و  سونراکی دؤنملرده قبول گؤردویو کیمی سانماق<ساماق> سایماق فعلینه "دوشونمک، سانماق" معناسیندا، باغلاماق یانلیش اولماز. چونکو فعل ده بیر ایش گؤرمک دوشونجه‎‏سی واردیر. آنجاق باشقا گؤروشلر ده واردیر بو موضوع‎دا.

گونوموز تورکجه‎سینده بو اک

بو اکین اسکیلرده یاشایان اؤرنک‌لریندن باشقا، بو گون آنادولو و آذربایجان‎دا باشقا چوخ اؤرنک‌لری واردیر. مثلا دیشی‌ حیوانلارین جوتلشمک‌ ایسته‌مه‎سی چوخ یول بو فعلی ایله ایفاده اولونور:

1.      آیغیرساماق(aygırsamaq): قیسراق/مادیان´ین ارکک آت/آیغیر ایسته‎مه‎سی

2.      بوغاساماق(boğasamaq):اینه‎یین کَله گلمه‎سی، جوتلشمک ایسته‎مه‌سی

3.      قوچساماق(qoçsamaq):قویونون قوچ ایسته‎مه‎سی

4.      تکه‎سه‎مک(tekesemek):گئچی‎نین تکه ایسته‌مه‌سی

5.      دووه‎سیمک(düvesimek):"جؤنگه/بوغانین جوتلشمک ایسته‌مه‎سی". بوردا استثنا اولاراق، ایسته‌یَن ارکک دیر. فعلین شکلی ده او بیر اکی ایله قاریشیب‎دیر.

6.       بوغورساماق(buğursamaq):"دیشی دوه/اروَنهنین ارکک دَوه/بوغرا/بوغور ایسته‌مه‎سی

7.      دالاپسیماق(dalapsımaq):"دیشی حیوانین ارکک ایستهمه‌سی". آذربایجان ائشیتمه‌میشم. آنجاق دَلَب (deleb) "دیشی ائششه‎یین ارکک ایسته‎مه‎سی" آذربایجان واردیر. دلب<طلب اولاراق آچیقلانیر.

8.      کورسه‎مک(kürsemek):" *کؤپه‎یین جوتلشمک ایسته‎مه‎سی". بو فعلی بو معنا ایله بیر یئرده گؤرمه‎میشم. آنجاق کورسک(kürsek) "[ایت‌لرده]جوتلشمک ایسته‎مک، جوتلشمک‎ ایسته‌ین کؤپک" یایقین‎دیر و بئله بیر فعله دایانمالی. کور(kür) عثمانلیجادا "دیک‎باش، عنادچی" معنالاری وار. ارکک معناسی و یا باشقا بیر معناسی اولمالی دیر. کورسه‎مک بعضی تورک دیللرینده مایالانماق معناسی واردیر.

9.      چایساماق(çaysamaq):"چای ایستهمک". سوساماق کیمی

10.  دوراقساماق(duraqsamaq):"ایکی گؤنوللو اولماق، شکلنمک". بوردا اکیمیز فعله گلیبدیر سانکی.

11.  بنسه‌مک(bensemek): عثمانلیجادا "منی ایسته‌مک" معناسیندا شعر دیلی‎نده واردیر. تیتسه‌نین گتیردییی اؤرنکده، عؤمر بن مزید´ین اثرینده بو ایلگی چکن بیت گئچر: آخرمه ارینجه دور اولسا عؤمر فرقتین/سن بیلورم بنسه‎مزسون، بن کماهی سنسه‎دوم(sensedüm). بوردا سنسه‎مک "سنی ایسته‌مک" کیمی بیر گؤزل فعل داهی واردیر.

12.  یورتساماق(yurtsamaq):"یورد حسرتی/وطن اؤزلمی چکمک"

منجه بو اک، بوگون ده جانلانابیلر و یئنی کلمه‎لر تؤره‌تمک‌ ده ایشله‌نه‎بیلر. بیر ایکی اؤنری ایله بو اک آراشدیرماسینا سون قویالیم:

1.      بیلسه‌مک(bilsemek): بیلمک/اؤیرنمک ایسته‎مک، بیلگی‎نی سئومک.

2.      گؤرسه‌مک(görsemek):بیرینی گؤرمک ایسته‌مک، اؤزله‌مک.

3.      سئوسه‌مک(sévsemek):سئوگی/سئویلمک ایسته‌مک.

4.      یئنی‎سه‌مک(yénisemek):یئنیلیک ایسته‌مک، نوجویی/نوخواهی کردن.

5.      اونسه‌مک(ünsemek):شؤهرت/آدلانماق ایسته‌مک.

بو اک ایله یارانان فعل‌لردن، اوچ یول ایله "اسم فاعل/ائدیجی آدی" قورماق اولار: ـیَن/ـیان اکی ایله؛ یئنی‎سه‌یَن کیمی.ـرَ/ـار اکی ایله؛ اونسر(ünser) "شهرت‌طلب"، چکیمسر "[رأی]ممتنع" کیمی. و ـَک/ـاق اکی ایله؛ سئوسَک(sévsek) "[کاراکتر] مهرطلب"، سؤوسک "یانشاق" و..

ایکینجی اک

اسکی تورکجه‎ده بیر کؤکلو –sI- اکی ده وار؛ بنزرلیک گؤسترن بو اک اؤنجه‌لری آراشدیردیغمیز –sIG اکی‎نین قایناغی ساییلدیغی کیمی، -sIL اکی‎نین(یوخسول کیمی کلمه‎لرده)ده قایناغیدیر. آیریجا بیر-ایکی ده‌ییشگه‎سی (واریانتی)ده وار. اسکی تورکجه‎ده‎کی اؤرنک‎لری چوخ ساییلماز:

1.      سووسیماق(suvsımaq):دیوان لغات الترک‎ده ایکی اؤرنه‎یی وار؛ سوچیگ سووسیدی(süçig suvsıdı) "شیرنی/دادلی سولاندی، سیوی اولدو". سیرکه(سرکا) سووسیدی "سیرکه سیوی/سولو اولدو/ سو سالدی".

2.      یاغسیماق(yaġsımaq): "یاغ(کره) دادی وئرمک/کره کیمی اولماق". بیر آتاسؤزو گتیریر کاشغری: یاقری یاغی یاغسیماس(=جان یاغی/ایچ یاغی/پی کره دادی وئرمز)(فارسجا ترجومه، 578.ص).

3.      آچیغسیماق(açıġsımaq):"آج دادی وئرمک/آجی‌لاشماق".

4.      قاقسیماق(qaqsımaq):"توْزلانیب قوروماق(یییه‌جک‌لرده)". کاشغرلی، اَت قاقسیدی(=کیفسه‌دی) اؤرنه‎یی‎نی وئریر(فارسجا ترجومه، 557.ص). کلمه بوگون آنادولو آغیزلاریندا یاشار.

5.      قوروغسیماق(quruġsınmaq):"قوروماغا اوز توتماق، قوروشقاماق". 




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

قاریشان ایکی اک: ایستک اکی ایله سایما اکی-1

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:چهارشنبه 18 بهمن 1396-02:47 ب.ظ

اسکی تورکجه‎دن بری دیلیمیزده بیر ایستک اکی(desiderative) واردیر و بیر ایشی گؤرمک نیتی‌ندن اولماغی/بیر زادی گؤنول ایسته‎مهسینی بیلدیریر؛ بو اک -sA-/ـسه‌مک/ـساماق اولاراق بیلینیر و فعل‌لره گلن بیچیمی ده –(x)gsA- اولاراق گؤستریلیر. سوساماق(سوسوزلوق=سو ایسته‌مک)، آشساماق(=یئمک ایسته‌مک) و.. بیرده فعله گلن ساتیغساماق(=ساتماغا نیّت‌لنمک، گونلوندن[بیر زادی] ساتماق گئچمک) کیمی.. سونراکی دؤنم‌لرده بونلار کیمی آچیق اولان تؤره‎تیم‌لر یانیندا، چوقساماق(=چوخ گؤرمک/سایماق)، چیرکینسه‌مک(چیرکین سایماق)، منیمسه‌مک کیمی اؤرنک‌لره ده راست گلینیر. دیل بیلگی‌سی کتابلاریندا(مثلا زینب‌ قورقماز'ین اثرینده) بو ایکی اک سانکی بیر اک‎ایمیش و ایکی آیری وظیفه‎سی واریمیش کیمی گؤستریلیر. بو یازی‌دا ایکی‎سینی آییرد ائتمک، باشلیجا اؤرنک‌لرینی سایماق، یان بیچیم‎لرینی گؤزدن گئچیرمک و یئنی تؤره‎تیملره فایداسینی گؤسترمک، هدف سئچیلیبدیر.

ایستک/دیلک اکی

منجه بو اک عربجه‌ استفعال بابی ایله قیاس ائدیله‎بیلر. اسکی تورکجه و کاشغری‎نین دیوانی‌ندا، بولجا گؤرولن اؤرنک‌لردن، "بیر زادی آرزو ائتمک" معناسی بیلدیردییی آنلاشیلیر؛

ایلک اؤبک(=گروه)

1.      آشساماق(aşsamaq):[بیری‎نین گؤنلو] آش/یئمک ایسته‌مک

2.      اروکسه‌مک(erüksemek):[بیری‎نین اوره‎یی]اریک ایسته‌مک

3.      قاغونساماق(qaġunsamaq):[بیری‎نین گؤنلو] قاوون/قووون ایسته‌مک

4.      قوروتساماق(qurutsamaq):[بیری‎نین جانی]قوروت[کشک] ایسته‌مک

5.      باغیرساماق(bağırsamaq):[بیری‎نین اوره‎یی]جیگر/باغیر ایسته‌مک

6.       بالیقساماق(balıqsamaq):بالیق ایسته‌مک

7.      یاغساماق(yaġsamaq):یاغ/کره ایسته‌مک

8.      تاتیغساماق(tatıġsamaq):شیرین[تاتیغ] بیر زاد ایسته‌مک

9.      آچیغساماق(açıġsamaq):آجی بیر زاد ایسته‌مک

بنزر باشقا فعل‌لرده واردیر دیوان لغات‎الترک‌ده. اسکی تورکجه‎ده، ان یایقین اؤرنک، سووساماق(suvsamaq) "سوسوز اولماق، سوساماق"دیر. بو گون، سوساماق یانیندا بیر چوخ لهجه‌میزده سوووزماق(suvuzmaq) دا واردیر. بو گلیشمه‌نی بلکه بئله آچیقلاماق اولار: سووساماق>*سووسوماق>*سووزوماق>سوووزماق. اوسته‎کی یییه‌جک-ایچه‌جک آدلارینا گلن اؤرنک‌لردن فرقلی اولان‌لاردا واردیر:

1.      اَوسه‌مک(evsemek):"ائوسه‌مک، [بیری‌نین] ائوینه داریخماسی/ائوینی اؤزله‌مک". دقت ائدین؛ نوستالژی (nostalgia) دا اصلینده ائوینی ایسته‌مک/ائو دردی/یوردساماق معناسیندادیر.

2.      اولوغساماق(uluġsamaq):"بؤیوکلوک/اولولوق ایسته‎مک".

3.      کؤکسه‌مک(köksemek): قوتادغو بیلیگ‎ده "گؤیه چیخماق ایسته‌مک" معناسیندادیر.

بعضی کلمه‎لرین تحلیلی‌نده بو اک ایله قورولدوقلاری آنلاشیلیر:

1.      ارسک(ersek):"فاحشه". ارسه‌مک<اَر "ارکک آدام، کیشی".

2.      تاوارساق(tavarsaq):"مال‌پرست/مال دوست". *تاوارساماق<تاوار "داوار، مال".

3.      ساوساق(savsaq):"دانیشقان، یانشاق، سؤوسَک(sövsek)".<ساوساماق<ساو "سوو، سؤو، سؤز".

ایکینجی اؤبک

فعل‌لره ایستک قاتان اک اسکی تورکجه‌ده –(x)gsA- بیچیمی‌نده گؤرونور:

1.      باریغساماق(barıġsamaq):"گئتمک/وارماق ایسته‎مک". باریغ اسکی تورکجه‌ده وار و فرقلی معنالاری ایله گؤرولور.

2.      ائشیدیگسه‌مک(şidigsemeké):"ائشیتمک ایسته‌مک، دینله‌مک ایسته‌مک".

3.      قاویشغساماق(qavışıġsamaq):"بیرلشمک/قاووشماق ایسته‌مک، وصال ایسته‌مک". قاویشیغ اسکی تورکجه‌ده "قاووشان یئر(مثلا قاش‌لاردا)" معناسیندادیر.

4.      کیریگسه‌مک(kirigsemek):"گیرمک ایسته‌مک".

5.      کؤروگسه‌مک(körügsemek):"گؤرمک ایسته‌مک"

6.       اوزوغساماق(ozuġsamaq):"قورتولماق ایسته‌مک، آزادلیق ایسته‌مک".

7.      اؤپوگسه‌مک(öpügsemek):"اؤپمک ایسته‌مک"

8.      یئگسه‌مک(yégsemek):"یئمک ایسته‌مک"

9.      اؤلوگسه‌مک(ölügsemek):"اؤلوم آرزیلاماق"

10.  بیلیگسه‌مک(biligsemek):"حکمت ایسته‌مک، بیلگی ایسته‌مک".

11.  بئریگسه‌مک(bérigsemek):"وئرمه‎یه نیّت‌لنمک، اوریی‎ندن وئرمک گئچمک"

12.  کلیگسه‌مک(keligsemek):"گلمک ایسته‌مک".

13.  ساتیغساماق(satıġsamaq):"ساتماق ایسته‌مک، ساتماق نیتی‎نده اولماق"

14.  توروغساماق(turuġsamaq):"بیر یئرده ساکن اولماغی ایسته‌مک".

15.  کئذورسه‌مک(kédürsemek):"گئیدیرمک ایسته‎مک". بوگونکو دیل ایله گئیدیرسه‌مک




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

اوغرون-اوغرون

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 13 بهمن 1396-09:34 ب.ظ

دانیشیق دیلینده گؤرولن بو سؤزجوک، "گیزلیجه، خیمیر-خیمیر، آلتدان-آلتدان، سس‎سیزجه" معنالاریندادیر. کلمه‏نین بیلدیییمیز اوْغرو/اوْغورو ایله ایلیشگی‏سی ایلک باخیشدا دقت چکیر. آما آلدیغی اک نه‎دیر؟ خاطیرلادیغیم اوزره داها اؤنجه‎لری، باشقا بیر موناسیبت‎ایله آراجلیق/واسطه(Instrumental case) حالی و دوروموندان بحث ائتمیشدیم. اسکی تورکجه‌ده واسطه حالی چوخ یایقین‎دیر و اسکی اوغوز تورکجه‏سینده و عثمانلیجادا دا چوخ گؤرولور. آراجلیق حالی بیر وسیله ایله بیر ایشین گؤرولدویونو بیلدیریر: آیاغین گلدی(آیاغی ایله/یایا/پیادا گلدی)، آتین گلدی(آت ایله گلدی).. بوگون دیلیمیزده ایله/ـله اکی و دانیشیق دیلینده اونون اوزادیلمیش بیچمی ایلن/ـلن و داها سونرالار بنزشمیش حالی ـنن/ـنان، اسکی اکین یئرین آلیب‎دیر. آزاراق قالان اؤرنک‎لر ده دیل بیلگی‎سی آراشدیرماجی‎لاری‌نین دئدییی کیمی، ظرف/قید (adverb) اولاراق ایشله‌نیر. بیلیندییی کیمی ظرف و یا قید یئرینه تورکجه ده، بلیترج(belirteç)ده دئییلیر. ظرف بیر ایشین نئجه(نه زامان، نه شکیل‏ده، هاردا و..) گؤرولدویونو بیلدیریر. واسطه دورومو اک ایله یاشایان سؤزجوک‌لر، تورکجه‎ده ایکی نوع ظرف اولاراق یاشارلار؛ زامان ظرفلری و طرز ظرفلری.

زامان ظرف‌لریندن اؤرنک‌لر

1.      گوندوزون(gündüzün): گوندوز واختی/چاغی، گوندوزله‎یین

2.      یازین(yazın): یاز واختی. تورکیه تورکجه‎سیندهکی یاز ایله بیزیمکی فرقلی و دیلچی‎لرین دئییمی ایله یالانچی آرخاداش‌(faux amis)دیرلار. بیزیم یای'میز اوردا یاز و اونلاری یای'ی بیزده یاز اولور.

3.      یایین(yayın): یای واختی/موسمی. باخ اوسته‎کی مادّهیه.

4.      قیشین: قیش زامانی، قیش‎دا ..؛ قیشین الیمیز بوش اولور.

5.      گوزون(güzün):پاییز/گوز واختی، پاییزدا.

6.       باهارین(baharın):باهار واختی، یازین. آنادولودا وار.

7.      ایلکین(ilkin): ایلک اولاراق، ایلک باش‎دا..آذربایجان‎دا، بعضن "ایلکین"، بلکه فارسجا "اولین، نخستین، یکمین و.." کیمی سؤزجوک‌لرین تأثیرینده، "بیرینجی" معناسی قازانیر سانکی. آنجاق بورداکی ایلکین اینگیلیزجه initially کیمی آنلامی واردیر[1]..

باشقا اؤرنک‌لری سایماغا گره‎ک یوخ..آخشامین کیمی سؤزجوک‎لرده واردیر و اصلینده هر زامان آدینا بو اک گله‎بیلیر..

طرز ظرف‌لری

بو ظرفلرین اؤنملی قیسمی تکرارلاما بیچیمی‎نده دیر:

1.      دیزین-دیزین(dizin-dizin): دیز اوستونده(یئریمک، گلمک و..)

2.      قیچین(qıçın-qıçın): قیچ اوستونده(گله‌رک و یا سورونرک). تورکیه‎ده‎کی قیچ ایله بیزیمکی‎نین فرقی بیلینمه‎لی. بونلار دا یالانچی یولداش‎لار..

3.      ایچین-ایچین(için-için): ایچدن و بیلدیرمه‎دن(اؤزللیک‎له آغلاماق)، ایچریه(آغلاماق و..)

4.       آزین-آزین(azın-azın): آز-آز، آزجا-آزجا. سانیرام آزینلیق(=اقلیت) کلمه‏سی بو بیچیمه دایاناراق اورتایا آتیلیب‎دیر و بعضی آراشدیرماچی‎لار و دیلچی‎لره گؤره یانلیش/اویدورما‎دیر. یئرینه آزلیق و آزجالیق دا ایشله‎نه‎بیلر. چوخونلوق/چوغونلوق(=اکثریت) ده بنزر دوروم‎دادیر. زوْرونلو(zorunlu) کلمه‎سی ده "ضروری، اجباری" معنالاریندا، سورونلو گؤرونور. منجه زوْرون(zorun) "زور ایله، جبر ایله" یانلیش ساییلماز. اما تورکجه‎ده ظرفلره ـلی/ـلو گلمز.

5.      گؤتون-گؤتون(götün-götün): باسَن اوستونده(سورونرک یئریمک)، اؤزللیک‎له ایمک‌له‌مه‌دن اؤنجه‎کی مرحله‌ده کؤرپه‌لرده گؤرونور.

6.       آردین-آردین: آردینجا، دالیسیجا(گئدره‌ک)، قارا با قارا..

7.      بیرین-بیرین: عثمانلیجادا بیریم-بیریم، بیر-بیر اولاراق واردیر. آذربایجان‎دا بیرم-بیرم(birem-birem) تعبیرینی ائشیتمیشم. مثلا اصلی-کرم ناغیلی‌نین سؤزلو بیر روایتی‌نده بو دئییم گئچر: ارزروم'ون داغلارینا یئتن‌ده/ گؤردوم گؤی‌دن بیرم-بیرم قار گلیر/ لـلهم دئدی گل بو یول‌دا قاییداق/[دئدیم] زیادخان اوغلویام منه عار گلیر/..دانیش لـله‌م! دیللَش لـله‌م! گول لـله‌م!/ایندی دوشر اوستوموزه گون لـله‌م..

8.      قیین-قیین(qıyın-qıyın):قیراق‌دان(گئچرک)، گیزلیجه. آنادولودا گؤرولور و قیی(qıyı) "قیراق"دان گلدییی آچیق‎دیر.

9.      اوْغرون-اوْغرون: اوسته‌ اشارت ائتدیییم سؤزجوک. آنادولو و تورکیه تورکجه‎سی‎نین یازی دیلینده داها چوخ اوغرون (uğrun) سؤیله‌نیر. اسکی تورکجه‎ده، بوگون آذربایجان‎دا اولدوغو کیمی، اوْغری/اوْغرو وار. نیشانیان'ـا گؤره بو کلمه ایله اوغراماق فعلی‎نین ایلیشگی‎سی اولابیلر.

10. دونن(dünen): آذربایجان ساحه‎سینه مخصوص ساییلیر. منجه کلمه عثمانلیجادا وار اولان دونین-گونین (dünin-günin) "گئجه واختی-گوندوز واختی" دئییمی‎ندن قیسالتمادیر و یا دونین کلمه‎سی‎نین داوامی‌دیر. اسکی اوغور متین‌لرینده، دونه‌گون(dünegün) "دونن" کیمی بیر آچیق اولمایان دئییم‎ ده وار. بیزیم دونن سؤزجویونون اوردان گلمه‎سی امکان‏سیز اولماسا دا، منجه گوجلو احتمال اولاراق گؤرونمور.

11.  ـدَیین/ـدگین(-deyin/degin): "ـده‌ک، ـاجان". بیر نهایت بیلدیرمه اکی اولاراق بیلنن و فرانسیزجا jusque a ایله قیاس ائدیله‌بیلن سؤزجوک، دیلیمیزده بوگون ده یاشایان ـده‎ک(صاباحادَک، آخشامادک) اکینه بو ظرف اکی‎نین گتیریلمه‎سییله اورتایا چیخیبدیر.

12.  آنسیزین(ansızın):"بیردن بیره، لاپ‎دان، ناگهان". اسکی تورکجه‎ده‌کی آنگ(aŋ) "سرحد، آییرد" کلمه‎سینه ـسیز اکی‎نین اکلنمه‎سییله، آنسیز ال‌ده ائدیلیر و بو کلمه یازیلی متین‌لرده واردیر. آنسیز سؤزجویونه ظرف اکیمیز گلینجه، آنسیزین اورتایا چیخیر. ـسیز اکینه ظرف اکی گلمه‎سییله بیر سورو ظرف تؤره‎نیبدیر تورکیه تورکجه‎سینده و کلاسیک متین‌لریمیزده؛ مثلا نسیمی و باشقالاریندا، "سنسیزین" چوخ گئچر: ای پری‌پیکر سنین عشقین مانا(منه) اولسون حرام/گر داخی صؤحبت دوتارسام سنسیزین دیارایلن.. بوگون ده تورکجه یازی دیلینده دوشونمک‌سیزین، اوخوماقسیزین، چالیشماق‌سیزین و مینلرجه بنزر ظرف بو اکی ایله تؤره‎دیلیبدیر و ایشله‎نیر.

بوگونه گلینجه

منجه ادبی دیل‎ده سایدیغیمیز اؤرنک‌لردن و قالیبلاشمیش فعل+ـسیزین دن علاوه، یئپ-یئنی ظرف‌لر ده یارانابیلر و بیر چوخ اسکی ظرف‌لر یئنی‌دن رواجا سوخولابیلر. مثلاً آیاغین گئتمک/گلمک..دقت ائدرسینیز اینگیلیزجه ده "پیاده" قارشیلیغی on foot دور؛ We went to our university on foot. البته بو کیمی یارادیجی‌لیق‌دا، دیل بئجری‌سی و گؤزلسه‌مه دویغوسو گؤز اؤنونده توتمالی‎دیر.


[1]  حسین جاویدین بو گؤزل پارچاسیندا، کلمه دوغرو معناسییلا ایشله‌نمیش:

... - پک دوغرو سؤز... بو دونیادا سنین ان چوق سئودییین
کیم‌دیر, قوزوم, سؤیلرمی‌سین؟
-
 ان چوق سئودیییم ایلکین
او الله کی یئری-گؤیو، اینسان‌لاری خلق ائیلر.
-
 سونرا کیم‌لر؟
-
 سونرا اونون گؤندردییی ائلچی‌لر.....




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

آنادیل‌دن درلمه‌لر-25

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:پنجشنبه 12 بهمن 1396-03:39 ب.ظ

1.      دانساماق(dansamaq):"دانلاماق، قیناماق". کلمه‎نی میانادا ائشیتمیشم. سانیرام باشقا بؤلگه‌لرده ده وار. داها چوخ دانلاماق فعلی‌ ایله بیرگه ایشله‌نیر. آنادولودا گئنیش بیر جوغرافیادا واردیر؛ اسکی شهیر، آماسیا، توقات، غازی‌آنتپ، سیواس، یوزغات، آنکارا، قیرشهیر، قیصری و.. تیتسه‌یه گؤره، دانساماق، "دان" کلمه‎سینه دایانیر. دان دیلیمیزده "تعجب ائتمک، عجایب سایماق، غریبسه‌مک" معناسیندادیر و ایندی ده یاشار. دانلاماق فعلی ده بو کؤکه دایانیر. تورکیه تورکجه‎‌سی‎نین یازی دیلینده یئر آلمایان بو ایکی فعل‎دن، دیلمیزده دانلاماق یایقین‎دیر و یازی دیلیمیزده ده وار. دانلاماق‌دان، دانلاق دا تؤره‎دیلیب‎دیر. منجه دانساماق دا، یازی دیلینه آلینابیلر. دان اسکی تورکجه‎ده‎کی تانگ(taŋ)دان گلیر. فارسجا و تورکجه‌ده وار اولان تانسو< تانسوق<تانگسوق/تنکسوق دا بو کلمه‎نین بیر تؤره‌مه‎سی ساییلیر.

2.      قوندارماق(qondarmaq):"اویدورماق، جعل ائتمک، دوزمه‎جه یاراتماق". تورکجه‎میزده سون درجه یایقین‎دیر. اؤزللیک‎له "قوندارما" صفتی گونلوک دیل‎ده "مصنوعی، دیَرسیز، اویدورما، مجعول" معنالاریندا چوخ گؤرولور. سؤزجوک بو حالی ایله آذربایجان تورکجه‎سینه مخصوص ساییلیر. آنادولو آغیزلاریندا یوخ. آنجاق کؤکنی آچیق گؤرونور؛ قونماق فعلی. فعل‌دن فعل قوران بیر ـدارماق اکی ده یوخ دیلیمیزده سانکی. آنلاشیلان بوردا و بیر ایکی باشقا اؤرنک‎ده، -dVr- اکی‎نین ده‎ییشگه‎سی ایله قارشی-قارشییاییق. دیلیمیزده دؤندرمک وار(دانیشیق دیلینده بعض‌دن:چؤندرمک). دؤندرمک آنادولو آغیزلاریندا و عثمانلی قایناق‌لاریندا وارسادا، بوگون یازی دیلینده دؤندورمک(döndürmek) وار یالنیزجا. گؤندرمک فعلی ده بنزر بیر ده‎ییشگه اولمالی‎دیر. تیتسه‎یه گؤره، کؤندگرمک(köndgermek)دن گلیر. بو فعل ایسه بیر کؤنمک(könmek) "دوغرولتماق، دوز قیلماق" فعلینه دایانمالی. کؤنمک اسکی تورکجه‎ده وارایدی و بیر قیسیم یئنی تورکجه‎لرده ده واردیر. کؤنی(köni)، اسکی تورکجه‌ده "دوغرو، دوغرولوق، حقیقت، عدالت" کیمی معنالاردا ایشله‎نیردی. نه ایسه قوندارماق فعلینه دؤنرسک، قونماق "قویولماق، اوتورماق" معنالاریندا اولدوغو بیلینیر. بیر خالق اویونو اولان قوندوم-قوشدوم(فارسجاسی: دوز)، مؤهره‌لرین قویولماسی/ قونولماسی ایله اوینانیر. بو دوزمک ایشی، بیر آز "دسیسه" معناسی قاتیر ایشلره(فارسجادا "دوز و کلک" دئییمی‎نه ده دقت ائدین). فارسجادا بساط چیدن/ دسیسه چیدن و..کیمی و تورکیه تورکجه‎سینده "ترتیب" کلمه‎سینه دقت ائدیلمه‎لی. او زامان، قوندارماق= قوندورماق اولوب، نسنه‌لری بیربیری‎نین یانینا قویماق دئمک‎دیر. بو دوزمه/دوزمه‌چیلیک ایشی، یانلیش و گیزلی بیر ایشلرین گؤرولدویونه ایشارت سانیلیر. اوردان، قوندارماق "دوغرو اولمایان، دالدا‎دا  گؤرولن ایش و.." کیمی معنالار قازانیر و قازاندیریر.

3.       چیگدم(çiydem/çigdem):"بیر چیچک، زعفران جینسی وحشی بیتگی". تورکیه‌ده یایقین قیز آدلاریندان ساییلیر. آذربایجان و قاشقای تورکجه‏سینده ده گؤرولن کلمه، تورکجه‎میزده اویغور یازی‎لاریندان بری بیلینیر. کلمهنین کؤکنینه گلینجه، نیشانیان کلمه‏نی اسکی تورکجه‎ده‌کی ییگده (> ایگده>اییده) سؤزجویونه باغلاماغا چالیشار. بیر-ایکی اؤرنک‎ده چ<ی ده‎ییشیمی وار اسکی تورکجه‎ده. آنجاق منجه کلمه‎نین چیگیت(=پانبوق چرده‌یی/دَنی) سؤزجویو ایله داها گوجلو باغی اولابیلر. بیلدیییمیزه گؤره، چیگده تورکجه‎ده "عنّاب" قارشیلیغی‎دیر. عناب ایله اییده‎نین اوخشاری دا آچیق‌دیر(عناب عربجه‎ده "عنب" اوزوم‌ دن گلیر). آیریجا چیگه(=چییه>چییه‎لک)ده "گیلانار/آلبالو" معناسیندادیر تورک دیللرینده. منجه بو ایکی سؤزجوک(چیگده ایله چیگه)، چیگین کلمه‎سییله باغلانتیلی اولاجاق‎دیر. چیگیت سؤزجویونه ـدَم اکی گتیریلینجه چیگیت+ـدم> *چیگیتدم> چیگیدم>چیگدم ال‎ده ائدیلیر. آنجاق ییگده>ایگده ایله بو سؤزجوک‎لرین بنزرلییی ده دقت چکیجی‎دیر.

4.      اوخماق(oxmaq):"سرایت ائتمک(مریضلیک)". کلمه‏نی میانادا ائشیتمیشم. سانیرام بعضی‌ یئرلی لهجه‎لرده ده واردیر. آنادولو آغیزلاریندا بنزر بیر سؤزجویه راست گلمه‎دیم. آنجاق عثمانلیجادا، یوقماق (yokmak) واردیر و اونون ده‎ییشگه‌لری یوخاماق/یوقاماق دا قایناق‌لاردا گؤرونور(تاراما سؤزلویونه گؤره). ایکی معناسی وار بو فعل‌لرین: "1. ال سورتمک، توخونماق، یوخلاماق. 2. یوخ ائتمک". آنلاشیلان دیلیمیزده‎کی یوخلاماق فعلی ده بو فعل ایله ایلگی‎لی اولاجاق‌‎دیر. نیشانیان، یوخلاماق فعلینی، "وارمی؟ یوخ مو؟" عبارتی کیمی دئییم‎لردن قایناقلاندیغی‎نی دوشونور. اما اوخماق/یوقماق فعلینی یوخ/یوق سؤزجویونه باغلاماق مومکون گؤرونمور. مریض‌لیک‌لر داها چوخ بیربیرینه توخونماق‎لا یاییلدیق‎لاری اوچون، بیزیم سؤزجوک‎ده بو اؤزل معنانی قازانیب‎دیر. کلمه باشی ی/y دوشمه‎سی‌نین باشقا اؤرنک‌لری ده وار: یوزوک>اوزوک، یورک>اورک و..

5.      شَهْره(şehre):"اتین یاغلی، دامارلی‎سی، شینتیر". سؤزجوک یئرلی فارسجا آغیزلاردا دا وار. مثلا مشهد آغزیندا، شلهه(şolha) اولاراق گؤرونور. اسکی فارسجا قایناق‎لاردان بسحاق اطعمه دیوانی ندا وار. دهخدا باشقا قایناقلاردان دا اؤرنک‌لر وئریر و شحله/شحره و شهله کیمی ده‎ییشگه‎لرینی ده گتیریر. آنلاشیلان کلمه عربجه‎دیر. معین و عمید سؤزلوک‎لرینده، شهله گؤرونور و عمید شرحه ایله بیرلشدیرمه‎سینی، چگینگن اولسادا، دیله گتیریر. بو ایسه جدّییه آلیناجاق بیر فیکیردیر. عربجه‌ده شرحه "ات تیکه‎سی، قویروق پارچاسی، کسینتی" کیمی معنالاری واردیر و بیلیندییی اوزره تشریح(=آناتومی) معناسی دا بوردان گلیر. آنلاشیلان عربجه سؤزجوک، ایران دیل و لهجه‎لرینه گئچرک، یاییلیر و تورکجه‎میزه ده فارسجا یولویلا گلیب‎دیر.

6.       پیلته(pilte):"نفت/یاغ چیراقلاریندا یاغا/نفته باتیریلان و ائشیک‎ده‌کی اوجو یانان ایپجیک؛ فتیله، ال ایله سورتوله‌رک اینجه بورو حالینا گتیریلن هر زاد". کلمه‎نین اسکی فارسجاداکی پَلیته سؤزویله ایلگی‎لی اولدوغو، ایلک باخیش‎دا سئزیلیر. عربجه‌ده بلیطه، آشاغی-یوخاری اریشته دئمک‎دیر و بیر عرب یئمه‎یی اولان بلالیط، ماکارونی/اسپاگتی کیمی بیر یئمک‎دیر. پیلته آذربایجان دان باشقا، قارص‌دا دا وار. آرتوین‎ده، "اَیریلمک اوچون دارانیب یوماق حالینا گتیریلن یون" معناسیندادیر. یئرلی آغیزلاریمیزدا، "آیاق آلتیندا آیاقلاناراق، دووارا قویماق اوچون و یا تندیر قویماق اوچون ایشله‌نن و لوله‌لنن پالچیق" دا پیلته آدلانیر. نه ایسه فارسجا سؤزجوک، کلاسیک متین‌لرده ده یایقین‎دیر. پیلته ایله فتیله‌نین بنزرلییی دقت چکیجی دیر. فتیله(تورکیه‌ده فیتیل(fitil) بیچیمی‎نده‌دیر)، عربجه فَتَل "بورماق، هؤرمک" فعلیندن گلدییی آچیق‌دیر. باشقا سامی دیللرده ده بنزرلری وار؛ آرامجا/سوریانیجه‌ده pathil "ایپ" دئمک‎دیر و بنزرلری باشقا سامی دیللرده ده وار. او زامان فارسجا پلیته‌نین ده آرامجادان گلدییی سؤیله‌نه‌بیلر. بنزر آرامجا آلینتی‎لاری اؤنجه‌لری ده یازمیشدیق.

7.      قاجینماق(qacınmaq):"[اؤزللیک‌له کؤرپه‌لرده] باشین آرخایا دوشمه‎سی". اؤرنک اوچون "الینی قوی اوشاغین انسه‌سینه، بویونو قاجینار". کلمه بو بیچیمی ایله آذربایجان تورکجه‎سینه مخصوص گؤرونور. آنادولو و تورکیه‎ده قاچینماق(kaçınmak) فعلی "بیر ایشی گؤرمک‎دن چکینمک/چکیلمک، اوزاق دورماق، اجتناب ائتمک" وار. معنا باغی اوزاق گؤرونسه‎ ده، آچیق‎دیر. اؤزللیک‎له دیوان لغات الترک‌ده گلن، قاچینماق فعلینه باخیرساق، "قاچار کیمی گؤرونمک" معناسی، فعلین قاچماق "سرعتله گئتمک، بیر یانا آخماق و.." فعلی‌ندن گلدییی گؤستریر. منجه قاجینماق و قاچینماق، ایکی‎سی ده، یازی دیلیمیزده یئرلرینی آلابیلیرلر. 

8.      تیزیقدیرماق(tızıqdırmaq): رحمتلیک ساعدی‎نین یازدیغینا گؤره مشگین‎ده "فراری دادن" قارشیلیغی اولاراق واردیر. کلمه‎نی بو بیچیمی ایله آنادولو آغیزلاریندا گؤرمه‎دیم. آنجاق تیزیقماق(tızıkmak) "قاچماق، سگیرتمک" معناسیندا واردیر و یایقین دا ساییلیر. آیریجا آدانا'دا تیزارماق(tızarmak) "قاچماق" معناسیندا واردیر. سیواس‌دا، دیزقیرماق "قاچماق" دئمک‌دیر. آذربایجان‌دا دا دیزقیراق (dızqıraq) "قورخاق، اورکک"(آشاغیلاییجی معناسییلا) واردیر. بونلارین هامیسی‎نین "دیز/تیز" سس تقلیدیندن گلدییی آنلاشیلیر. "بیر دیز سسی ایله قورخوب قاچماق" آنلاییشی‎ندان ایره‌لی گلمه‌لی‌دیر کلمه و تؤره‎مه‌لرینده‌کی آنافیکیر.

9.      جورتان(cortan):"یاغسیز آیران، یاغسیز یوغورت". آذربایجان‌دا جورتدان(cortdan) بیچیمی ده وار. قارص، ارزروم‌دا "آیران چؤکونتوسو"(دیبینه یاتان‌لار) و آرتوین‌ ده جورتو(corto) "قایماغی آلینمیش سوت‌دن حاضیرلانان پنیر" دئمک‌دیر. جورتان‌'ین ارمنیجه‎دن گلدییی بیلینیر؛ ارمنیجه‌ده ç'or  "قورو" و t'an "یوغورت" آنلامی‌ندادیر. آیریجا ارمنیجه کلمه "قوروت" معناسی دا داشیماقدادیر. سؤزجوک تیتسه‌نین سؤزلویونده یئر آلمامیش‎دیر.

10.  چولقاماق(çulqamaq):"بورومک، اؤرتمک". هادی به‎یین یازدیغینا گؤره چولاماق و چولغالاماق فعلی ده وار تورکجه‌میزده. بوگون دانیشیق دیلینده، "بورومک، سارماق" معنالاری داشییان فعل، عثمانلیجادا دا واریمیش. اما چاغداش آنادولو آغیزلاریندا گؤرونمز. تیتسه‌نین یازدیغینا گؤره، عثمانلیجادا چولغاماق (çulgamaq) "سارماق، بله‌مک" اسکی تورکجه‎ده‌کی چوغلاماق(çuġlamaq)دان گلیر. دیوان لغات الترک‎ده، چوغلاماق "باغلاماق، بوخچالاماق" معناسیندادیر. چوغ ایسه "بوخچا، دسته" دئمک‎دیر. او زامان چولغاماق و یان بیچیم‌لری آری-دورو تورکجه ساییلیر و یازی دیلیمیزده ده، گرکلی یئرینی آلابیلر. چوغ (çuğ) بوگون آنادولودا "ییغین، بیریکمیش قار" کیمی معنالارلا یاشاماق‎دادیر.  




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

دؤرتگول

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:پنجشنبه 5 بهمن 1396-10:28 ب.ظ

آذربایجان تورکجه‎سی دانیشیق دیلینده و آنادولو آغیزلاریندا ، مثلث/اوچ‌بوچاق قارشیلیغی بیر اوچگول(üçgül) اولدوغونو، سانیرام اؤنجه‌لری بیر یازی‌دا دیله گتیرمیشدیم. اونون یانیندا، دؤرتگول(dörtgül) سؤزجویو ده، آنادولو و آذربایجان لهجه‌لرینده گؤرولمک‎ده‌دیر. یانیلمازسام بیرده بئشگول(béşgül) ائشیتمیشم. بونلارین اوزرینده بیر آز داها آیرینتی‌لی اولاراق دورمالییق:

1.      اوچگول: مارسل اردال'ین آراشدیرماسینا گؤره کلمه اسکی تورکجه‌ده، اوچکیل(üçkil)دیر. آنجاق کلاوزون اوچگیل(üçgil) اؤرنه‎یینی وئریر. مثلث یئرینه تورکجه‎ده اوچگئن(üçgen)، آذربایجان جمهوریتی‎نده اوچ‌بوجاق واردیر. آیریجا تورکیه‎ده اوچ‌کنار(üçkenar)دا واردیر. منجه اوچ‎بوجاق، گؤزل‌دیر آنجاق بیر آز اوزون اولور. اوچگئن‌ده‌کی اک بللی ده‎ییل‎دیر و بلکه آوروپا دیللرینده گؤرولن –gon (polygon, hexagon,..) اکی‏نین تأثیری آلتیندا اورتایا چیخیبدیر. اونون اوچون، دیلچی‌لر بو اکی اویدورما ساییب‌لار.

2.      دؤرتگول: اسکی تورکجه‌ده تؤرت‌کیل(törtkil) اولاراق تثبیت ائدیلیب‌دیر. بوگون ده آذربایجان و آنادولودا گؤرونور. تورکیه‎ده‌کی قارشیلیغی دؤرتگئن(dörtgen)دیر و اوچگئن کیمی سورونلو ساییلیر.

3.      بئشگول:"پنج‎ضلعی" قارشیلیغی‎دیر و تورکیه تورکجه‏سینده بونون یئرینه بئشگن وار. آنلاشیلان کلمه و اک سسلی اویومو‌ندان قاچیب‌دیر. تورکجه‌میزده ـگیل اکی‌ده بنزر دوروم‎دایر.

4.      ایکی‌گول(ikigül): کلاوزون اؤرنه‎یی‎نی التحفه الزکیه آدلی قیپچاق سؤزلویوندن وئریر. اوردا ایکی‌گول‌دن بئشگوله، بنزر سؤزجوک‌لر، بیربیری‌نین آلتیندا وئریلیر. کلمه‎نی قیپچاق تورکجه‎سی سؤزلویونده تاپمادیم[1]. بو سؤزجوک‌‎لردن تؤرتگول و ده‎ییشگه‌لر(دؤرتکول، تؤرتکیل و..) او سؤزلویه آلینیبدیر. ایکی‎گول، ایکی باشلی خط کیمی معناسی اولاجاق‌دیر.

دَیرلندیرمه

بورداکی اؤرنک‎لردن آنلاشیلان، ـگول<ـکیل اکی هندسی شکیل‌لرین آدلارینی قورماق‌دا ایشه یارایان بیر اک دیر. او زامان، مارسل اردال'ین یازدیغی کیمی باشقا عددلره ده گله‌رک، شکیل آدلاری یارادابیلر. اوچگول(Triangle)، دؤرتگول(quadrangle/tetragon)، بئشگول(pentagon)، آلتی‌گول(hexagon)، یئددی‌گول (heptagon)، سککیزگول(octagon) و.. بو آدلار، شوبهه‎سیز، اویدورما ـگئن اکی ایله قورولان آدلاردان داها دوغرو، دوزگون و یئی اولاجاق‌لار.


[1] . رجب توپارلی، حنیفی وورآل، رجب قاراآتلی، قیپچاق تورکجه‎سی سؤزلویو، آنکارا: تورک دیل قورومو یایینلاری،2007. 




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

تؤره‎تگن سیلیک بیر اک: sU/-sI- بیتیرمه

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:دوشنبه 2 بهمن 1396-09:16 ب.ظ

دَیرلندیرمه

اک´ین ایشلک اولدوغونو و گئنیش بیر آلان‎دا ایشله‎نه‎بیلدییی‎نی  و جانلی‌لیغینی گؤز اؤنونده توتونجا، گلیشمک‌ده اولان تورکجه‎میزه نه قدر گوج قاتابیله‎جه‎ییی گؤرونور. یایقین‎لاشماسی دوغرو  و فایدالی اولور. منجه فارسجا ـنما سون اکی و شِبه- اؤن‎اکی، اینگیلزجه/فرانسیزجا pseudo- اؤن‌اکی ایله اوسته‎کی –(o)id(e) اکی‌نین قارشیلیغی اولاراق تؤرتگن حالا گلیبدیر و داها دا گله‎بیلر. حتا بعضی ‌یئرلرده فارسجا/عربجه نسبت اکی(ـی)نی ده قارشیلایابیلر. یالنیز بیر ایکی خصوص دقته آلینمالی:

1.      کلمه‎نین سونو سسلی ایله بیتن‌ ده(مثلا تپه، تانری و..)ـسی/ـسو، اوچونجو شخص یییه‌لیک(مالکیت) اکی ایله قاریشدیریلابیلر. مثلا تپه‎سی یا تانریسی دئسک "[اونون] تپه‌سی، [اونون] تانریسی"  آنلاشیلابیلر. بو دوروم‎لاردا اکین اوزاتماسی اولان –msU/-msI ایشله‎نه بیلر. مثلا تپه‌مسی/تَپَمسی (tepemsi) "تپه کیمی"، تانریمسی "تانری کیمی، خدایگونه".

2.      دانیشیق دیلینده بیر سورو کلمه سونوندا بیر ـسوْو(-sov) اکی گؤرونور: دلی‎سوو، اوزونسوْو و..بو اک، بوردا آچیشدیرماغا چالیشدیغیمیز اک اولابیلر. بیر زامان او اک ایله سوی(soy) کلمه‎سی‎نین ایلگی‎سی اولدوغونو دوشونوردوم. دوغروسو، هله‎ ده کسین بیر نتیجه‎یه وارمامیشام.

3.      دیلیمیزده‎کی جه/-جا اکی ایله بو اکین بیر بنزرلییی واردیر. ارککجه ایله ارککسی آنلامجا یاخین گؤرونسه‎لرده، فرقلی اولدوقلاری دا آچیق‎دیر. ارککجه‌ده، ارکک اولاراق معناسی وارکن، ارککسی‎ده "ارکک کیمی(ارکک اولمایابیلر ده)" دئمک اولور.

4.      اوزون زامان دان بری اک اوزرینه دوشوندویوم اوچون بیر چوخ کلمه‎نی بو اک ایله قورموشدوم. اونلارین چوخونو یازییا آلمادیم. نه ایسه هرکس اونلاری یارادابیلر. عقلیم‎ده قالان بیر نئچه اؤنردیییم سؤزجویو وئررک، یازییا سون قویمالییام:

1.      بیلیمسی(bilimsi):"شبه علم"، pseudo-science قارشیلیغی اولاراق.

2.      دینسی(dinsi): دین کیمی اولوب، آنجاق دینلرین بوتون اؤزللیکلرینی داشیمایان اینانج‎لار..دینه بنزر ..(شبه‎دینی/شبه‎دین).

3.      آیدینسی: آیدین گئچینن/شبه‎روشنفکر و اصلینده آیدین اولمایان.

4.      دؤولتسی(dövletsi):"دؤولته بنزر اؤزللیک‌لری اولان سیاسی اولوشوم". مثلا عراق‎داکی کوردیستان بؤلگه‎سی حوکومتی کیمی.

5.      یومورتامسی(yumurtamsı):"بیضوی، تخم‌مرغی، بیضی".




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

تؤره‎تگن سیلیک بیر اک: sU/-sI-

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:دوشنبه 2 بهمن 1396-09:15 ب.ظ

اسکی تورکجه‎ده یایقین اولان و داها چوخ صفت‌لر و جومله‌یه گؤره کلمه یاراتدیغی اوچون سؤزلوک‌لرده آز یئر تاپان بیر ـسیگ/ـسیغ(sIg-) اکی واردیر. بعضی آراشدیرماجی‎لارا گؤره بو اک اصلینده بیرلشیک‎دیر و آددان فعل قوران--sI اکی ایله فعل‎دن آد قوران –G اکی‎نین بیرلشمه‎سیندن اورتایا چیخیب‎دیر. مارسل اردال‌´ین گؤرکملی آراشدیرماسینا گؤره، اسملردن صفت قوران بو اکین محصول‎لاریندان، "قید" و "آد" کیمی ایشله‌نن لر ده وار. کاشغرلی محمودون بؤیوک دیوانی‌ندا، سیغ ماده‎سینده(فارسجا ترجومه، 494.ص)، "بنزتمه" اکی اولدوغونو یازار و اؤرنک‎لر وئرر: قُلسیغ(qulsıġ):"کؤله/قول کیمی داورانان آدام"، اُغلانسیغ(oġlansıġ):"اوشاق کیمی داورانان آدام"؛ بَگسِگ(bägsig): "به‎ی کیمی، شاهانه"؛ ارسیگ(ersig): "کیشی کیمی، کیشیجه اولان". سانیرام دیوان‎داکی قنگسق (qaŋsıq) اولاراق گؤرولن و قانگسیق آتا(=اؤگئی/اؤوئی آتا) کیمی دئییم‌لرده گئچن سؤزجوک ده، بو اکین بیر محصولو اولاجاق‌دیر.

مارسل اردال´ین آراشدیرماسینادا، ـسیغ/ـسیگ اکی‎نین ـسینمک/ـمسینمک اک‎لریله یاخینلیغینا دقت چکیر و اسکی تورکجه‎دن اؤرنک‌لر وئریر:

1.      ییپارسیغ(yıparsıġ):"موشک کیمی عطیر ساچان"<ییپار "موشک/مُشک"

2.      بگسیگ: "به‌ی کیمی". اؤزل آد اولاراق ده گؤرولور. تیمورلو دؤنمی‎نده بگسی(Begsi) بیچیمی‎نده گؤرولن بیر آد دا واردیر. بو بیچیم اکین قیسالماسی اله اورتایا چیخار.

3.      تیتیگسیگ(titigsig): قوتادغو بیلیگ‌ده وار "تیتیگسیگ بو برک اَو"(=پالچیق کیمی بو برک ائو). تیتیگ "پالچیق" دئمک‎دیر.

4.      قیزیلسیغ(qızılsıġ):"قیرمیزی رنگه بنزر". بو اک، رنگ و داد آدلاریندا دا چوخ گؤرونور.

5.      آدینسیغ(adınsıġ):"آیری، فرقلی". اَن یایقین ـسیغ/ـسیگ اؤرنه‎یی ساییلییر. آدین "باشقا" دان گلدییی آچیقدیر.

6.       یوغونسوغ(yoġunsuġ):"قابا، قالین، ادبسیز". یوغون کلمه‎سیندن گلدییی آچیق‎دیر.

اسکی تورکجه‌ده‎کی باشقا اؤرنک‎لردن واز گئچیب، عثمانلیجا و یئنی تورکجه‎ده‎کی سؤزجوک‎لره یؤنلیرسک، اکین سون سس‎سیزی‌نین دوشدویو گؤرونور. آنادولو آغیزلاریندا و عثمانلی قایناقلاریندا گئچن اؤرنک‌لردن بیر آووجونو، تیتیسه‌ سؤزلویونون ایلک جیلدینه دایاناراق اله آلیریق:

1.      آیریقسی/آیروقسی(ayrıqsı): "آپ-آیری، بام-باشقا". عثمانلیجادا چوخ گئچر. آیریق "آیریلمیش، هاچا" دان گلیر.

2.      بالیقسی(balıqsı):"بالیق کیمی" تیتسه‎نین وئردییی اؤرنک‌لرده، بالیقسی-یوسونسو(yosunsu) "یوسون/ قورباغاجا/جلبک کیمی" ده وار.

3.       بوقسو(boksu):بوقسو دوشمک دئییمی وار. بوقسو "مدفوع/پوخ کیمی "اسکی تورکجه‎ده ده وار.

4.      بایاتسی(bayatsı):"بایاتلاشمایا اوز توتموش". بایات کلمه‎سیندن گلدییی گؤرونور.

5.      بؤیوکسو(büyüksü):"بؤیوکلوک ادعاسیندا اولان آدام، بؤیوکسونن آدام". بو اکین بعضی اؤرنک‌لرینده "تظاهر، گؤسترمه‎لیک" معناسی گؤرونور. آنجاق او معنا بو اکی ایله کؤکدش اولان و فعل قوران بیر اک‌ده واردیر..یاخین‌دا او اکین اوزرینه یازدیغیم یازیمی دا یایینلارام.

6.       بولانیقسی(bulanıqsı): بیر آز بولانیق.

7.      چیرکفسی(çirkefsi):"چیرکاب کیمی، قوخاغان". فارسجادان آلینان چیرکف سؤزجویونه اکلنیب‌دیر.

8.      چوجوقسو(çocuksu):"اوشاق کیمی".

9.      توپراقسی:"تورپاق کیمی، تورپاقسی، تورپاق قوخوسو اولان".

10.  دونوقسو(donuqsu):"مات، ایشیق‎سیز/فرسیز(گؤز)".

11.  ارسی(ersi):"ایگیت کیمی، کیشی کیمی داورانان آدام".

12.  بوغداسی: بوغدا کیمی، بوغدایا بنزر

13.  قادینسی(qadınsı):"قادین کیمی داورانان(کیشی/ارکک)".

14.  بیاضسی: "آغیمتول"، رنگلره گلدییینی یازمیشدیق.

آذربایجان تورکجه‎‌سیندهکی اؤرنک‌لری هامی‌سینی توپلاماق مومکون اولمادی. ایندیلیک ایکی سؤزجوک وار فیکریم‌ده؛

1.       قورسو(qorsu): "یانیق، توستو قوخوسو اولان"(ائودن قورسو ایی گلیر..). کلمه‎نین قور "کؤز، اود پارچاسی" دان گلدییی آچیق‎دیر.

2.      سیرینسی(sirinsi):"آلاچیی، پیشمه‎میش و یا دادیخمیش اَت". منجه کلمه اصلینده سینیرسی (sinirsi) ایمیش. آنادولو آغیزلاریندا سینیرسی واردیر و بیزده‌کی سیرینسیمک(sirinsimek) یئرینه اوردا سینیرسیمک(sinirsimek) گؤرورنور. نه ایسه کلمه‎نین کؤکونده سینیر<سینگیر "عصب، رگ و پی" واردیر.

یئنی تورکجه‎ده بیر چوخ سؤزجوک بو اک ایله تؤره‎دیلیب‌دیر. اونلار سایماق مومکون اولمادیغی کیمی، گرکلی ده دییلدیر. آچیقجاسی اک تئوریک اولاراق هر آدا گله‎بیلر. یئنی تورکجه‎ده فرانسیزجا/اینگیلیزجه(-(o)ide(s)) اکی‎نین قارشیلیغی اولاراق بیر چوخ اؤرنک تؤره‎دیبدیر؛ انسانسی(anthropoid) "انسان‎نما"، شکرسی (saccharoid)، قالخانسی(تیروئید وَزی(غدّه‎سی)، "تیروئید" قاپی کیمی دئمک‎دیر) و...




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

آیا ترکی لفظی برای شهر ندارد؟

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 29 دی 1396-07:52 ب.ظ

تمایلی نداشته و ندارم تا از مسایل روزمره‎یی که علی‌الخصوص در فضای مجازی و رسانه‌های اجتماعی مطرح می‌شود، بحث کنم. چون اغلب این مباحث سطح نازلی دارند و به صورت پولمیک و مملو از احساسات ناسیونالیستی و به طور کلّی ایدئولوژیک‌اند. لذا سودی بر نقد آنها مترتب نیست. این مشاجرات از قماش بحث‎های کودکانه‌اند که "دلت بسوزه! مال من بوق هم میزنه!". اما طرح این ایده را مکرراً و متواتر دیده و شنیده‌ام که گویا ترکی اصطلاحی برای شهر و شهرنشینی ندارد. ظاهراً از این جا-به صورت ضمنی یا صریح-نتیجه حاصل می‎شود که ترکی ناتوان و غیرمدنی است. در جوّی سیاست‎زده که کوروشیسم، رسالات و کتب و اظهار لحیه‎های ژورنالیستی و پوپولیستی بر آن غالب است، جوابگویی به چنین ادعاهایی بیفایده است. لذا صرفاً به بعد فیلولوژیک و اتیمولوژیک مساله توجه خواهم کرد.

***

تا جایی که می‌دانم حداقل دو لفظ ترکی به معنی شهر در منابع کلاسیک ترکی وجود دارد. تصور می‌کنم قبلاً به اتیمولوژی آنها استطراداً اشاره کرده‌ام.

1.      اولوش(uluş): در منابع ترکی مکرراً مذکور است به کلاوزون و کاشغری و کتیبه‎های اورخون و ...رجوع شود. استاروستین و همکارانش در فرهنگ اتیمولوژیک زبانهای آلتاییک برای اولوش اتیمولوژی آلتاییک مطرح کرده‌اند. اما قبلاً هم اشاره کرده‌ام که می‎شود اولوش را به شکل زیر تحلیل کرد: اول(ul) به معنی پایه، اساس، پی، قاعده با پسوند –Xş ترکیب شده است. پسوندی که از اسامی اسم می‎ساخت و شواهدی از آن را در یکی از مطالب سابق آوردم. اولوش در صورت مغولی شدۀ آن یعنی اولوس(ulus) معنایی متفاوت‌تر "قوم، ملت" یافته و در مغولی و بسیاری از زبان‌های ترکی رواج دارد. انتقال از معنای مردم/ اهالی به شهر و بالعکس نظایری دارد. من جمله در لاتین، civitas چنین تطوری داشته است. بنوشتۀ محمود کاشغری اولوش در چگلی به معنی قریه و در بالاساغون و سایر نواحی به معنی شهر بوده است. مردم بالاساغون این شهر را قوز اولوش(Quz Uluş) هم می‌خواندند. به زعم کلاوزون و سایر محققین، اولوش در ابتدا به معنی کشور/مملکت بوده و تفاوتش با ائل/ایل آن بوده که معنایی جغرافیایی از آن مستفاد می‌شد. در حالی که ائل مضمونی سیاسی داشت. کلاوزون نقل می‎کند که در یک سکۀ ضرب تفلیس به تاریخ 644 هـ. ق. تعبیر اولوغ مونقول اولوش بگ(=بیگ/امیر امپراتوری عظیم مغول) مشاهده می‌شود. در لغت ابن مهناء هم ترجمۀ "قریه، ولایت" برای آن ذکر شده است.

2.      بالیق(balıq): به معنای شهر نه فقط در ترکی کلاسیک رواج داشته که امروزه هم در خلجی به معنی روستا رایج است. در اسامی تاریخی متعددی من جمله بش بالق/بالیغ، خان بالق/بالیغ در متون فارسی ضبط شده است. در نزهه‎القلوب حمدالله مستوفی از قریه‎یی به نام قتلغ بالغ(=شهر/ده مقدس) در منطقه ساوه/آوج یاد می‎شود. دوستی که اطلاعات خوبی در خصوص منطقۀ بیناب دارد به من اطلاع داد که در آن صفحات و در جوار دریاچۀ سابق اورمیه، محلّی به نام قارابالیق وجود دارد. از آنجا که آن دریاچۀ مرحومه هیچگاه ماهی نداشته است، این اسم را باید به معنی شهر/ده سیاه(بزرگ؟) تلقی کرد. بالیق به صورت بالغاسون در مغولی دخیل شده و تصور می‎رود که با بالچیق(=گِل، [دیوارِ]گِلی) مرتبط باشد. بالیق اساساً به صورت مستقل هم معنای گِل داشته و در دیوان کاشغری ضبط شده است. کاشغری بالیق/بلق را در معنای پناهگاه، قلعه و شهر می‎داند و از بیش بالیق و یئنگی/ینکی بلق یاد می‌کند(ص 235 ترجمۀ فارسی). محققین اشاره کرده‌اندکه در دورۀ حکومت یوآن، بالیق در چین رواجی یافت و حتی جای بالغاسون مغولی را هم گرفت. علاوه بر پایتخت تابستانی امپراتوری یعنی دایدو(Daidu) که قان/خان بالیق خوانده می‌شد، شهرهای دیگری هم این با این واژه تسمیه شده بودند؛ مانند ژن دینگ فو(Zhen ding fu) که آق بالیق نامیده می‌شد.  

یکی از دیگر از اصطلاحات مربوط به شهر در ترکی قدیم، تورا(tura) بوده که در اصل به قلعه و یا استحکامات متحرک اطلاق می‌شد. تورا در مغولی به معنی سپر و قلعه هم وارد شده و محتملاً در چند توپونیم ایران حضور دارد: از جمله شهر توره در بخش زالیان شهرستان شازند واقع در استان مرکزی احتمالاً از همین واژه است. تورا در سیبری و ترکی شمالی معنای شهر و روستا دارد.

در زبان‌های ترکی سیبری و شمالی(تاتاری، باشقیری، قیرقیزی، قزاقی) آویل(avıl) به معنی روستاست. آویل واریانتی از آغیل است که با فرم آغل در فارسی هم حضور دارد. تحول از آغل به محل سکونت/موطن نظایری دارد از جمله وطن و موطن عربی و میهن فارسی چنین تحولی داشته‌اند. در ترکی حداقل دو لفظ دیگر هم برای روستا وجود ثبت شده است؛ اوتار(otar) که در ترکمنی، تاتاری، قیرقیزی، قزاقی و.. به معنی 1. مرتع، 2. روستا، وجود دارد. حدس زده می‌شود که اوتار در اصل از فعل *اوتاماق "چراندن" مرتبط باشد. تبدیل اسامی مزارع و مراتع به روستا هم سوابق زیادی دارد. لفظ سوزاق(sozaq) هم که در ترکی قدیم به نظر رسیده، به زعم استاروستین و همکارانش به معنی روستا بوده و نظایر آلتاییک خوبی دارد.

بسیاری از شهرها/روستاها در اصل از اقامتگاه‌های زمستانی به وجود آمده‌اند و به همین دلیل است دهها روستای ترک‎نشین و غیرترک‌نشین اسم یا صفت قشلاق دارند.

***

اصطلاحات مربوط به شهر و روستا در ترکی غربی دخیل از فارسی و عربی است؛ شَهَر در آذربایجان و شهیر(şehir) در آناتولی دخیل از فارسی‌ است. کؤی(köy) در ترکیه دخیل از فارسی به نظر می‌رسد، اما نیشانیان احتمال منشأ ارمنی را هم مطرح می‌کند، که بیراه نمی‌نماید. اصطلاح ارمنی خود دخیل از اورارتویی بوده و لفظی قدیمی است. لفظ کند(kend) و کنت(kent) هم از سغدی دخیل است و منشأش معلوم. قریه از عربی در فارسی و ترکی دخیل شده و لفظی محتملاً با منشأ آرامی است. در عبری هم نظیری دارد(kiryat) و باید در نهایت به فنیقی krt برسد. آیا پسوند ـگرد/ـکرت در توپونیم‌های ایرانی و ارمنی با این واژه ارتباطی دارد؟ نمی‌دانم. لفظ بلد، بلدیه و بلده هم عربی است. اما به عقیدۀ محققین در اصل منشأ یونانی(politeia"شهر") دارد.

باری مشاهده می‎شود که در ترکی اوغوزی و غربی، لغات اصیل ترکی مربوط به شهر و روستا به مرور فراموش شده و جای خود را به الفاظ دخیل داده است. چنین پدیده‌یی در تماس‌های زبانی امری غریب نیست. در این خصوص تأثیر تغییر دین را نباید از یاد برد. محمود کاشغری به تفاوتهای جالبی بین زبان ترکان غیرمسلمان(به بیان وی: کافر و مشرک که مراد عمدتاً بوداییان است) و ترکان مسلمان اشاره می‌کند. می‌دانیم که این هر دو یک زبان بودند. تغییر دین باعث نزدیکی به جوامع متدین به دین جدید شده و عناصر و مفاهیم دوران "جاهلی" یعنی پاگانی، نسیاً منسیا می‎شود. تفاوت مشابهی بین هندی/هیندی و اردو مشاهده می‌شود که یک زبان با دو خط است و به دلیل تأکید بر مذهب متفاوت در دهه‌های اخیر عناصر سانسکریت در هندی رو به کثرت گذاشته است. برای مثالی دیگر توجه کنید که تقریباً هیچ یک از عناصر ترمینولوژی نسبتاً وسیع طهارت در مذهب زرتشت به کتب فقهی اسلامی راه نیافته است. در حالتهای افراطی تغییر دین به تغییر زبان هم منجر می‌شود؛ نظیر عرب شدن مردمان شمال افریفا، اسلاو شدن بلغارها بعد از قبول مذهب ارتدکس، ترکی زبان شدن اؤنگوت‎های مغولی‌الاصل پس از قبول مسیحیت به دست میسیونرهای ترک.

***

حال که مروری بر الفاظ ترکی کردیم، خوب است به الفاظ فارسی و غربی(انگلیسی و فرانسه) هم نظر بیفکنیم؛

در فارسی لفظ شهر معروف است و می‎دانم که در اصل از xşathra در اوستایی متحول شده است. خشثره در اصل به معنی "قلمرو پادشاه، دولت[تحت حاکمیت یک پادشاه]" بوده است. در پهلوی هم شهر/شَتْر قریب به همین معنی بوده و لذا مراد از ایرانشهر، مملکت ایران است و نه شهری خاص. معادل شهر به معنی مزبور در عربی "مملکت" و در ترکی قدیم "ائل/ایل" بوده است. پولیتئیای یونانی و بلد مأخوذ از آن هم، همین معنی را داشته است. کلمه را باید با  Stadt "شهر"  در آلمانی قیاس کرد که واریانتی از آن Staat به معنی دولت است. اما لفظ دِه/دیه مأخوذ از دهیو است که خود به معنی "قلمرو، ولایت" بوده و لذا با ائل/ایل و احیاناً بؤلوک ترکی معادل بوده است. تحول آن از قلمرو به ده/روستا با تطور خشثره قابل قیاس است. تا جایی که می‌دانم رُستاق و روستا هم تحول مشابهی داشته‌ است. گرچه عجالتاً اتیمولوژی آن را نمی‌دانم.

در زبان انگلیسی، city رایجترین اصطلاح بوده و دخیل از cité فرانسه بوده و لفظ فرانسه هم ریشه در civitas لاتین دارد. کیویتاس خود واریانتهای متعددی دارد و در اصل به "عضویت در یک جامعه" اطلاق می‌شده و سپس به خود جامعه تسری یافته آنگاه به دولت و شهر مبدل شده است. ائل/ایل ترکی مسیری معکوس طی کرده است و از قلمرو به اهالی قلمرو حرکت کرده است. لفظ village "روستا" هم البته دخیل از فرانسه  بوده و همریشه با ville "شهر" و village "دِه" فرانسوی است. منشأ نهایی آن villa در لاتین است که در اصل به معنی "خانه، مزرعه" بوده است. محققان ریشۀ هندو اروپایی آن را *weik- بازسازی کرده و معنای اصلی آن را "قبیله" می‌دانند که قابل قیاس با ویس اوستایی است.

علاوه بر آن دو، town هم که لفظ رایجی بوده و شکل قدیمی‌تر آن به صورت پسوند  -ton در توپونیم‌های بریتانیا و امریکا به کرّات مشاهده می‌شود، از tun در انگلیسی قدیم به معنی "منطقۀ محصور، مزرعه، خانۀ مسکونی" مأخوذ بوده و از قرن دوازدهم میلادی معنی روستا کسب کرده است. پسوند یونانی ـپولیس(-polis) هم در اسامی مشاهده می‎شود در اصل یونانی بوده و به معنی "قلعه، تپه، دولت" بوده است.

بدین ترتیب مشاهده می‌شود که در این زبانها، در اصل قلمرو حکومت پادشاه، مزرعه، خانه، قلعه،  قبیله کم‌کم به قریه و یا شهر تسری یافته است. عناصر ترکی این حوزه‌ها، غنای خود را دارد و مشغول شدن به آنها مجالی وسیع می‎طلبد. صرفاً به چند لفظ مربوط به قبیله اشاره می‌شود؛ اوبا به معنی ایل و طایفه، اوْق/اوق(uq/oq) به معنایی مشابه(قیاس کنید با اوغوش(uġ) "خانواده، ایل و تبار") و لفظ بوْی به همین معنا که مأخوذ از boδ در ترکی قدیم که جمع غیرمتعارفی از آن بوْدون(bodun) به معنی کنفدراسیون طوایف، مردم/قوم در کتیبه‎های اورخون آمده است. لفظ اخیر اغلب به اشتباه budun خوانده شده است. 




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

اؤیونمک نه گرک‎دیر؟

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:سه شنبه 19 دی 1396-11:33 ب.ظ

بیلیندییی کیمی اؤیونمک<اؤگونمک>اؤوونمک[1]، اسکی تورکجه‎دن بری دیلیمیزده "فخر ائتمک، افتخار ائتمک" قارشیلیغی‎دیر. بیر سوره‎دیر دوشوندویوم بو فعلین، انسان داورانیش‌لاریندا  واراولان یئری،  اؤنمی و دَیرَی‎دیر. قیساجاسی اؤیونمک نه دئمک‎دیر؟ گره‌کلی می بو داورانیش و دوشونجه؟ قیسا جاوابیم: منجه گره‎کسیز و حتا ضررلی بیر ایش‎دیر اؤیونمک. نه‎دن می؟ آچیشدیرماغا چالیشاجاغام..

بیز نه‌یه فخر ائدیریک؟ مثلا بیری‎نین آتاسی کؤکلو بیر عایله‌دن گلیر، آتاسی‎نین نَسَبی ایله اؤیونور؛ بیری اونیورسیته‎ سیناغی‎ندا بیرینجی‌لییی قازانمیش، اونونلا اؤیونور؛ بیری‌نین ساچلاری گؤزل‎دیر(مثلا بوگون‌لر داها چوخ سئویلن و به‌یه‌نیلن رنگ‎ده، ساریشین‌دیر)، ساچلارینا، گؤزللیینه و..اؤیونور؛ بیری یاشادیغی شَهَری، کندی، منسوب اولدوغو اولوسو، اؤلکه‎نی و.. اوستون گؤرور و بو یئرلره، ائللره، یوردلارا و.. منسوب اولدوغو اوچون اؤیونور... بو لیستی داها دا اوزادابیلیریک..منجه بورداکی سایدیق‌لاریمیز و سایمادیق‌لاریمیزی ایکی بؤلگویه(قسمت) آییرابیلریک: قازاندیق‌لاریمیز و قازانمادیق‎لاریمیز..مثلا منیم آتام دوزگون، دوغرو، گؤزوتوخ و..بیر انسان. گؤزل! اما آتامی قازانیب یا سئچمه‌دیم کی! دوغولدوغوم تورپاغی، قوجاغینا دوشدویوم عایله‌نی، گؤزومون بویاغی‎نی، اوزومون گؤزللیک و یا چیرکین‌لییینی من سئچمه‎میشم کی! او زامان منیم ارادهم‌دن خارج اولان و منه وئریلنه فخر ائتمه‎نین نه معناسی وار؟ بیر شانس اویونون‌دا قازاندیغیم پول، ماشین و..اؤیونج و افتخار سببی و قایناغی اولابیلرمی؟ گولونج گلیر انسانا..آما آتا-بابا، عایله و..بنزرلریله اؤیونمک و قیوانج[2] دویماق دا اصلینده او قدر گولونج ساییلمالی..

ایکینجی بؤلگویه یعنی قازاندیق‎لاریمیزا گلینجه، بیزیم اؤیونج و قیوانج قایناغیمیز اوستونلویوموز اولمالی دیر. ایکی زادی قیاس ائدرکن، بیری‎نین اوستون او بیریسی‎نین آشاغی و آلتین[3] اولدوغو نتیجه‎یه واریریق. مقایسه اولمادان بیر اوستونلوک اورتایا چیخماز. اما انسانلاری بیربیریله مقایسه ائدیلمه‎سی نه قدر دوغرودور؟ دییه‎لیم کی من اونیورسیته سیناغیندا بیرینجی‎لیک قازانمیشام..نه جور قازاندیم؟ دوغوش‏دان بللی بیر یئته‎نک و استعداد وار من‎ده..او استعدادی گلیشدیردیم..آتامین، آنامین تشویقی ایله، چئوره‌م‎ده یاشایان آداملارین یاردیمی ایله، عایله‎مین مادی دورومونا گؤره چالیشماغا مجبور قالمادیغیما گؤره و یا آز چالیشدیغیما گؤره..پیس و آلداتیجی، قولای آداملارا گلمه‎دیییم اوچون...کتاب اوخوماغا یئریم-یوردوم، بوش واختیم اولدوغو اوچون..سیناغا قاتیلان‌لارین بیر قیسمینین یئترینجه حاضر اولمادیغی اوچون و یوزلرجه و مینلرجه باشقا راستلانتی‌دان اؤترو.. من بیرینجی اولدوم. او زامان یئته‎نه‎یی اولان، اما بو فرصت‎لری اولمایان انسان‎لارا منیم اوستونلویوم نه‌دیر؟ طبیعی یئته‌نک ده تانری وئرگی‎سی...قازانیلمیش ساییلماز..باشقا سبب‎لرین چوخو، گئنه‎ده منیم اراده‎مه باغلی اولماییب الیمین آلتیندا ده‎ییل‎دیرلر. بیر باشقاسی‌نی آشاغی‌لاماغین معناسیز بیر ایش اولدوغو دا آچیق‌دیر.. چونکو او انسان‎دا منیم یئریم‎ده اولسایدی، منیم فایدالاندیغیم فرصت‎لر و امکان‎لاردان یارارلانسایدی، او دا منیم کیمی بیری اولوردو..بوردا بئله بیر سورغو دا اورتایا آتیلابیلر: بیر عایله‎ده ایکی قارداش/ ایکی باجی وار..بیری چالیشیر. باشاریقلی انسان اولور. اؤزونه و چئوره‎سینه فایدالی اولور. او بیری یانلیش یول‎لارا چکیلیر و اؤزونه‎ ده چئوره‎سینه ده ضرر وئریر...او باشاریلی قارداش´ین/باجی‎نین اؤیونمک حقی یوخ مو؟ جاوابیم بو: بیرینجی‎سی او ایکی قارداش/ باجی‎نین دورومو عینن بیر اولماسی مومکون ده‌ییل‎دیر..بیر بؤیوک، بیری کیچیک، بیری ایلک اوشاق، بیری سونراکی اولور..اوسته‌لیک ژنتیک‌لری و یاشادیق‎لاری تجروبه‌لر ده بیر ده‎ییل..نادر عینی اکیزلر (identical twins اولاراق بیلینن و بیر یومورتانین بؤلونمه‎سیندن وجودا گلن) اوشا‌ق‎لاردا نه درجه بنزرلیک گؤرولمه‎سی اوچون، دوغولودوق‎لاری آن دان آیری دوشن اؤرنک‎لر آراشدیریلمیش و نتیجه‎لری حیرت وئریجی‎دیر.. بیربیرلری‎نی تانیمادان بؤیوب ائولندیک‎لری قادین‎لارین آدلاری بئله بنزر و اوزلری سون درجه بنزر چیخیر.. سئچدیک‎لری ایشلر، دوموک‎لری(سرگرمی) و.. سون درجه یاخین..دیندارلیق‎لاری، سئودیکلری ماشینلار، ایچدیک سیگارلار، به‎یه‎ندیک ائولر و..آنلاشیلان ژنتیک چوخ ائتگین و اؤتگون و حتی تعیین ائدیجی‎دیر.. بونا فرقلی محیط‎لرین تأثیرینی ده قاتساق، انسان‎لارین نه قدر اراده صاحبی و یا سئچیجی اولدوق‎لاری و یا اولابیله‌جک‎لری بیزلری قوشقویا سالیر..بونلاری گؤز اؤنونده توتونجا... بیری‎لرینی باشقالاریلا مقایسه ائتمک و اوستون اولدوغونو سؤیله‌مک نه قدر اولاسی و منطقلی اولدوغونو یئنی‎دن دوشونمه‎یه سوق ائدیر انسانی..

بیر باشقا سورغو..بیز افتخار ائده‎بیلمزسک، اؤیونه‎بیلمزک، او زامان یاخشی ایله یامان´ین فرقی نه اولور؟ اوندا بیری چیخیب دئسه: باخین! من بو موحیط‎ده بؤیوموشم. بو آتا و آنادان و بو عایله‎دن گلدیم، بو توپلوم و محلّه‌ده یاشادیم.. دئمک منیم یامان و قولای آدام اولماغیم، الیم‎ده ده‎ییل..نه اولار جاوابیمیز؟ بو اعتراض و اَلَشدیری‎ده بیر دوغرولوق پایی وار.. شوبهه‎سیز یوخسول عایله/محلّه ده یاشایان انسان‎لار دا چوخ سوچا قاریشابیلرلر و ساحه چالیشمالاری‎ دا بنزر سونوج‎لار اورتایا قویور..اصلینده محکمه‎لرده‎کی ژوری/هیأت منصفه‎نین بیر وظیفه‎سی ده بئله دوروم‎لاری تثبیت ائتمک و جزانین آزالتماسی‎دیر..آنجاق انسانلارین بیلینج(خودآگاهی) صاحبیی اولوب، اؤزلرینی گلیشدیرمک و یوکسلتمک امکان‎لاری‌ دا وار.. دوغروسو انسان مقایسه ائتمک و ائدیلمک ایسترسه، ساده‎جه اؤزویله مقایسه اولونابیلر..بو ایل‎کی دورومونو-هر هانسی باخیم‎دان-بیلدیرکی و یا داها اؤنجه‎کی ایللری ایله قیاس ائده‎بیلیریک و ایره‌لی می یوخسا گئرییه گئتدییی‎نی سؤیله‎یه بیلیریک. او زامان فخر ائتمک ایسته‎سه ده، اؤزونه اؤیونه‎بیلر!..بودا بیلیب-تانیدیغیمیز اؤیونمک اولماز. منجه بونون آدی تحسین یعنی آلقیشلاماق‎دیر.. بیز اؤزموزو و یا باشقاسینی آلقیشلایابیلیریک:"ساغ اول! باشاردین! چالیشدین! گئچن ایلینه گؤره داها ایره‎لی گئتدین و مثلا بیر یئنی دیل اؤیرندین!". اؤزونو آلقیشلاماق، مقایسه‎یه وارمازسا، غرور کیمی دویغولارا بولاشمازسا، گؤزل دیر ..اوسته‎لیک باشقالاری‎نین باشاریقلارینی، هونرلرینی آلقیشلاماق اؤزو بیر اردم(فضیلت) ساییلیر. غرور´ون یانلیشلیغی‎نی ایسه هرکس بیلیر..عربجه‎ده غرور، اصلینده "آلدانیش/آلدانما"دیر.

***

انسان‎لار نه‎دن فخر ائتمه‎یه احتیاج دویارلار؟ یازدیغیم کیمی اؤیونمک، قارشیلاشدیرما و مقایسه‎دن قایناقلانیر.. بیر مقایسه‎ده، ایستر-ایسته‎مز بیری‌لری اوستون/یاخشی، بیری‌لری ده آلتین/آشاغی/پیس اولور. اؤزلرینی اوستون و یوکسک گؤرنلر، باشقالارینی آشاغیلایاراق، نفس‌لرینی دویوروب، حظّ و لذت آلیرلار. آشاغی‎لانان و آلتین (فروتر، فرودست) گؤرونن‌لر و تحقیر اولونان‎لار ایسه، فرقلی جاواب‎لار وئره‎بیلیرلر بو دوروما. آشاغی‎لانما و کیچیک‌سَنمه روح حالی اوزرینه دوشونجه‎لریمی باشقا بیر یازی‎دا گتیرمک ایسترم. قیساجاسی، تحقیر اولانلار، چوخ یول آشاغیلاییجی و تحقیر ائدیجی‌لره قارشی نفرت دویارلار و اونلار سؤزلرینه، دوشونجه‎لرینه و کیمی زامان بوتون وارلیق‎لارینا دوشمانجا دویغولار گلیشدیررلر. قارشی چیخماق و یانیت/جاواب وئرمک ایسه بعض‎دن قارشیلیق‎لی آشاغی‌لاما حالی آلیر و آلتین گؤرونن‎لر ده، حاکم و اوستون ساییلان‎لاری، آشاغیلاماق، کیچکسَمک و عیب‌لرینی سایاماغا باشلارلار. عرب بوی‎لاری/قبیله‎لری بئله اؤیوشمه(مفاخره) و سؤیوشمه ایچینه گیرردی‌لر و باشقا بوی‎لارین عیب‎لرینی(مثالب) ساییب، شعره تؤکردی‎لر. بوگون الیمیزده چوخجا مثالب رساله‌لری وار. آشاغی‎لیق و آلتین‎لیق دویغوسو، تکجه سؤزلو مقایسه‎دن قایناقلانمیر. بیلینج‎آلتی‌ندا(ضمیر ناخودآگاه)دا جریان ائده‎بیلر. مثلا اؤزموزو غرب/باتی دونیاسی ایله توتوشدوردوغوموز زامان گئری‌قالمیش‎لیق حسّی بیزده اویانیر و اؤزموزو آشاغی/آلتین گؤروروک. بو دورومو آنلایینجا، فرقلی یول‎لارا باش وورابیلریک. غربدن اؤیرنمک و اونلارین قازاندیق‎لارینی منیمسه‌مک یولو کیمی. آنجاق بیرده غربی دانیب، "اصلینده بیز اونلاردان اوستونوک و یا گئچمیش‎ده داها ایره‎لی ایدیک" دئییب اؤزموزو آوودادا بیلیریک. بونلارا روح‎بیلیمینده (پسیکولوژی) "ساوونما مکانیزم‎لری" آدی وئریلیر. ایندیلیک آیرینتی‎لارا گیرمک ایسته‎مم.

آنلاشیلان اؤیونمک و اؤیونگن‎لیک(=خودستایی، تفاخر)، ایستر فرد سویه‎سینده اولسون و ایستر توپلوم‎دا و توپلوجا گؤرونسون، بیر یوخسوللوق، بیر الی‎بوشلوق، بیر ایچی‎بوشلوق، بیر دَیَرسیزلیک، و بیر اؤنمسیزلیک دویغوسوندان قایناقلانیر. آشاغیلیق و آلتین‎لیق حسّی بیر اؤزگووَن(اعتماد به نفس) آزلیغی‌ندان/یوخلوغوندان ایره‌لی گلیر. بو دویغونو اؤرتمک، بو آجی‎نی  یاتیرتماق اوچون بیر شئی‎لر تاپیب اؤزوموز آووندورماق ایستریک. بوندان اؤترو اولاجاق‎دیر کی اؤزگووَنی آز اولان/ایچ دونیالاری یوخسول اولانلار، داها سالدیرغان و داها آشاغیلاییجی اولورلار. ایچ‎لرینده دویدوق‎لاری آشاغی‎لیق حسّی‎نی یاتیشدیرماق اوچون، باشقالارینا ساتاشیب، سالدیریب، "اصلینده آشاغی من ده‎ییلم؛ او/اونلاردیر" دئمک ایسترلر..

***

بعضی اوخویوجولار، ایندی اوسته‎کی تحلیلی، ایران‎داکی کوروشچولوق، هخامنش‌چیلیک کیمی آخیم‎لارا تطبیق ائتمه‎می گؤزله‎ییرلر. اونون اوزرینده دورماق و قارشی آخیم اولان سومرچیلیک و بنزر آخیم‎لاری آراشدیرماق باشقا بیر یازییا قالسین ان‎شاءالله.

***

بورداکی دوشونجه‎لری، اؤنجه‎لری بیر-ایکی آرخاداش‎لا پایلاشمیشام و بیر نئچه اؤیرنجی ایله دارتیشمیشام. ذهنیمین آیدین‎لانماسی و دورولماسی‎ندا اؤنملی پایلاری اولان بو دوست‎لارین آدلارینی چکه‎بیلمییه‏‌جییم. ساغ اولسون‎لار! آیریجا توتارسیزلیق و یئترسیزلیک وارسا منه عایددیر..

 



[1]  اسکی و اورتا تورکجه ده، ایکی سسلی آرایندا گلن گ/g سس‎سیزی، تورکجه‎میزده اؤن داماقلی اولورسا ی/و، یعنی v<g>y اولور..بیلدیییمه گؤره، دانیشیق دیلیمیزده و لهجه لریمیزده داها چوخ و/v سس‎سیزی گلیر. آنجاق عرب-تورک یازی‎سیندا، اوچ "و" بیر آرادا گلینجه چلیم‎سیز و اوخونماز گؤرونور؛ دؤوولمک(dövülmek) و بؤوورمک(bövürmek) کیمی..یا´لی بیچیمی داها راحات یازیلیر و اوخونور؛ دؤیولمک و بؤیورمک کیمی..لاتین یازی‌سیندا بئله بیر چتین‌لیک یوخدور. منجه ایکی بیچیم ده دوغرودور و ایکی‎سی ده یازی دیلینده یئرینی آلابیلر. داها راحات اوخونسون دییه یازدیغیم یا´لی بیچیم‎لری، واو´لی دا اوخویابیلیرسینیز..

اؤگونمک فعلی‎نین کؤکنینه گلینجه، اسکی تورکجه‌ده اؤگمک و یئنی تورکجه‌ده اؤومک/اؤیمک‎دن، دؤنوشلولوک اکی ایله تؤره‎ییب‌دیر. اؤگمک "مدح ائتمک" دئمک و اونون دؤنوشلو فعلی ایسه "اؤزونو اؤیمک، یعنی افتخار ائتمک" اولور. اسکی تورکجه‌ده اؤگدی(ögdi) "مدحیه" و یئنی تورکجه‎ده اؤوگو(övgü) "ستایش، مدح" بو فعلین تؤره‌مه‌لریندن ساییلیر.

[2]  قیوانج(qıvanc)<قیوانماق "سئوینج دویماق، فخر ائتمک"..چوخ یول تورکجه‎ متین‌لرده، اؤیونمک فعلی‎نین آنلامداشی اییلیر. آنجاق قیوانماق "سئوینمک و گوونمک" معنای داشیر و داها چوخ بیر دویغو دور و داورانیش ده‌ییل‎دیر..ایکی‎سینی آییرد ائتمک باشقا بیر زامانا قالسین.

[3]  بورداکی آلتین سؤزجویونو اوستون کلمه سییله قارشیلاشدیرین..اسکی تورکجه و عثمانلیجا دان وار اولان بو سؤزجوک، منجه دیل‎ده یئنی‎دن جانلانابیلر. چونکو راحاتجا دا آنلاشیلیر.



نوع مطلب : دوشونجه  فلسفه 

داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 


  • تعداد صفحات :24
  • 1  
  • 2  
  • 3  
  • 4  
  • 5  
  • 6  
  • 7  
  • ...  


Admin Logo
themebox Logo