تبلیغات
قوپونتولار: تورکجه اوزرینه دوشونمه لر - مطالب اتیمولوژی

کؤپوشگه‌مک-2

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:دوشنبه 24 مهر 1396-08:29 ق.ظ

***

گؤرولدویو کیمی بو اک ایله یارانان فعل‌لرین کؤکونده اسم‌ ده گؤرونور فعل ده. بو دوروم ایسه تورکجه‌ده بیری بنزری یوخ. بیلیندییی کیمی تورکجه‌ده اک‌لر یا اسم‌لره گلیرلر و یا فعل‌لره. هم اسمه و هم فعله گلن، بیلدیییمیز، تاندیغیمیز تک اؤرنک بو اک‌دیر. بو اک'ین  استثنالیق دورومو، آذربایجان و آنادولو ساحه‌سینده ده داوام ائدیب‌دیر. اؤرنک‌لره گؤز آتاق:

1.      یادیرغاماق(yadırgamaq):"یاد سایماق، اونوتموش کیمی اولماق". یادیرغانماق فعلی ده وار آنادولو و آذربایجان‌دا. یاد "اؤزگه" کلمه‌سیندن گلدییی آچیق ساییلیر.

2.      آزیرغاماق(azgırmaq):"آز سایماق، آز گؤرمک". ایچ آنادولودا گؤرونور و "آز" صفتینه دایاندیغی آنلاشیلیر.

3.      گئجیرگهمک(gecirgemek):"گئجیکمک، یوبانماق". آنادولو آغیزلاریندا یایقین‌دیر و "گئج" صفیندن گلدییی گؤرونور.

4.      سسیرگه‌مک(sesirgemek):"سس دویان کیمی اولماق، قولاغینا سس گلمک". قیصری کیمی آنادولو آغیزلاریندا واردیر و "سس"دن گلدییی آچیق ساییلیر.

5.      تاشیرغاماق/داشیرغاماق(taşırgamakdaşırgamaq/):"حیوان‌لارین آیاق‌لاری‌نین داشا ده‌یمه‌سی ایله یارالانماسی، اینجیمه‌سی". آنادولودا یایقین دیر. تاش=داش+یرغا-

6.       دیغیرغاماق(dığırgamaq)"دقت‌له قولاق وئرمک، دینله‌مک". آنتالیا آغیزلاریندا وار. آنادولودا باشقا یئرلرده بیر آز فرقلی بیچیم‌لرده گؤرونور. آنلاشیلان دینله‌مک<دینگله‌مک فعلی‌نین کؤکونده اولان دینگ(ŋ) کلمه‎سیندن گلیر. نیشانیان'ـا گؤره، اسکی تورکجه‎ده‎کی تینگ/تینغ(ŋ)، تینیغ(tınıġ) "نَفَس"دان گلیر و اونون‌ دا کؤکونده تینماق "نفس آلیب وئرمک" واردیر. نه ایسه تینگ/تینغ داکی بورونلوق(نازال) نگ(ŋ) سس‌سیزی بو فعل‌ده ساده‌لشه‌ر‌‌ک g/ğاولوبدور. بنزر اؤرنک‎لر تورکجه‌میزده چوخ‌دور.

7.      ائشیرگه‌مک(éşirgemek):"قیسقانماق، دردلشمک، ائش(=یولداش) توتماق". قیسقانماق معناسی اؤزونو بیریله برابر/ائشیت توتماق معناسیندان قایناقلانمالی. ائش سؤزجویوندن گلدییی آنلاشیلیر.

8.      ییرقانماق(yırqanmaq):"بو یان او یانا آشماق، بئشیک کیمی گئدیب گلمک". *ییرقاماق فعلی یوخ سانکی. آنجاق ییرقالاماق و ییرقانماق فعل‌لری اوندان گلمه‌لی. ییرقانماق، آنادولو آغیزلاریندا ایرغانماق (ırganmak) بیچیمی‌نده‌دیر و نیشانیان'ـا گؤره *ایریغ(ırıġ*) "آیری، اوزاق" دان گلیر. بو وارساییلان سؤزجوک‌ ده ایرماق/ییرماق "آییرماق، یارماق" فعلیندن گله‌جک‌دیر. منجه بئله بیر فرضه گره‌ک یوخ. ایرماق فعلینه بو اک گتیریلیرسه اوسته‌کی *ییرقاماق فعلی ال‌ده ائدیله‌بیلر. بنزرلری اوست‌ده گئچدی.

9.       سئزیرگه‎مک(sézirgemek):"سئزیکمک، مبهم اولاراق حسّ ائتمک، سئزمک". سئزمک فعلیندن گلدییی بیلینیر. آذربایجان تورکجه‌سینده و آنادولودا یایقین‌دیر. یازی دیلینده یئر آلماز. آذربایجاندا سئزمک‌دن چوخ سئزیکمک وار. سئزمک و سئزیکمک فلسفه‌ده "شهود/intuition" قارشیلیغی ساییلیر.

10.  ازیرگنمک(ezirgenmek):"تواضع ائتمک". اَزیلمک/اَزمک فعلی ایله ایلگی‌لی اولدوغو آچیق‌دیر و آنادولو آغیزلاریندا یایقین اولاراق گؤرونور.

11.  تدیرگه‌مک(tedirgemek):"نگران اولماق، دیدرگین اولماق". آنادولودا موغلا آغزیندا وار. فعلین دیدیرمک(didirmek) و تیتیرمک(titirmek) "راحاتسیز اولماق" فعلیندن گلدییی دوشونوله‌بیلر. تورکیه یازی دیلینده تَدرگین(tedirgin) و دیلیمیزده‌کی دیدرگین(didergin) بو فعل‌دن گله‎جک‌دیر. دانیشیق دیلینده "اوره‌ییم دیدیلیر" تعبیری داها ایلکین و اوستده گتیردییمیز فعله باغلی اولاجاق‌دیر.

12.  اوشورگه‌نمک(üşürgenmek):"شوبهه‌لنمک، اوره‌یین اوشومه‎سی". اوشومک فعلیندن گلیر سانیرام. آنجاق آنادولودا گؤرونمه‌ین بو فعل داها اؤنجه‌‎سی یعنی *اوشورگه‌مک بیچیمی‎نه ده بیر یئرده راست گلینمه‌دی.

بونلارین یانیندا بیر آووج‌ دا شوبهه‌لی و قوشقولو فعل وار:

1.      دیرگه‌مک(dirgemek):"حواله ائتمک". عثمانلیجا قایناق‌لاریندا وار. درگه‌مک(dergemek) یان بیچیمی ده وار. دئمک فعلینه می دایانیر یوخسا باشلی باشینا مستقل بیر فعل‌دیر؟ اؤیرننمه‌دیم.

2.      ایمیرغانماق(ımırganmak):"عجله ائتمک، تله‌سمک". آنادولو آغیزلاریندان(سینوپ) درلنمیش. کؤکنی منه آچیق ده‌ییل.

3.      یئدیرگه‌مک(yédirgemek):"اورکمک/هورکمک، قورخماق". قیصری آغزیندا وار. یئدمک "یدک اولاراق چکمک، گؤتورمک" معنالاری وار. بو فعلی ایله ایلیشگیسی آچیق ده‎ییل منجه.

4.      یئلدیرگه‌مک(yeldirgemek):"ساییقلاماق، هذیان دئمک". آنادولودا بیر یئلته‎مک(yeltemek) "ایستک‎لندیرمک، تحریک ائتمک" وار. بیزیم فعل ایله ایلگی‌سی وار می؟

·        یئنی تورکجه‌ده بیر ایندیرگه‎مک "آزالتماق، بیر و یا بیر نئچه زادا محدود ائتمک(فارسجادا:تقلیل دادن، فروکاستن،reduce)" وار. بو فعل اینمک/اَنمک/یئنمک فعلیندن گلمه‎دییی(معنا باخیمی‎ندان) بیلینیر، آنجاق معنا باخیمی‌ندان ایلیشگی قورماق چتین اولور. ایندیرمک/یئندیرمک‌دن گلیرسه، تورکجه‌ده بیر ـگه‌مک/ـقاماق اکی یوخ. بونا گؤره ایندیرگه‌مک فعلی‌نین یانلیش تؤره‌دیلدییی سؤیله‎نیر. منجه باشقا اؤرنک‌لره و اؤزللیک‌له اسکی تورکجه‌ده‌کی اؤرنک‌لره باخیلیرسا، چوخ یول ر/R سس‌سیزی‎نین دوشدویو گؤرولور. او زامان اندیرمک/ایندیرمک فعلینه  +(x)(r)KA- اکینی گتیریرسک، ایکینجی ر/R سس‌سیزی‎نین دوشوروب، ایندیرگه‌مک فعلی‌نی یارادابیلیریک و آرادا چتین‌لیک قالماز.

سون سؤز

گؤرولدویو کیمی اسکی‌دن بری، بیر +(x)(r)KA- فعل تؤره‌دن اک وار تورکجه‌ده. بو اک استثنا اولاراق هم فعل‌لره گلیر هم اسم‌لره. داها چوخ انسان دویغو و دویوش‌لارینی آنلاتدیغی اوچون دؤنوشلولوک(انعکاسی) اکی –n- قبول ائدیر و +(x)(r)Kan- حالینا گلیر. منجه اک آچیق اولدوغو اوچون یئنی تؤره‎تمه‌لره ده ال وئریشلی ساییلیر.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

آنادیل‎دن درلمه‎لر-21

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:چهارشنبه 19 مهر 1396-07:54 ق.ظ

1.      قاجینماق(qacınmaq):"[اؤزللیک‌له کؤرپه‌لرین] باشی[نین] آرخایا دوشمه‌سی". اؤرنک اوچون: "الینی قوی اوشاغین انسه‌سینه، بوینو قاجینار". کلمه بو بیچیمی ایله آذربایجان تورکجه‎سینه مخصوص ساییلیر. آنادولودا و تورکیه‎ده قاچینماق(kaçınmak) فعلی "بیر ایشی گؤرمک‌دن چکیلمک، اوزاق دورماق، امتناع ائتمک"دیر. معنا باغی بیر آز اوزاق گؤرونسه‌ ده، آچیق‌دیر. اؤزللیک‌له دیوان لغات الترک‎ده گلن قاچینماق فعلینه باخیرساق :"قاچار کیمی گؤرونمک" معناسینداکی فعلین، قاچماق "سرعتله گئتمک، بیر یانا آخماق .."فعلی‎ندن گلدییی آچیق ساییلیر. منجه قاجینماق و قاچینماق فعللری یازی دیلیمیزده یئر آلابیلیرلر.

2.      تیزیقدیرماق(tızıqdırmaq): رحمتلیک ساعدی‌نین یازدیغینا گؤره، مشگین‌ده "فراری دادن" قارشیلیغی اولاراق یایقین دیر. کلمه بو بیچیمی ایله آنادولودا یوخ. آنجاق تیزیقماق(tızıkmak)"قاچماق، سگیرتمک" معناسیندا وار و یایقین ساییلیر. آیریجا آدانا آغزیندا، تیزارماق(tızarmak)"قاچماق" معناسیندا گؤرونور. سیواس‌دا، دیزقیرماق(dızqırmaq) "قاچماق" دئمک اولور. آنکارادا، دیزیتماق (dızıtmaq) "قاچماق" معناسیندا اولدوغو دا بیلنیر. باشقا بیر یازی‌دا دیزقیرماق فعلی‌نی تحلیل ائتدیک و دیزقیراق(dızqıraq) کلمه‌سی‌نین "قورخاق، اورکک/هورکک"(آشاغی‌لاییجی چالاری ایله) معناسیندا اولدوغونو یازدیق. بونلارین هامی‎سی‌نین "دیز/تیز" سس تقلیدیندن گلدییی آنلاشیلیر. "بیر دیز سسی‎ندن قورخوب قاچماق/هورکمک" آنلاییش‌یندان ایره‌لی گلمه‌لی‌دیر بو معنا ده‎ییشیمی.

3.       جورتان(cortan):"یاغسیز آیران، یاغسیز یوغورت". آذربایجان‌دا، جورتدان(cortdan) بیچیمی ده وار. قارص و ارزروم‌دا، "آیران چؤکونتوسو"(آیرانین دیبینه یاتان) و آرتوین‎ده جورتو(corto) اولاراق، "قایماغی آلینمیش سوت‎دن حاضیرلانان پنیر" دئمک‌دیر. کلمه‎نین ارمنیجه‌دن گلدییی بیلینیر: ارمنیجه‎ده ç'or "قورو" و t'an "یوغورت" اولور. آیریجا ارمنیجه‌ده سؤزجوک "قوروت" معناسی دا داشیماق‌دادیر. جورتان و یان‌بیچیم‌لری تیتسه سؤزلویونده گؤرولمه‌دی.

4.      چولقاماق(çulqamaq):"بورومک، اؤرتمک". هادی به‌یین یازدیغینا گؤره چولاماق و چولغالاماق کیمی یان‌بیچیم‌لری ده وار آغیزلاردا. آنجاق سایین هادی‌نین کؤکن آچیقلاماسی و عربجه چول<جُلّ سؤزجویونه باغلاماسی یانلیش ساییلیر. سؤزجوک اسکی عثمانلیجادا دا وار. آنجاق آنادولو آغیزلاریندا یاشاماز سانکی. تیتسه‌نین یازدیغی کیمی چولقاماق/چولغاماق، کؤچوشمه یاشامیش و اسکی تورکجه‌ده‌کی بیچیمی چوغلاماق(çuğlamaq)دیر. چوغ اسکی تورکجه‌ده "بوخچا، باغ، دسته(چیچک، اوت و..)" دئمک ایمیش. کلاوزن'ون فیکرینجه چوغلاماق "اؤرتمک، بوکمک، قاتلاماق" معناسی داشیرمیش و بوگون بعضی قوزئی تورک دیللرینده یاشار. چولغاماق، یازی دیلیمیزده چکینمه‌دن ایشله‌نه‌بیلر دییه دوشونورم.

5.      بَلله(belle):"دورمک، دورمه، تیکه(لقمه)، آراسینا یییه‎جک قویولاراق بورمه‌لنن چؤره‌ک". بوگونکو ساندویچ‌لره چوخ بنزه‌ین تیکه‌لره، آنادولودا-آذربایجان'ین بیر چوخ یؤره‌سینده اولدوغو کیمی-دورمک دئییلیر. بلله داها چوخ آذربایجانا مخصوص ساییلیر. هادی به‌ی، دانیشیق دیلیندن دورمَج قارشیلیغی‌نی دا وئریر و بَلَک‌دن گلیشدییی‌نی یازار. بو گؤروش اساس اعتباریله دوغرو ساییلیر. اسکی تورکجه‌ده ایکی "بله‌مک" وار. بیری بولاشماق/بولاشدیرماق دئمک دیر او بیری ایسه "سارماق، دورمک، بورمه‎لمک و..". گؤندریلن هدیه‌لر و آرماغان‎لار، ساریلیب-اؤرتولوب یوللاندیغی اوچون، "بلک" هدیه معناسی دا قازانمیش‌دیر. آنجاق بو ایکینجی فعل‌ده، ایلک سسلی سانکی قاپالی ایمیش یعنی بوگونکو املامیزلا "بئله‎مک" یازیلمالی‌ایمیش. بو گؤروشو دوغرولایان، فارسجادا "بیلاک، بیلیک و بیلاکات" بیچیم‌لرینده آلینان سؤزجوک‌لردیر. آنلاشیلان بئلگ(béleg) کلمه‎سینده سیستملی اولاراق گ/g دوشورکن، *béle اورتایا چیخمیش. ایلک هجه‌ده‌کی سسلی‌نین تأثیرینده، ل/L سس‌سیزی ایکی‎لشیب‎دیر.

6.       پندام(pendam):"قارین شیشمه‌سی، حبس‎البول". سؤزجویو ماراغادا ائشیتدیم. آنجاق باشقا بؤلگه‌لرده ده اولدوغونو بیلیرم. دیل دنیزده یئر آلمامیش. تورکیه لهجه‌لرینده یوخ کیمی.. یازیلی فارسجا متین‌لرده، داها چوخ اسکی و کلاسیک اثرلرده گؤرونور. مثلا مقالات شمس‌ده ایکی یئرده گئچر:"دیگر پندام گرفت، افتاد"(بیرینجی ج.، 190.ص). مثنوی‌ده ده وار:"زودش از پندام و از آماس مُرد".. دهخدا، رودکی‌دن اسکی بیر اؤرنک وئریر:"گیردی جوی رَز پندام". بوردا سویون قاباغینا چؤر-چؤپ ییغیشماسیندان، آرخ‌دان سویون داشماسینا اشارت وار. فارسجادا، پندیدن" شیشمک، قابارماق" فعلی وار و اؤزللیک‌له افغانیستان آغیزلاریندا یایقین‌دیر. اونون یانیندا، بیرده پندمیدن ده‌ییشگه‌سی(واریانتی) وار. پندام سؤزجویو بوردان گلمه‌لی‌دیر. اسکی پارتجادا وار اولان پندام(یئنی فارسجادا: پنام، عربجه‎لشمیشی: فدام) کلمه‌سییله، کؤکن اعتباریله بیرلشدیرمک مومکون اولسادا، ایران دیللری‌نین قایدالارینا گؤره فرقلی دیللرده اورتایا چیخیب گلیشیب‌لر. او زامان پندام سؤزجویونو، سؤزوم اونا "آذریجه"یه باغلاماق یانلیش و سهو اولار. پنام، زردوشتچو دین آدام‌لاری‌نین اودو اینجیتمه‌مک و بولاماماق اوچون آغیزلارینا باغلادیق‌لاری یاشماغا بنزر قوماش‌دیر.

7.      کمخا/کیمخا(kimxa/kemxa):"اسکی رنگلی بیر قوماش جینسی". تاریخ قایناقلاریندان آنلاشیلان، کیمخا، هرات و تبریز‌ده توخونورموش. فارسجا قایناق‌لاردا "کیمخای خان بالغی"(=خان بالیق کیمخاسی) دئییمی ده گئچر. سؤزلوکلر فارسجا و یا عربجه اولابیله‌جه‌یینی یازارلار و داها چوخ فارسجا "کم‌خواب" (=آز پورچوکلو) اولاراق آچیقلارلار. آنجاق "چین مالی" اولان بیر ایپک اوچون فارسجا آد، چوخ دا عقله یاتقین گلمیر. اؤزللیک‌له کیمخا بیچیمی، اوسته‌کی آچیقلامانی چورودور. کیمخا آوروپا دیللرینده اسکی بیر قوماش آدی اولاراق قید اولونور؛ ایگیلیزجه‌ده camaca، لاتینجه و اسکی فرانسیزجادا camocas. منجه آراشیرماجی‌لارین اشارت ائتدییی کیمی، مارکوپولو سیاحتنامه‎سینده گئچن kinki ایله کیمخا عینی کلمه اولاجاق‌دیر. آنلاشیلان یئرلی چین لهجه‌لرینده، kimkhi کیمی سؤیله‌ییش‌لر ده واریمیش. بوردان kimkhia سؤزجویو ده آوروپا دیللرینده واردیر. دئمک کیمخا/کمخا، ایپک یولو تجارتی‎نین بیر پارچاسی اولاراق، اسکی چین‌دن دونیایا داشینان ایپک‌لرین بیر نوعی ساییلیر و "کم‌خواب" یاراشدیرمادان عبارت‌دیر.

8.      قه‌نوووز(qenovuz):"اسکی‌لردن تبریزده(و باشقا یئرلرده) توخونان رنگلی قوماش". فارسجا سؤزلوک‌لرده، "قناویز" قوماشی‌نین قاجار شاهلاریندان محمدشاه دان سونرا گؤرولدویونو یازارلار. آنجاق کؤکنی‌نی آچیقلایان بیر سؤزلویه راستلامادیم. آنلاشیلان سؤزجوک روسیه یولویلا آلینمیش‌دیر. کلمه‎نین روسجاسی kanaus اولاراق بیلینیر(فارسجا کاموا، دیلیمیزده‌کی کانفا بو سؤزجویون باشقا بیچیمی یعنی kanvas دان گلیر.). روسجا سؤزجوک فرانسیزجا کیمی آوروپا دیللرینده وار. چونکو اسکی فرانسیزجا canevach بو معنادادیر. بو سؤزجوک ایسه، لاتینجه cannapaceus "کَنَویر، کَنَف"دن گلیر. کلمه‌نین قایناغی یونانجا kannabis اولوب عربجه/فارسجا کنف/قنب  کیمی سؤزجوک‌لرله کؤکدش ساییلیر. آوروپا قایناق‌لاری یونانجا سؤزجویون تراکجا(Thracian) و یا اسکوتجا/ساکاجا/ایسکیتجه‌دن گله‌بیله‎جه‎یینی یازسالار دا، منجه نیشانیان'ین گؤروشو داها دوغرودور؛ اونا گؤره "کنویر/کنف" و بنزرلری، آکادجا  qunnabtu ایله داها دویوروجو آچیقلانابیلر. او زامان قناویز/قه‌نوووز، چوخ درین کؤک‌لره صاحب بیر کلمه‌دیر.

9.      ‌پله(pele): پله‌قولاق دئییمی ایچینده گئچر:"بؤیوک قولاق‌لاری اولان کیمسه، اوتوبوس آیناسی کیمی قولاق‌لاری اولان!". هادی به‌ی دیل دنیز‌ده(268.ص)، فارسجا پرّه/پر سؤزجویوندن گلدییی‌نی یازار. منجه بو گؤروش دوغرو اولابیلمز. آنادولو آغیزلاریندان، ایسپارتادا "انلی مئشین و گؤن پارچاسی" معناسیندا بیر "پله" وار. اونون یانیندا پالا سؤزجویو چوخ یایقین ساییلیر و ایکی فرقلی آنلامی وار: 1. آغزی گئنیش، اَیری و قیسا بیر قیلیج، 2. بئز تیکه‌لریندن توخونان کیلیم، یایقی". آیریجا کوره‎ک و بنزری نسنه‌لرین انلی و یاستی بؤلومونه ده پالا دئییلیر. بو سؤزجوک ایتالیانجادان گلدییی بیلینیر. پالا، او دیل‌ده، کوره‌ک و کوره‌ک شکلینده انلی قیلیج دئمک‌دیر. پالا، عثمانلی تورکجه‌سینده، اون آلتینجی یوزایل‌دن بری واردیر و بوگون‌ده یایقین‌دیر. منجه بیزده‌کی پله بو پالادان گلیر و آنلامجادا چوخ اویغون گؤرونور.

10.  لنتر(lenter):"آسیلی نفت لامپاسی". سایین نقابی‌نین خلیل دیزه‌سی کندیندن درله‌دییی سؤزجوک‌لر آراسیندا یئر آلیر. سؤزجوک بو بیچیمی ایله فارسجا سؤزلوک‌لرده(دهخدا، معین، عمید و سخن)ده گؤرونور. آنلاشیلان کلمه اسکی‌دیر و سؤزلوک‌لرین فرانسیزجا Lanterne "فانیس" سؤزجویونه باغلامالاری دویوروجو گؤرونمور. آنجاق قونشو دیللردن، عثمانلیجا و روسجادا بو سؤزجویه راست گلمه‎‌دیم. منجه لنتر یونانجا lampter کلمه‎سییله ایلگی‎لی اولاجاقدیر. آنجاق هانسی یول‌دان گلدییی آراشدیریلمالی‌دیر. یونانجا سؤزجوک، اؤنجه‌کی یازی‌لاردا آراشدیردیغیمیز "لامپا" ایله کؤکدش ساییلیر.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

داغینیق دوزلتمه‌لر-4

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:چهارشنبه 12 مهر 1396-04:18 ب.ظ

سونرادان اؤیرندیییم، آییرد ائتدیییم بیلگی‌لری، اؤنجه‌کی یازی‌لارلا بیرلشدیرمک اوچون، ایندیلک بوردا یازیرام:

1

بو اَکَره ماجراسی بیتمک بیلمیر سانکی! آنادولو دا اون آلتی یئر آدی وار اکرک و آکاراک(akrak) بیچیمی‎نده. ارمنیجه اولاجاق‌لار. ماشاءالله هامیسی ده‌ییشدیریلمیش! نیشانیان'ین آراشدیرماسینا گؤره، ارمنیجه‌ده "چیفت‌لیک، زمی، تارلا" دئمک‌دیر. بیزیم سؤزجوک‌دن بوردان گله‌بیلرمی؟ بیر یانا یازیلسین ایندی‌لیک.

2

به فهرست اسامی مرکب با صوفی در مقالت "انعکاس تصوف در توپونیمی"، باید "صوفیلار" را هم افزود که قریه‎یی از توابع دهستان قرانقوی در بخشِ مرکزی هشترود قرار دارد و از املای آن هم برمی‌آید که باید Sofular تلفظ شود و نه Sufiler.

3

ـالاق/ـه‌لک اکی‎نین تؤره‌مه‌لرینه، آشاغیداکی اؤرنک‌ ده اکلنمه‌لی‌دیر:

·        قاپالاق(qapalaq):"(قاراداغ‌دا) کیچیک قاپی" دئمک‌دیر. سؤزجوک "قاپی"دان گلمه‌لی‌دیر. "قاپاق"دان گلمه‌سی معنا باخیمی‌ندان بیر آز چ تین گؤرونور. کلمه‎نین آنادولو آغیزلاریندا گؤرونمه‌مه‌‎سی، اونون یئنی اولابیله‌جه‌یی‌نی گؤستریر. او زامان اسکی تورکجه‌ده‌کی قاپیغ‌دان گلمه‎سینی دوشونمک، یانلیش اولار.

4

به فهرست شواهد "پروفایلی از یک پسوند" سه مثال زیر را هم باید اضافه کرد:

1.      چیرپاجاق(çırpacaq):"چوبی که با آن پشم را بزنند تا از هم باز شود"(منطقۀ اورمیه).

2.      سئوینه‌جک(sévinecek):"ذوق‎زده، سُرور[بالاخص زودهنگام]". به نظر می‌رسد در این کلمه نوعی انحراف از معنای اصلی رخ داده و معنای اوریژینال آن، احتمالاً "مژدگانی، مژده" بوده است. کلمه در آناتولی ضبط نشده است.

3.      *اییرَنجه‌ک(*iyrencek):"مشمئز کننده، کریه، مکروه، مردود". کلمه‌یی با این هیأت نشنیده‌ام. اما فرم ایرگنجک‌لی(irgencekli) شایع است. در بعضی لهجات به جای اییرنمک<ایگرنمک، فرم مقلوب آن یعنی ایرگنمک وجود دارد و ایرگنجک‌لی از آن مشتق شده است. آنچه به صورت فوق آوردم، در آناتولی وجود دارد و می‌تواند در زبان ادبی و کتابت هم به کار آید. اییره‌نجک برخلاف اغلب مشتقات پسوند فوق، به جای محصولی محسوس و ملموس یعنی کانکرت، واژه‌یی با مفهومی انتزاعی و غیرمادی ایجاد کرده است.

5

اسامی مرکب از اؤلنگ در افغانستان هم به وفور دیده می‌شود بالاخص در مناطق هزاره‌نشین. از آن جمله است میرزا اؤلنگ و یکه‌اؤلنگ(=چمن وسیع و بزرگ). این دومی یکاولنگ هم کتابت و تلفظ می‌شود و ظاهراً با یک و یکّه در فارسی هم خلط شده است.

ییلاقی در اطراف قریۀ مرغئی ساوه هم نام "آت اؤلن" دارد[1]. چنین موقعیتی احتمال اؤلن<اؤلنگ را تقویت می‌کند.

6

زومار کلمه‌سی اوزرینه شوبهه‎ ایله بیر زادلار یازمیشدیم. سانیرام کلمه‎نین ارمنیجه‌دن گلدییی، اؤنملی بیر گؤروش اولاراق اورتایا آتیلابیلر. نه‎دن می؟ ارمنیجه‌ده(فرقلی بیچیم‌لریله)؛ dzmer, dzmerr, zimer, zmer و.. "قیش" دئمک‌دیر و zimeri/zmera "قیشلاق" معناسیندادیر. بیلیندییی کیمی "زومار"دا، "قیشا ساخلانان تاخیل، یئمک و.." معنالارینی داشیماق‌دادیر.

7

در تأیید و تکمیل آنچه در باب یکن/یکان مکتوب شده بود، اضافه کنم که در منابع عصر صفوی و مثلاً اثر موسوم به تاریخ قزلباشان، از امیری به نام "یکان بیگ" یاد می‌شود[2]. این نکته نیز مؤید، رواج لقب به صورت اسم است.

8

به شواهد مطلب "گؤرآل"، باید شاهد زیر را هم اضافه کرد:

·        چال-چاققیش(çal-çaqqış):"تلاش و تقلّا، فعالیت[معمولاً تؤام با شوق اما کم‌اثر]". از افعال چالماق (=کوبیدن، جنگیدن) و چاققیشماق(=برخورد کردن، مصادمت کردن) مشتق شده است.

9

در مطلب "تالوار" اشاره‌یی به تالا کردم. همان طور که دوستان در کامنت‌ها گفته‌اند، تالا در آذربایجان به معنی "قطعه زمین" موجود است. در تاجیکی "تاله"، به معنی "گردنه، زمین مسطح در بالای کوهها" وجود دارد. همان طور که اشاره کرده‌ بودم، تالا در مغولی به "استپ، [فضای] مسطح" اطلاق شده است. تالا'ی موجود در آذربایجان و تاجیکی از همین لفظ مغولی است.

10

"چیمخیرماق و بنزرلری" آدلی یازی‌دا، اؤرنک‌لره آشاغیداکی‌لاری آرتیرمالییق:

1.      وایخیرماق(vayxırmaq):"ایتی وورورکن چیخاردیغی سس". سس تقلیدی اولان "وای"دان گلدییی آچیق‌دیر و سؤزجوک آذربایجان ساحه‌سینه مخصوص ساییلمالی.

2.      هووخورماق/هاوخیرماق(hovxurmaq/havxırmaq):"[سویوق هاوادا] پوفله‌مک‌له اللری و.. قیزیشدیرماق/ایسیتماق". هاوقیرماق(havkırmak)، آنادولودا "هورمک، نعره چکمک" معنالاری وار. نییده آغزیندا، هاوقورماق(havkurmaq) "پوفله‎مک‌له سویوق بیر زادی قیزدیرماق و یا ایستی بیر زادی سویوتماق" دئمک دیر.  بو سؤزجوک‌لرین سس تقلیدیندن گلدیک‌لری آچیق‌دیر. آیریجا تورکیه‌ده، هاولاماق (havlamak) "[ایت و..]هورمک" معناسیندادیر و بو سؤزجوک‌لرین قایناغی اولان هاو/هوو اوردا دا وار. "هاپ-هاپ" تورکجه‌میزده و "هاف-هاف" فارسجا کؤپک سسی‎نین تقلیدی ساییلیر و اوشاق دیلینده، تورکجه‌ده هاپی، فارسجادا دا هاپو بو سس  تقلیدی‌نین باشقا محصول‌لاری ساییلیر.


[1]  خسرو میرحسینی، ساوه در گذر تاریخ(زرندیه، آوه، خرقان، نوبران)، تهران: راز نهان، 1391. ص208.

[2]  تاریخ قزلباشان(تألیف بین 1007 و 1013)، به اهتمام: میرهاشم محدث ارموی، تهران: انتشارات بهنام، 1362. ص27.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

لغات عثمانیه در فارسی-9

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 7 مهر 1396-11:03 ق.ظ

1.      قانچاریه:"محل خدمت مؤظفین در کنسولگری". این واژه در سفرنامۀ میرزا حسین فراهانی به همین شکل آمده و باید ضبطی اشتباه و محتملاً به سببِ عدم تشخیص مصحِّح باشد. در عثمانی اصطلاح به صورت قانچلاریه(kançılarya) بوده است. فراهانی می‌نویسد:"مشارّالیه[حاج میرزا نجفعلی خان] از اهل تبریز و بسیار با فضل و دانش و متین و باکفایت و سرترجمان سفارت و جنرال قونسول است و در قانچاریه که مجلس محاکمات باشد، می‌نشیند"(ص427). باری قانچلاریه دخیل از ایتالیایی cancelleria بوده و خود ریشه در cancellerius "دربان محکمه، مأمورین مابین شاکیان و متهمان و هیأت قضایی" لاتین دارد. اتیمون واژه را cancelli لاتین می‌دانند که توری/نردۀ فلزی نصب شده در مقابل پنجره است و این اسم توسعاً به نرده‌های حائل بین قضات و مراجعین و طرفین مرافعه هم اطلاق شده است.

2.      ویرگو(vergi):"[نوعی]مالیات[در عثمانی]". در رسائل ناظم‎الملک و ضمن بحث از روابط عشایر کرد و حکومت باب عالی، چند بار ذکر شده است:"تمامی مالیات این اکراد عبارت از ویرگو و رسم اغنام است"(ص414). کلمه ترکی و قدیمی است و مشتق از فعل وئرمک/ویرمک. در آذربایجان، وئرگی بیشتر به معنی "وحی، علمِ لدنی، لطف الهی" رواج دارد. فرم مزبور، صرفاً انعکاس سنّت املایی عثمانی بوده و تلفظ‌اش وئرگی است که فوقاً آمد.

3.      دونم(dönüm):"واحد مساحت اراضی زراعی". دهخدا-تنها لغتنامۀ فارسی که آن را ضبط کرده-دونم/دؤنوم را معادل چهل قدم مربع دانسته است. دونم به عنوان واحد زراعی در ممالک عربیِ غرب آسیا هم رواج زیادی دارد. محققان، متفق‎القول‌اند که از دؤنمک(=بازگشتن) مشتق شده و اشاره به بازگشت گاوان در حین شخم زدن و آغاز شیاری دیگر دارد. دؤنوم در آذربایجان بر پیچ(=در جاده‎ها یا کوچه‌ها) و مجازاً نقطۀ عطف دلالت دارد که معنی اخیر در ترکیه هم رواج دارد. عجالتاً دونم را در رسائل ناظم‌الملک دیده‌ام در مواضع متعدد و من‌جمله در عبارت زیر:"به قدر 350 دونم اراضی قابل‎الزراعه...دیده می‌شود" (صص40-5-404).

4.      تاپو(tapu):"سند، قباله، ادارۀ ثبت املاک و اسناد[در عثمانی و ترکیه]". کلمه را در رسائل ناظم‎الملک دیده‌ام:" گویا محل مزبور را جزو تاپو قلمداد[کرده] و به نحوی که در خاک عثمانیه به عنوان تاپو متداول است.." (ص 348). از کلمات مناقشه‌انگیز عثمانی است؛ اغلب محققین آن را دخیل از یونانی topos یا topoi تلقی کرده‌اند. اما این تحلیل اِشکال مورفولوژیک بارزی دارد و معنای قباله/ثبت هم برای آن ضبط نشده است(توپوس به معنای مکان/موضع است و همان اصطلاح است که منطقیون مسلمان مشتق طوبیقا را از آن می‌شناختند و گاه آن را مواضع یا جدل می‌خواندند). نیشانیان کلمه را متحول از تاپوغ(tapuğ) ترکی قدیم به معنی "خدمت، محضر" می‌داند که در ترکی اوغوزی به صورت تاپو در می‌آید و در اشعار یونس امره و شعرای متقدم هم آمده است. تحول سمانتیک مزبور احتیاج به توضیح بیشتری دارد و البته اِشکالش کمتر از اتیمون یونانی به نظر می‌رسد.

5.      طابور(tabur):"فوج سربازان". همان طور که میرزا مهدی‌خان در سنگلاخ اشاره می‌کند(ص187) مخفّف تابغور/دابقور مغولی است. در باب نسبت آن با tabor در مَجاری(به معنی: قلعه و استحکامات) مناقشاتی وجود دارد که از آنها در مطلب منتشر نشدۀ "تدقیق کتاب الطاء سنگلاخ" بحث کرده‌ام. عجالتاً شواهدی را که از کتاب گزیدۀ اسناد سیاسی ایران و عثمانی التقاط کرده‌ام، ذکر می‎کنم:"بیست طابور عسکر تهیه می‌شود"(ج.3، ص727). در جلد 6 مجموعۀ فوق حداقل در صص 613، 592، 444 اصطلاح طابور آمده است.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

لغات عثمانیه در فارسی-8

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 7 مهر 1396-11:01 ق.ظ

1.      فشنگ(fişek):"استوانۀ حاوب باروت جهت پرتاب گلوله". کلمه ابتدا به معنی "فشفشه" و سپس "گلولۀ تفنگ" و از آغاز قرن هفدم در عثمانی رایج شده است. نیشانیان تصور می‌کند که از ریشۀ "فشاندن" فارسی توسط ترکی‌زبانان ایجاد شده است. به نظر می‎رسد این تحلیل دقیق نباشد. احتمالاً از ریشه‌یی انعکاسی/تقلیدی (قیاس کنید با فیشقیرماق/فیسقیرماق و..) ایجاد شده است. تبدیل ـک/ـگ به ـنگ در گرچه در عثمانی هم نظایری دارد و حتی فرم فشنگ(fişeng) هم در منابع عثمانی ضبط شده، بیشتر در شرق آناتولی و آذربایجان شایع است. تفنگ هم سرنوشت مشابهی دارد. اما از آنجا که به احتمال قوی، در اصل از تفک فارسی قدیم مأخوذ است، در فهرست حاضر وارد نشد. فشنگ هنوز هم در آذربایجان فیشک تلفّظ می‌شود.

2.      قرابینه(Karabina):"نوعی تفنگ قدیمی با لولۀ کوتاه". در فارسی واریانت قرابین و کارابین هم دارد. قرابینه باید دخیل از ترکی باشد و در این زبان از قرن هفدهم شواهدی دارد. احتمالاً فرم قرابین بعدها تحت تأثیر فرم فرانسه به وجود آمده و فرم کارابین هم مستقیماً از فرانسه دخیل است. Carabina در ایتالیایی معادلِ Carabine فرانسه/انگلیسی بوده و در اصل از نام منطقۀ کالابریا/Calabria در جنوب ایتالیا مشتق شده است. تفنگ قرابینه و مصطلاحات آن منسوخ محسوب می‌شود. شاهدی از عصر قاجار:"آلمان باید پانصد هزار قبضه تفنگ و پنج هزار قبضه قرابینۀ موزر به عثمانی دهد"[i].

3.      صف‌پوزن(Safpozan):"نوعی تفنگ فتیله‌یی قدیمی، نوعی توپ". در منابع فارسی به این شکل ضبط شده و مثلاً در عالم‌آرای نادری مکرراً مزبور است من جمله در این عبارت:"به طور فرنگ، بنای مجادله را گذاشته، از پشت موصل و مزغل و بروج و بارو به انداختن توپ و خمپاره و بادلیج و ضربزن و صف‌پوزن و معرکه‌گورن و موشک‌سوزن و قناق سوزن، و از عجایبات فرنگ اسباب آتشخانه مهیا و آماده بود، اشتغال داشت".(ج3، ص 1073). اما در منابع عثمانی سلاح مزبور به شکل آلای‌بوزان(Alaybozan) ضبط شده است. به نظر می‌رسد کلمه از فیلتر ترکی آذربایجانی/قزلباشی گذشته و به جای آلای، صف و در جای بوزان(bozan)، پوزن/پوزان(pozan) نشسته است. صف‌پوزان، به معنی "صف‌شکن" خواهد بود.

4.      خنکار(Hünkar):"لقب سلاطین عثمانی در قرون 14 و 15 میلادی". واریانت‎های بسیاری دارد و دهخدا آنها را ذکر کرده است من جمله خوندگار(Hondgar)، خونگار، خوندکار، خوتکار و.. بدیهی است که همۀ اینها به خداوندگار فارسی برمی‌گردند و خداوندگار، در آناتولی، از قرن هفتم هجری به بعد، ابتدا به صورت لقبی برای مولانا جلال‎الدین رومی به کار می‌رفت(مثلاً در اشعار یونس امره). بعدها به سلاطین متقدم آل عثمان هم همین لقب اطلاق شد. دهخدا و بعضی منابع فارسی اشاره می‌کنند که قزلباشان/ایرانیان، پادشاهان عثمانی را خونکار می‌خواندند که خالی از کنایه و تعریض خونریزی نبوده است.

5.      قادرغه(Kadırga):"نوعی کشتی پارویی و بادبانی عظیم". با آنکه در متون تاریخی مکرراً مشاهده می‌شود، تنها در ذیل فرهنگ سخن کلمه را دیده‌ام که به اشتباه "نگهبان، قراول" ترجمه شده است. قادرغه/ قادیرغا در منابع ترکی سابقۀ زیادی دارد(از قرن چهاردهم به بعد) و در منابع بیزانسی هم از یکی دو قرن قبل از آن پدیدار می‌شود. به هر حال منشأ فرم ترکی، Katergon یونانی بوده، اما منشأ نهایی واژۀ یونانی نامعلوم است. حسن بیگ روملو ضمن نقل واریانت قدرقه، آن را بدون بادبان می‌خواند:"اسامی و اصناف کشتی بر این موجب است: گوکه، ماونه، بارجه، قدرقه، قالیان.."(ص56).

6.       ماونه(Mavna):" نوعی کشتی باری بزرگ". در منابع عصر صفوی دیده می‌شود. از جمله در نقل قولی که از حسن بیگ روملو در مادۀ قادرغه آمد. وی همچنین اشاره می‌کند که "ماونه مثال حصاری است وسیع و گشاده"(ص56). باری اصل لفظ را "ماعونه" دانسته‌اند. ماعونه در عربی معاصر هم به "کشتی باری با عرشۀ وسیع" اطلاق می‌شود.

7.      گوکه(Göke):"کشتی عثمانی شبیه به قالیون/قلیون". گؤکه از زمان پیری رئیس، دریانورد شهیر عثمانی پدیدار شده و از سفاین خاص عثمانی محسوب شده است. اتیمولوژی اسم گؤکه معلومم نشد. ارتباط آن با گؤک(آبی، آسمانی) به دلایل مورفولوژیک و سمانتیک با اشکال مواجه است.

8.       سردن گیچدی(Serdengeçdi):"دسته‌یی نامنظم در سپاه عثمانی". نمونه‌یی از ذکر این گروه در فقرۀ منقوله از خُلد برین مشاهده شد. سردن گیچدی مرکب از سر(=باش) فارسی به اضافۀ پسوند مفعولٌ منه و گئچدی مشتق از فعل گئچمک است. در منابع عثمانی فرم سردن گئچمیش هم وجود دارد. پسوند –dU علاوه بر اینکه فعل ماضی(سوم شخصی مفرد) می‌‎سازد، می‌تواند در ساخت اسامی هم به کار آید که امکان بحث از آن و امکانات آن در اینجا میسور نیست. باری در آذربایجان به جای آن، تعبیر "باش‎دان گئچمک/ باش‌دان گئچدی" وجود دارد و کلّ تعبیر با معانی تحت‌اللفظی( و نه لزوماً اصطلاحی) "سرباز" در فارسی مشابهت دارد.

9.      الشه(alaşa):"اسپِ ضعیف، اسپِ غیراصیل". با آن که اصل کلمه مغولی است، اما ظاهراً در منابع کلاسیک فارسی ضبط نشده و در تحقیق عظیم گرهارد دؤرفر هم نیامده است. آلاشه/آلاشا در لهجات آناتولی رواج زیادی داشته و معانی ضمنی و مجازی هم کسب کرده است. شاهد زیر را از قصۀ عامیانۀ حسین کرد شبستری نقل می‌کنم:"دیدند که الشه‌سواری نمودار شد"(ص173). تصور می‌رود loşadı در روسی هم دخیل از همین آلاشا و از کانال زبان‌های ترکی باشد.

10.  شله(şile):"نوعی قماش رنگارنگ". این نوع پارچه در شیله از توابع استانبول بافته می‌شد. در دهخدا، معین و عمید نوعی پارچۀ نخی نازک و سرخ توصیف شده و احتمال منشأ هندی را برایش مطرح کرده‌اند بالاخص با فرم شیله. این واژه در دیوان البسۀ نظام قاری هم آمده و لذا احتمال دارد که دو واژه در اختیار داشته باشیم. گرچه در میان اقمشۀ هندی با این اسم مواجه نشدم. باری تصور می‌کنم آنچه در شاهد زیر نقل می‌کنم، با اطمینان زیاد، شیله/شلۀ مورد ادعای ماست:"جلوی عمارت عالی که خانۀ طومانیانس است و خودشان ساخته، و با شله و بیرق‌های الوان و قالی و قالیچه و چراغ‌های زیادی زینت داده و روشن کرده بودند، پیاده شده، از پله‌های زیادی بالا رفتیم"[ii]. شیله/شله اگر مراد ما باشد در واقع توپونیمی است که به واسطۀ محصولش شهرت یافته و به اسم عامی مبدل شده است. توپونیم شیله هم ممکن است در اصل شیلان=شیله=شؤلن مغولی باشد.

11.  پوتین(potin):"کفش نظامی یا زمستانی معروف بویژه برای خانم‌ها". اصل کلمه فرانسوی و bottine است، اما از قرن نوزدهم در عثمانی به شکل پوتین درآمده و از آنجا به ایران منتقل شده است. در آذربایجان به دلیل progressive assimilation فرم پوْتون(potun) پدیدار شده است. Bottine فرانسوی مصغّر botte بوده و در ترکی جدید، فرم بوت(bot) هم رایج است. Botte در فرانسوی به کفش ضخیم و زمخت اطلاق می‌شود.

·        از الفاظ دخیل غربی مشهور-که از کانال عثمانی وارد فارسی شده‌اند-بیش از این بحث نخواهم و صرفاً به چند مورد زیر اکتفاء می‌کنم:

1.      قومیسیون(komisyon):"کمیسیون". در رسائل ناظم‎الملک(ص82 و..) و منابع قاجاری مکرراً مشاهده می‌شود. از آنجا که کمیسیون در عربی لجنه خوانده می‌شود، منبع دیگری غیر از عثمانی قابل تصور نمی‌نماید. لفظ کمیسیون از ریشۀ لاتین commis- "سپردن، سفارش" دادن مشتق شده است.

2.      قنال(kanal):"کانال". باز در رسائل ناظم‌الملک(ص179 و ص172 و..) و منابع قاجاری وجود دارد. فرم فرانسوی-که مستقیماً وارد فارسی شده است-جای آن را گرفت. اتیمولوژی کلمه قبلاً بحث شده است.

3.      پروتستو(protesto):"پروتست، اعتراض، اِعلام نظر رسمی[اصطلاح حقوقی]". فرم فرانسوی یعنی پروتست مدتی در فارسی شایع بود. فرم عثمانی دخیل از ایتالیایی است. در رسائل ناظم‎الملک مکرر مذکور است من‌جمله در عبارت زیر:"از طرف دولت علیه ایران هم پروتستو شده است"(ص134 و هکذا در صص 139 و 149 و..).

4.      استاتوقو(statüko):"status quo، وضع موجود". در منابع قاجاری در کنار املای اسطاطکو و اسطاطسکو، استاتوقو هم مشاهده می‌شود که انعکاسی از املای عثمانی است. من‎جمله در عبارت زیر از رسائل ناظم‎الملک:" در حق حدود مابین ایران و عثمانی، به طور استاتوقو منعقد شده.."(ص68).

5.      مانوره(manevra):"مانور". فرم عثمانی هم دخیل از فرانسه است. مثال از نامه‌های تبریز و قلم ثقه‌الاسلام :"گارد دو منسیپال، دسته دسته آمده، مانوره کرده، دعا نموده، مراجعت می‌کردند" (ص82 و هکذا ص 139). مانور در فرانسه از manuoperare در لاتین مشتق شده و مرکب است از manu "دست" و operare "انجام دادن، کردن". لفظ اخیر در کلمۀ اُپراتور آشناست. مانور در اصل بر هدایت دستگاه و بالاخص کشتی دلالت داشت.

6.       آبلوقه(abluka):"محاصره، سدّ مسیر". ظاهراً ناشر محترم نامه‌های تبریز، آن را عبارت "مردم آنجا آبلوقه کرده‎اند"(ص92) متوجه نشده است زیرا در حاشیه می‌نویسد: کذا. ابلوقه در عثمانی محتملاً از ایتالیایی و A blocco مشتق شده است. از همین ریشه بلوک و بلوکه در فارسی آشناست.

7.      آقتور(aktör):"آکتور، بازیگر". کلمۀ فرانسوی مشهوری است که با املای عثمانی دخیل شده و شاهد آن هم عبارت "آقتور این تیاتر یقیناً اوست"(ص94) در نامه‌های ثقه‌الاسلام. آکتور از actor لاتین است که از فعل agere/act- "کردن، انجام دادن" مشتق شده و از همین ریشه اکشن در فارسی آشناست.

8.      تلغراف(telgraf): در منابع قاجاری فراوان است و البته در قیاس با فرم دخیل از فرانسه کمتر رایج است. در گزیدۀ اسناد سیاسی ایران و عثمانی به وفور مشاهده می‌شود(مثلاً در ج4 ص106 و ج2 ص 458). تلگراف اتیمولوژی واضحی دارد.

9.      پساپورط(pasaport):"پاسپورت". املای پساپورت هم دارد. املای فوق در گزیدۀ اسناد سیاسی ایران و عثمانی(ج3. ص250) مشاهده می‌شود. پاسپورت دخیل از فرانسه و پساپورت از ایتالیایی است؛passaporto "سند/جواز عبور از بندر". پاساپورت در ترکی سابقۀ زیادی دارد و ار قرن هفدهم ضبط شده است.



[i]  شرح احوال سلطان عبدالحمید و اوضاع مملکت عثمانی، ترجمه: محمد حسن خان اعتمادالدوله، تصحیح و تحشیه: محمد حسن کاووسی عراقی، تهران: موسسۀ چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، 1377. ص 34.

[ii]  سفرنامۀ دو فرنگستان مظفرالدین شاه، به نقل از :رحیم رئیس‌نیا، ایران و عثمانی در آستانۀ قرن بیستم، تهران: مبنا، 1385. ص323.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

لغات عثمانیه در فارسی-7

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 7 مهر 1396-11:00 ق.ظ

1.      مغازه(mağaza):"دکّان، بوتیک". معین و  فرهنگ سخن آن را دخیل از فرانسه تلقی کرده‌اند. می‌دانیم n انتهایی در magasin نازال تلفظ می‌شود و متلکمان بسیاری از زبان‌ها ممکن است، صدای نون را نشنوند، اما از آنجا که الفاظ فرانسوی در فارسی نه از راه شفاهی که از مسیر مکتوب دخیل شده‌اند، قبول حذف نون انتهایی آسان نیست. ثانیاً تبدیل گ>غ در فارسی هم معضل لاینحلی در فارسی است. باری مغازه/ماغازا، همان طور که مرحوم دهخدا اشاره کرده، دخیل از ترکی بوده و در این زبان از قرن پانزدهم میلادی ثبت شده است؛ ابتدا به معنی "انبار کشتی" و از قرن نوزدهم(احتمالاً تحت تأثیر فرم کلمه در فرانسه) به معنای جدید یعنی "دکان ویترین‌دار، بوتیک". در ترکی کلمه از magazio در یونانی به معنی "انبار" اخذ شده و لفظ یونانی خود دخیل از magazin ونیزی است. لفظ ونیزی هم-کمااینکه مشهور است- مأخوذ از "مخازن"(=انبارها) عربی است. مخزن خود شجره‌یی مفصل دارد که باید جایی دیگر تعقیب شود.

2.      قاپوقولی(kapıkulu):"غلامِ سرایی/درباری/خاصّۀ در عثمانی". در اغلب معاجم ثبت شده و مرکب از قاپو/قاپی(=در، درگاه) و قول(=غلام، بنده) و ـی(ضمیر ملکی) است.

3.      قایقچی(kayıkcı):"صاحب قایق، قایق‌ران، کسی که از طریق انتقال مسافران با قایق به دو ساحل رود، اِمرار معاش می‌کند". قایق در معنای "زورق"  قدمتی در فارسی دارد و در عموم زبان‌های ترکی هم مشاهده می‌شود. اما تعبیر قایقچی را در سفرنامه‌های عثمانی و حجّاج دیده‌ام و در فرهنگ‌ها مضبوط نیست(مثلاً در  سخن ملاحظه نشد). برای نمونه در سفرنامۀ میرزا حسین فراهانی می‌خوانیم:"و مکرراً قایق‌چی‌ها یک نفر، دو نفر را در شب حمل کرده‌اند..(ص130 و ص 116). قایق در بسیاری از زبان‌ها هم راه یافته و عموماً مشتق از فعل قایماق(=لغزیدن، سُر خوردن، و مجازاً: منحرف شده و گمراه شدن) محسوب می‌شود.

4.      قیطان(kaytan):"نخ تسبیح، بند کفش، نخِ ضخیم". عمید آن را معرّب از فارسی نوشته(از کدام کلمه؟). آنچه مسلّم است در فارسی متأخر بوده و در عربی هم چنین وضعی دارد. بعضی منشأ آن را gaitani یونانی دانسته‌اند. به زعم نیشانیان این لفظ یونانی به احتمال زیاد خود دخیل از ترکی است و هکذاست لفظ عربی. وی تلاش برای مرتبط کردن کلمه با اسم شهر ایتالیایی گائتا(Gaeta) را هم بی‌حجّت می‌داند. به عقیدۀ نیشانیان، قیطان ممکن از از فعل قاییتماق(kayıtmak/kaytmak) مشتق شده باشد. گرچه این اشتقاق به لحاظ تئوریک ممکن است، اما ربط سمانتیک "برگشتن" با "نخ ضخیم" ضعیف می‌نماید. آیا در آن اشاره‌یی به نحوۀ بافت نخِ مزبور وجود دارد؟ به هر حال قایتان از زمان لغتنامۀ منینسکی-قدیمی‌ترین و محتملاً جامع‌ترین لغتنامۀ لهجۀ استانبول در قرن هفدهم-ثبت شده است، ولی در متون فارسی متأخرتر است.

5.      واپور(vapur):"کشتی بخار". کلمه در فرهنگ‌های فارسی دخیل از فرانسه عنوان شده است. گرچه این نکته در خصوص منشأ نهایی کلمه می‌تواند صحیح باشد، اما باید عنایت داشت که لفظ فرانسوی vapeur صرفاً به معنی "بخار" است و نام ترکی مخفّف bateau á vapeur می‌باشد. جالب آن که تقریباً تمام اشارات به واپور در منابع فارسی به استانبول و قلمرو عثمانی مربوط می‌شود. منشأ وافور/بافور فارسی هم همین لفظ فرانسوی است.

6.       قمپز: "لاف، ادعای توخالی، بلوف". مشهور است که از نام نوعی توپ پرصدا و کم‌اثر عثمانی مأخوذ است. توپی که ظاهراً فقط باروت داشته بی‌گلوله و به کار ارعاب می‌آمده است. عموماً قمپز را تصحیفِ عامیانۀ قوپوز(kopuz) می‌خوانند و می‌دانیم که قوپوز ساز معروف عاشیق‌ها و اوزان‌ها بوده است. حسب اطلاع در فهرست توپ‌ها و اسلحۀ عثمانی توپی با این اسم وجود ندارد. اما تشبیه توپ به قوپوز/قپوز را در منابع فارسی و من جمله سفرنامۀ ناصرالدین شاه دیده‌ام. برای مثال در یک سفرنامه عتبات و مکّه چنین عبارتی وجود دارد:"دو عرّاده توپ مثل قُپز در جلو می‌کشیدند"[i].

7.      یرآلماسی(yerelması):"سیب‌زمینی ترشی(artichoke)". یئرآلماسی به معنی سیب‌ زمینی در آذربایجان شایع است اما در ترکیه معادل آن پاتاتئس(patates) بوده و یئرآلماسی به همین معنی موجود در فارسی است. بدیهی است که مرکب از یئر به اضافۀ آلما و ضمیر ملکیِ سی=ی است.

8.      برقو(burgu):"ابزاری جهت گشاد کردن لوله‌ها و نظایر آنها، ابزار تراش". واژه در منابع عثمانی قدیمی وجود دارد و اغلب همراه مثقاب(=مته) ذکر می‌شود. بدیهی است که از بورماق"پیچیدن، پیچاندن" به اضافۀ پسوند –GU حاصل شده ولی در فرهنگ سخن با تردید ترکی تلقی شده است. جایی برای تردید نیست.

9.      کودری(Güderi):در فرهنگ سخن منشأ آن مجهول تلقی شده و چنین تعریف شده است: نوعی پارچه بدون آهار و نسبتاً ارزان قیمت برای تهیۀ چادرنماز یا پیراهن معمولی". علی‌القاعده از کودری/گودری در ترکی اخذ شده که معنای اصلی آن "پوست برّه و آهو و هر چیز مصنوع از آنها" بوده است. گودری در ترکی سابقه‌یی نسبتاً طولانی دارد و دخیل از یونانی است. به زعم نیشانیان، اصل یونانی kodarion "پوست نرم و لطیف آهو یا خرگوش" بوده و خود مشتق از kodion "قطعه پوست گوسفند"است(قیاس کنید با میشین در فارسی).

10.  کوکلو(Gönüllü):"داوطلب". دؤرفر با شواهدی که آورده، ظاهراً آن را دخیل از ترکی آذربایجان می‌داند. اما به نظر می‌رسد که در ترکی آذربایجان هم از ترکی عثمانی دخیل شده باشد. کوکلو در منابع عثمانی حداقل از منینسکی به بعد ثبت شده و در اصل مرکب از کؤکل/گؤگل(Gönül) و پسوند ملکیت و دارندگی است. بحث از کؤنول/گؤنول و معانی و تطوّر آنها مجال وسیعی می‌طلبد. عجالتاً اشاره کنم که از ترکی قدیم به این طرف کؤنول به معنی "فؤاد و دل" بوده و  بیشتر مضامین انتزاعی و احساسات را بیان می‌کرد و در متون بودایی ترکی تقریباً معادل ذهن بود. در مقابل اورک/یورک معادل "قلب صنوبری" بوده و البته اختلاط و امتزاج معنایی آن دو را هم نباید از نظر دور داشت. علاوه بر شواهد دؤرفر باید مورد موجود در نامۀ ادوارد براوان به علامه محمد قزوینی را هم تأییدی بر منشأ عثمانی لفظ گرفت. تصور می‌کنم آنچه به صورت نامفهومی در برخی تواریخ "کونیکلو" ضبط شده، تصحیفی از همین اسم باشد. مثلاً در خلد برین می‌خوانیم:" خدمتکار و آت اوغلانی و غیر آن و جماعت کونیکلو  و لوند، سرون کیجدی (کذا! صحیح:سردن گیچدی) و اجامره و اوباش آن مرز و بوم .."[ii].

11.  چنته(çanta):"کیسۀ ابزار، توبره، کیف مجازاً ظرفیت ذهنی و جسمی". فرهنگ عمید آن را مغولی دانسته و سخن هم احتمالاً به اقتفای عمید آن را تکرار کرده است. دؤرفر لغت را دخیل از یونانی دانسته اما همان طور که مرحوم تیتسه اشاره کرده است، اتیمون یونانی خود دخیل از ترکی است. نیشانیان کلمه را مقلوب تمچه/تنچه فارسی دانسته و تنچه را هم مشتق از تنجیدن. تحلیلی که به نظر می‌رسد بدون اتکای به شواهد تاریخی و انتزاعی است. تا جایی که می‌دانم تمچه و تنچه فقط در ناظم‎الاطباء آمده و فرمی متأخر است. به هر حال منشأ نهایی کلمه هر چه باشد، تردیدی نیست که از ترکی عثمانی به دیگر نقاط انتقال یافته است.



[i]  سفرنامۀ عتبات و مکّه به سال 1307[از مؤلفی مجهول]، به کوشش: رسول جعفریان، در: میراث اسسلامی ایران، به کوشش: رسول جعفریان، ج.1. قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی، 1373.ص259.

[ii]   محمد یوسف واله قزوینی اصفهانی، ایران در زمان شاه صفی و شاه عباس دوم(حدیقه ششم و هفتم از روضۀ هشتم خلد برین)، تصحیح، تعلیق، توضیح و اضافات: محمدرضا نصیری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1380. ص 77. 




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

لغات عثمانیه در فارسی-6

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 7 مهر 1396-10:59 ق.ظ

1.      توتون(tütün):"تنباکو، گیاه معروف". همانند چپق فوق‌الذکر، محصول آشنایی با با تنباکوی ینگی دنیاست. اتیمولوژی کلمه را در موضعی دیگر و به تفصیل آورده‌ام. کلمه در عربی و بلغاری و.. هم وجود دارد.

2.      غلیون/قلیون(kalyon):"نوعی کشتی جنگی". در منابع فارسی عصر صفویه مشاهده می‌شود، اما در فرهنگ‎های فارسی مضبوط نیست و تنها دهخدا آن را به نقل از ناظم‌الاطباء آورده است.حسن بیگ روملو آن را به صورت قالیان ضبط کرده است:"رومیان ایشان را تعاقب نموده، پنج قادرغه و بیست قالیان و دو بارجه را گرفتند"(ص573). باری غلیون/قلیون در عربی هم وجود دارد و مسیری طولانی را پیموده است؛galion در ونیزی معادل galleon در اسپانیولی بوده که خود از یونانی قرون وسطایی galea "کشتی پارویی" مأخوذ است. گفته می‌شود منشأ نهایی لفظ یونانی باستانی galeoاست که به دلفین یا ماهی استروژن/تاس ماهی بالتیکی اطلاق شده است.

3.      توپ(top):"سلاح آتشین معروف". کلمه در لهجات عربی و بعضی زبان‌های بالکان هم رایج بوده است. سلاح آتشین در قرن چهاردهم میلادی ابداع شد. از آنجا که به سلاح مشابهی نام اسم قزقان(=لفظاً دیگ) اطلاق می‌شد، و در زبان‌های ژرمانیک معادل قزقان، topf بوده، احتمال می‌رود کلمۀ توپ(در اصل: گوی) با تأثر از آن در ترکی معنایی تازه یافته است. البته احتمال قوی‌تر آن است که اطلاق نام توپ به سلاح مزبور، ناشی از شکل گلولۀ آن بوده که حالت گوی دارد. توپ را در موضعی دیگر تحلیل اتیمولوژیک کرده‌ام. بعضی معانی توپ "نظیر توپ پارچه" هم ممکن است منشأ عثمانی داشته باشد. لذا توپچی و توپخانه هم مأخوذ از عثمانی است.

4.      چته(çete):"چریک، سربازان داوطلب، دستۀ پارتیزانی". در عمید و دهخدا با این معانی ضبط شده است. در کردی رواج داشته و به همین علّت در منابع مربوط به فعالیت‌های اکراد در غرب آذربایجان مکرراً دیده می‌شود و حالیه هم رایج است. از آنجا که در عثمانی چته معنا و طنینی منفی داشته و در ترکی جدید کمابیش مترادف "مافیا، باند تبهکاری مسلحانه" است، کردها هم، خود را چته نمی‌خوانند و بلکه گروه‌های مسلح مخالف‌شان(نظیر داعش، ارتش آزاد سوریه، و..) را چته می‌نامند. هیچ یک از منابع فارسی منبعی برای چته ذکر نکرده‌اند. نظریه‌یی که تیتسه مطرح کرده و حسن ارن آن را قبول کرده، مبنی بر اینکه چته مأخوذ از  çeta در صربی است، قابل قبول نمی‌نماید. زیرا در صربی و زبان‌های اسلاوی اتیمولوژیی برای کلمه ارائه نشده است. نیشانیان چته را مشتق از چاتماق "زدن، درگیر شدن" تلقی کرده و سببِ palatalization را هم تأثیر صامتِ چ/ç دانسته است. به زعم وی لفظ صربی و اصطلاح آشنای چتنیک (çetnik) "نیروهای میلیشای صرب که در قتل عام مردم بوسنی در دهۀ 1990 فعال بودند"، مشتق از آن فعل ترکی است. مرتبط کردن چته با çakra در هندی افراط در تخیّل است.

5.      سنور(sınır):"مرز، سرحد". در میان منابع قدیم فارسی فکر می‎کنم در اشعار مولانا مذکور است: چون که در سینور مجنونان آن لیلی شدیم..اما تا عصر صفوی و بحث از روابط با عثمانی و تحدید حدود و تعیین سرحدات دو امپراتوری و تألیف سنورنامه‌ها، سراغی از سنور در منابعی فارسی نمی‌توان گرفت. به هر حال سنور/سینیر لفظی دخیل از یونانی بوده و در آثار مولوی ممکن است مستقیماً دخیل از یونانی باشد؛ synoron خود در اصل کلمه‌یی مرکب است از پیشوند syn- "دالّ بر اشتراک" و oros "سرحد". بنابراین سینور/سینیر در اصل به معنی همجوار و هم‌مرز است. سینیر در ترکی معاصر اصطلاح استاندارد برای مرز محسوب می‌شود.

6.       منگنه(mengene):"دستگاه سنجاق‌زنی، وسیله‎یی برای محکم نگه داشتن قطعۀ چوب/فلز جهت کار نجاری یا تراشکاری و..". فرهنگستان آن را معادلی برای "پانچ" انتخاب کرده است. در بعضی متون متقدم، منگنه معادل چرخشت یعنی "ظرف فشردن انگور و تولید شراب" بوده است. منشأ کلمه یونانی است:mangano . جالب آن که منگنه همریشه با منجنیق است. منجنیق از maganika در آرامی مأخوذ است که خود  از یونانی manganon اخذ شده است.

7.      قاپودان/قپودان(kaptan/kapudan):بیشتر در ترکیب "قپودان دریا" به معنی "امیرالبحر" در منابع عثمانی و آثار فارسی مربوط به عثمانی رایج بوده است. واضح است که قپودان با کاپیتان همریشه است. اما کاپیتان در فارسی مأخوذ از فرانسه است اما قپودان در عثمانی قدیمی است(ابتدا در اشاره به دریاسالاران و فرماندهان بحریۀ ونیز اطلاق شده است) و از ابتدای قرن شانزدهم شواهدی دارد. در هر حال از capitan در ونیزی مأخوذ است که خود ریشه در capit-/caput لاتین دارد کما اینکه ذکرش در مدخلی دیگر آمد.

8.      یکچری/ینی‌چری(Yeniçeri):"قشون منظم عثمانی". یکی از سمبل‌های امپراتوری عثمانی بوده و بحث مفصل از آن در کتب تاریخی آمده است. باری تلفظ‌های کلمه در منابع فارسی مغشوش است. اشارتاً بنویسم که به زعم متخصصین متون عثمانی /ŋ یعنی نون غُنّه به تعبیر قدماء و صدای نازال به تعبیر زبانشناسان جدید، از قرن شانزدهم به بعد ن/n تلفظ می‌شد و کتابت آن با کاف/ صرفاً تداوم سنّتی قدمایی و سیرۀ سلف محسوب می‌شد. لذا ظاهر کردن صدای کاف در تلفظ یکیچری/یکچری، صحیح نیست. ضبط فرهنگ سخن ینگچری و تلفظ(yengçeri) هر دو غلط است. ینگی‌چری مرکب از ینگی (قبلاً بحث شده) و چری است که چری مبدل از چریگ(çerig) ترکی قدیم به معنی "سپاه، قشون" و در هیأت چریک در فارسی جدید با معنای جدید، آشناست. چریگ در مغولی هم  دخیل شده و همین فرم قدیمی را حفظ کرده است.

9.      فرچه(fırça):"بُرسی با موهای نرم برای واکس زدن یا مالیدن کفِ اصلاح". از قرن شانزدهم در ترکی وجود دارد و شکل عثمانی آن اغلب فُرچه(furça) ضبط شده است. منشأ واژه یونانی vrutsa است که خود دخیل از لاتین bruscia "دستۀ تَرْکۀ تازه، بوتۀ خاردار" بوده و همین لفظ اتیمون brosse فرانسه "برس" و brush انگلیسی "برس، مسواک" انگلیسی است.

10.  تپانچه(tabanca):"کُلت، سلاح کمری". طپانچه/تپانچه در منابع متقدم فارسی به معنی "سیلی، ضربه" است: زد باد تپانچه بر چراغم..(نظامی). در منابع متقدم عثمانی هم به معنی "ضربه، کفِ دست" آمده و معنای سلاح کمری را در دو قرن اخیر در عثمانی کسب کرده است. ظاهراً نیشانیان مایل است کلمه را با تابان "کف(زمین، اتاق و..)" مرتبط بداند.

11.  جیگاره(cigara/cıgara):"سیگار". در منابع قدیمی‌تر فارسی و لهجات محلّی و همین طور لهجات عربی وجود دارد. بی‌شک با سیگار همریشه است. اما قدمت آن از سیگارت‌ها یعنی سیگارهایی که با پیچیدن تنباکو/توتون در میان کاغذ ساخته می‌شدند(از اواسط قرن نوزدهم)، بیشتر است. در واقع، سیگار در فارسی و ترکی به همین سیگارت‌ها اطلاق می‌شود و جیگاره تقریباً معادل سیگار برگ بوده است. به هر حال منشأ کلمه cigara در ایتالیایی بوده که خود از cigarro در اسپانیولی اخذ شده و منشأ نهایی آن کلمۀ yigar در زبان مایا، یکی از مهم‌ترین زبانهای بومیان آمریکاست و معنای اصلی‌اش "سیگار برگ یا برگ توتون" بوده است.

12.  فانوسقه:"کمربند پهن نظامیان که بعضی لوازم به آن می‌بندند یا از آن می‌آویزند". در فارسی واریانت‌های فانسق، فانوسکا و نظایر آن هم  مشاهده می‌شود. اغلب فرهنگ‌های فارسی(نظیر معین و سخن) آن را دخیل از روسی دانسته‌اند. اما در روسی معادل آن patrontash بوده و اصطلاحی متناسب با آن در روسی نیافتم. به نظر می‌رسد کلمه دخیل از ترکی باشد. پلاسقه(palaska) در عثمانی به همی معناست و خود محتملاً از palack در مجاری اخذ شده و منشأ آن با flasche در آلمانی و flask "فلاسک" انگلیسی یکی باید باشد. محققین دو اتیمولوژی ظنّی برایش ذکر کرده‌اند؛ flasco در لاتین به معنی "بطری" و دومی vasculum "جعبۀ کوچک" که محتملاً منشأ ژرمانیک دارد. به نظر می‌رسد که با تبدیل n<l *پانسقه به دست آمده و شاید تحت تأثیر "فانوس" به شکل فانوسقه و نظایر آن درآمده است.

13.  قنداق(kundak):" قسمت انتهایی تفنگ که در زمان شلیک به کتف تکیه داده می‌شود". قنداق به معنی" کهنه، قماشی که نوزادان را در آن می‌پیچند" قدیمی است و در عموم السنۀ ترکی شایع است. در باب منشأش مناقشاتی وجود دارد. عجالتاً دربارۀ ورودش از ترکی به فارسی جای تردید نیست. در معنای جدید و نظامی‌اش، علی‌القاعده از ترکی عثمانی وارد فارسی شده است.

14.  جلیدقه/جلیقه:"لباس بی‌آستین که زیر کُت یا مستقلاً می‌پوشند". کلمه در منابع فارسی واریانت‌های متنوعی دارد. در مطلبی(مادۀ "یَل" در سری مقالات "آنادیل‌دن درلمه‌لر") تفصیلاً از آن بحث کرده‌ام. جلیقه و نظایر آن را نمی‌توان مستقیماً دخیل از عثمانی دانست و باید فرم معرّب و تطوّر یافته‌یی از یَلَک (yelek) محسوب گردد.

15.  ساچمه(saçma):"قطعات ریز سرب مخصوص تفنگ‌های شکاری". واریانت صاچمه هم دارد و برخلاف نظر مرحوم دهخدا ارتباطی با سانجمه(sancma) "نیش زدن، فرو کردن" ندارد. بلکه از فعلِ ساچماق "پراکندن، افشاندن، پاشیدن" مشتق شده و به وضع و حالتِ گلوله در زمان شلیک اشاره دارد.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

لغات عثمانیه در فارسی-5

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 7 مهر 1396-10:58 ق.ظ

1.      خرستیان(Hrıstiyan):"مسیحی، عیسوی". در قرن نوزدهم در متون فارسی مرتبط با عثمانی و قفقازیه دیده‌ می‎شود. مثلاً در سفرنامۀ هدایت الحجاج می‌خوانیم:"اهالی[ازمیر] مرکب از اسلام و خرستیان و یهودی است"(ص647). در منابع عثمانی اغلب اصطلاح عیسوی و مسیحی رایج بوده و تعبیر خریستیان و مشابهاتش را در منابع مسیحی که به زبان ترکی تألیف شده‌اند، مانند متون معروف به قرامانلی(با الفبای یونانی) و یا متونی که گئورگ هازای(Gyorgy Hazai) منتشر کرده و به زبان ترکی و خط لاتین تبلیغ مسیحیت می‌کردند، می‎توان یافت. اما در قرن نوزدهم و بیستم، اصطلاح خریستیان رواج یافت. به هرحال خریستیان دخیل از یونانی Xristianos بوده و لفظ یونانی خود مشتق از Xristos "مسیحا" است. خریستوس از Xrio "روغن" مشتق شده و لذا در مجموع ترجمۀ تحت‌اللفظی مسیحا/مشایای عبرانی است.

2.      مزغل(mazgal):"سوراخی در دیوار قلعه که از آنجا به سوی دشمن شلیک می‌شود". تاکتیک استفاده از مزغل را داعش در جنگ سوریه و عراق احیاء کرده است. فرهنگ سخن فرم مزغل را به مزقل ارجاع داده و در هر دو منشأ کلمه را با علامت سؤال(؟) مجهول نشان داده است. در سفرنامۀ هدایت‎الحجاج آمده است:" اگر در مزقل‌ها و کنگره‌های آن پانصد تفنگچی بایستد.."(ص783). به هرحال مزقل دخیل از عثمانی است. بعضی فرهنگ‌نویسان کلمه را یونانی دانسته‌اند. اما نیشانیان اشاره می‌کند که فرم به لحاظ سمانتیک و معنایی بسیار با معنای متعارف و مضبوط مزغل فاصله دارد. وی معتقد است که کلمه از زَغَل "[مایعات] را با فشار بیرون دادن، اسپری کردن" مشتق شده و به لحاظ فرم و معنا با مشکلی مواجه نیست. کلمه را در معاجم متأخر عربی هم می‌توان یافت.

3.      مارس(mars):"دو باخت متوالی در بازی نرد، باخت زمانی که همۀ مهره‌ها  دو بار خارج شده و حریف مهره‌یی خارج نکرده باشد". البته در بازی‌هایی نظیر پینگ پونگ هم این اصطلاح را شنیده‌ام.  فرهنگ‎ها متفق‌القول ترکی‌اش دانسته‌اند که در این سیاق مراد عثمانی است. نیشانیان آن را با فعل مَرَس عربی مرتبط کرده به معنی "غوطه زدن در آب، خیساندن در آب"! تصور می‌رود از marzmarz) در ایتالیایی ونیزی اخذ شده است. مشابه آن در سایر زبان‌های اروپایی هم وجود دارد. لفظ ونیزی از marcia به معنی "خراب شدن، فساد، ویرانی" مأخوذ است.

4.      باجاقلو/باجاقلی(bacaklı):" سکّۀ طلای معروف عثمانی که به سبب خلوص‌اش شهرت داشت". باجاقلو در اصل اسمی است که عامّۀ ناس به سکّۀ طلای فلمنک(Flemenk) یعنی دوک‎نشین و کُنت‌نشین معروف در ناحیۀ بلاد سفلی(Pays-bas) اطلاق می‌کردند، کشوری که بعدها در ترکیب بلژیک و هلند وارد شد و استقلالش را از دست داد. اسم فلمنک هم به عنوان اسمی خاص با شکل عثمانی‌اش در منابع فارسی هم ذکر شده است. اتیمولوژی باجاقلی را جایی دیگر تفصیلاً آورده‌ام.

5.      انتیقه(antika):عتیقه، کهنه و بدرد نخور". فرهنگ سخن آن را از فرم ترکیِ واژۀ فرانسوی antique تلقی کرده است. نیشانیان تحلیلی دارد که از فردی زبانشناس و اهل دقّت نظیر او بعید است؛ وی انتیقه را تلفظ قدیمی و آنتیک را تلفظ متأخر دخیل  از فرانسه می‌داند. باری همان طور که تیتسه اشاره می‌کند، انتیقه دخیل از antico در ایتالیایی است و البته منشأ همۀ اینها antiquus "قدیم/قدیمی" لاتین بوده و لفظ لاتین خود  از ante  "قبل" مشتق شده است.انتیقه در آذربایجان هم رایج است.

6.       لهستان(Lehistan):"کشور اروپایی معروف به پایتختی ورشو". معمولاً اسامی خاص و من جمله اسامی ممالک را در ذیل لغات دخیل ذکر نمی‌کنند. اما این اسامی هم سرگذشتی دارند و سمت و سوی جریان‌های فکری و فرهنگی را نشان می‌دهند. در این مدخل چندین مورد مشابه را هم متذکر خواهم شد. به هرحال اسم لهستان از عثمانی به ارمنی و فارسی راه یافته است. "له" واریانتی از "لخ"(Lech) است که اسم اسلاوی معروف و بویژه شایع در لهستان و نام بانی افسانه‌یی این کشور است. Lechia در بسیاری از کشورها و زبان‌های اروپای شرقی، اسم قدیم و یا فعلی لهستان است و فرم عثمانی ترجمۀ آن. امروزه بیشتر این کشور با اسم دیگر قوم لِخ یعنی پول(Pole) و کشورشان را با نام پولند(در ترکی جدید پولونیا(Polonya)) شناخته می‌شود.

معتقدم اسامی مشابه متعددی از کانال عثمانی به فارسی(و احیاناً عربی) راه یافته است. به چند مثال اکتفاء خواهم کرد:

الف)بلغارستان(Bulgaristan): گرچه مملکت/بلاد بلغار معروف بوده، اما اسم بلغارستان جدید است و در منابع قدیمی‌تر فارسی شاهدی ندارد.

ب)مجارستان(Macaristan):مجارها در منابع جغرافیون مسلمان شناخته بودند، اما مملکتی به نام مجارستان پس از مهاجرت مجارها از حوالی ولگا/ایدیل به شرق اروپا شکل گرفت.

ج)صربستان(Sırbistan): عثمانیان از نام Srbi ساخته‌اند.

د)قره‌طاغ(قره‌داغ/Karadağ): اسم منطقه‎یی که امروزه کشور مونته‌نگرو خوانده می‌شود. در منابع فارسی قرن نوزدهم و اوائل قرن بیستم وجود داشت. اما پس از فروپاشی یوگسلاوی، اسم لاتین رواج گرفت.

هـ)روم ایلی(Rumeli):"متصرفات اروپایی عثمانی، بالکان". از روم(دیار روم، قلمرو بیزانس) +ائل(قلمرو، سرزمین) +ی(ضمیر ملکیت) مرکب بوده و در السنۀ فرنگی هم(مثلاً Rumelia در انگلیسی) رایج بوده است.

و)ایتالیا(İtalya): املای ایطالیا هم داشته و در عربی با همین املا رایج است. گرچه احتمال ورود از روسی کاملاً منتفی نیست، اما به احتمال زیاد دخیل از ترکی است. فرم انگلیسی Italy و فرانسه Italie نمی‌تواند منشأ فرم فارسی باشد.

ز)وندیک(Venedik): نام ونیز است که در لهجات فارسی به نوعی پنجره هم اطلاق می‌شود. این اسم در منابعی چون احسن التواریخ حسن بیک روملو هم آمده است[i].

ح)آق‌دنکیز(Akdeniz) و قره‌دنکیز(Karadeniz):اسامی دریای مدیترانه و سیاه. دومی  حتی در دیاربکریۀ ابوبکر طهرانی هم آمده است. اولی را در سفرنامۀ فرهاد میرزا می‌توان مشاهده کرد. هر دو در سفرنامۀ آجودانباشی[ii] هم (به ترتیب ص 279 و ص 249) مزبور است.

ط)آنادولی(Anadolu): در منابع متقدم نظیر احسن التواریخ آمده(ص312 و ص556) و بعدها جای خود را به آناتولی دخیل از فرانسه داده است. در واقع آنادولو که در "نوشتجات" ترکی می‌آوریم، همین اسم با تصرفِ جزئی است.

ی)آلمانیا(Almanya): در اسناد حکومت سایه‌ها، تعبیر امپراطور آلمانیا آمده است(ص18).

بعضی اسامی در منابع عربی رایج شدند نظیر بوسنه-هرسک(Bosna-Hersek). اما در فارسی با آن‌که از عثمانی هم وارد شده بودند(مثلاً در رسائل تحدید حدود ناظم‎الملک) مجدداً از منابع انگلیسی/فرانسه اخذ شدند(بوسنی-هرزگوین). در منابع مزبور فرم‌هایی مانند سوج(İsveç) یعنی سوئد و نوروِج (Norveç) (مثلاً در هدایت الحجاج) ، آطینه(Atina)، اوستریا(Avustrya) و ویانه(Viyana)(در رسائل ناظم‎الملک، ص67) و..و امثال آن وجود داردکه به همین قدر اکتفاء شد.  

7.      چپق(çubuk):"پیپ[سنّتی]". فی‎الواقع پیپ و چپق یک فونکسیون دارند، اما شکل ظاهری  و "کلاس"شان متفاوت شده است. باری چون تنباکو و دخانیات پس از کشف امریکا و قارۀ جدید وارد اروپا و از آنجا شرق میانه شده است، بعضی از اصطلاحات هم مأخوذ از عثمانی یا از کانال عثمانی است. چوبوق/ چیبیق(çıbıq) از دیوان لغات‌الترک کاشغری به بعد در منابع موجود است و در اصل به معنی "شاخۀ ترِ بریده از درخت" بوده است. در باب منشأ آن مناقشه‌ها وجود دارد. کسروی در رسالۀ "تاریخچۀ چُپق و قلیان"، چپق را مبدل از "چوبک" فارسی تلقی کرده که البته قبول آن با مشکلاتی مواجه است. احتمال آن که کلمه ترکی اصیل و از خانوادۀ "چؤپ" باشد، قوی‌تر است.



[i]  حسن بیگ روملو، احسن التواریخ، تصحیح: عبدالحسین نوایی، تهران: بابک، 1357. ص572

[ii]  شرح مأموریت آجودانباشی(حسین خان نظام‌الدوله) در سفارت اطریش، فرانسه، انگلستان، متن سفرنامۀ وی با حواشی و تعلیقات و فهرست‌ها، تألیف: محمد مشیری، تهران: انتشارات محمدعلی علمی، 1347.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

لغات عثمانیه در فارسی-4

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 7 مهر 1396-10:57 ق.ظ

1.      باش ترجمان(Baştercüman):"مسئول مترجمین، دیلماج". در منابع عصر ناصری مکرراً ملاحظه می‌شود. مثلاً در سفرنامۀ فرهادمیرزا معتمدالدوله تعابیر نظیر رضا باش‌ترجمان(ص281) مضبوط است. در کتاب رجال وزرات خارجه از "باش‌ترجمانی[و] مأموریت مصر"(ص145) سخن به میان آمده است. اسم مرکب از باش به اضافۀ ترجمان است. ترجمان لفظی قدیمی است و در زبانهای سامی ریشه دارد. تصور می‌رود منشأ آکدی داشته باشد. ترجمان خود معادل "مترجم، دیلماج" بوده و تحلیل آن به شکل ترزبان>ترجمان عامیانه است. Dragoman و نظایرش در زبان‌های اروپایی هم از ترجمان عربی اخذ شده است.

2.       ینگه ‌دنیا/ینگی‌ دنیا(Yeni Dünya):"قارۀ جدید، آمریکا". در قرن نوزدهم در منابع فارسی رواج کامل داشت. امروزه بیشتر در مقام طنز و مطایبه از آن "[ایالات متحدۀ] آمریکا" مراد می‌شود. ینگی/یئنی واژه‎یی قدیمی در ترکی است که در توپونیم‌ها مکرراً مشاهده می‌شود. محققینی مانند نیشانیان مایل‌اند آن را با فعل یانماق (=بازگشتن) تحلیل کنند که البته ابهاماتی دارد. به نظر می‌رسد احتمالاً مانند متضادش اسکی(eski)، با پسوند ـکی(منیمـ+کی، ائوده‌+کی و..) ساخته شده است. اسکی ممکن است با اؤس(ös) موجود در منابع قدیم ترکی مرتبط باشد و ینگی از یانگ(yaŋ)"جانب، طرف، یان" مشتق شده باشد(لفظاً به معنی: بعدی، سپس). در کتاب رجال وزارت خارجه از تعبیر "رئیس‌جمهور فرانسه و ینگه دنیای شمالی"[i] مشاهده می‌شود. تبدیل ینگی به ینگه(به مرور زمان) احتمالاً تحت تأثیر اصطلاح ینگه (yenge) دخیل از ترکی بوده است که در آن دوران رسم/تعبیری شایع بود. این رسم ینگه "همراهی زنی مجرّبه و مسنّ با عروس" تقریباً به طور کامل منسوخ شده است. ینگه در ترکی به "زن برادر، زن عمو، زن دایی" یعنی زنانی که به تازگی و بعدها به خانواده پیوسته‌اند، اطلاق می‌شود.

3.      بُغاز(boğaz):"قسمتی ازدریا که دو خشکی را از هم جدا می‌کند". در ایران بیشتر به بغازهای بُسفر و داردانل استانبول اطلاق شده است. البته خلیج قره‌بغاز و نظایر آن هم در میان اَعلام جغرافیایی ایران مشاهده می‌شود. اما بغاز/بوغاز به صورت اصطلاحی تکنیکی در جغرافیا از عثمانی مأخوذ است. بوغاز به معنی گلو و گلوگاه و همین طور تنگه بوده و در سنوات اخیر از رواجش کاسته شده است. در منابع قدیمه بوغاز به صورت بوغوز(boğuz) مذکور است و تصور می‌رود با فعل بوغماق "فشردن، خفه کردن، راه[آب] را سدّ کردن" مرتبط باشد. البته بوغاز دیگری در ترکی وجود دارد به معنی "آبستن(عمدتاً در حیوانات اهلی و شیرده)" که اتیمولوژی متفاوت و احتمالاً آلتاییک دارد.

4.      لامپا(lamba):"نوعی چراغ نفتی با حباب شیشه‌یی". عمید آن را دخیل از فرانسه دانسته. شکلِ فرانسوی lampe بوده و همان است که به شکلِ لامپ در فارسی دخیل شده است. تشخیص دهخدا و معین در اینکه لامپا منشأ یونانی دارد، صحیح است، اما بی‌شک با وساطت عثمانی این کار صورت گرفته است. Lampas در یونانی "مشعل، فانوس" بوده و در اصل از lampo به معنی "درخشیدن، پرتو افشاندن" مشتق شده است.

5.      دامقه(damga):"علامت تجاری، مهر گمرک". واژه را در فرهنگ‌های فارسی نیافتم. املای صحیح باید دامغه می‌بود. احتمالاً تحت تأثیر زبان شفاهی ترکان آذربایجان این فرم را یافته است. عجالتاً در مجموعۀ تلگرافات عصر ناصری خوی این عبارت ملاحظه می‌شود:"علامت سُربی که به اصطلاح تجارتی دامقۀ بار بوده.."[ii]. دامقه همان تمغا/طمغای ترکی قدیم است که در متون عصر ایلخانی و بعد از آن به وفور مذکور است. درباب اتیمولوژی‌اش در موضعی دیگر بحث کرده‌ام. دامغا در ترکی جدید به معنی "مُهْر" است.

6.       پوسته‌چی(postacı):"پُستچی، پیک". در متون قاجاری تعبیر پُسته‌خانه هم مشاهده‌ می‌شود(سفرنامۀ فرهاد میرزا، صص64 و 348). اصطلاح مزبور هنوز هم در افغانستان رایج است و از تأثیرات حضور مستشاران ترک در این کشور، در اوائل قرن بیستم محسوب می‌شود. لفظ پوسته‌چی من جمله در اسناد مربوط به دورۀ میرزا حسین خان مستشارالدوله مشاهده می‌شود[iii]. لفظ پُسته(posta) در عثمانی از قرن هفدهم رایج بوده و در ابتداء کمابیش معادل "چاپار/پیک" دوران‌های کلاسیک بود. فرم پوستا از ایتالیایی(posta) دخیل شده که خود از postus"منزل، ایستگاه" مأخوذ است. منشأ نهایی کلمه فعل ponere "گذاشتن، نهادن" لاتین محسوب می‌شود. بعدها پُست دخیل از فرانسه و پستچی مشتق از آن جای الفاظ مزبور را گرفت. پوسته نمی‌تواند دخیل از روسی باشد زیرا در این زبان معادل پست، پوچتا و معادل پستچی، پوچتالیون است.

7.      فایتون(fayton):"درشکه، کالسکه". در عصر قاجاری کلمۀ نسبتاً رایجی بوده و هنوز هم در آذربایجان فایتون و فایتونچو شنیده می‌شود. معین کلمه را دخیل از انگلیسی دانسته است! دهخدا آن را مأخوذ از روسی محسوب کرده است. گرچه فایتون در روسی هم وجود دارد ولی تصور می‌کنم منشأ عثمانی برای آن محتمل‌تر است. در منابع عثمانی از اوایل قرن نوزدهم به عنوان کلمه‌یی دخیل از فرانسه وجود داشت. اتیمون کلمه یونانی و اساطیری است. فائتون(Phaethon) پسر هلیوس(خدای خورشید) و کلیمنه (Clymene) تلاش کرد تا ارابۀ خورشید پدرش را براند. اما بعد از آن که کلّ زمین را آتش زد، سقوط کرد. اسم وی مشتق از فعل یونانی phaein "درخشیدن، برق زدن" است. فی‎الواقع فُتو و فایتون منشأ اتیمولوژیک واحدی دارند. در قرون جدید لفظ فایتون با نام شرکتی فرانسوی احیاء و رایج شد.

8.      قروش(Kuruş):"پول خرد عثمانی و ترکیۀ جدید، در دورۀ اخیر صد قروش معادل یک لیره است". دهخدا آن را مأخوذ از آلمانی و رایج در عربی دانسته و عمید هم قروش را آلمانی محسوب داشته است. در لهجۀ تهرانی معادل ریال/قران هم ضبط شده است. واریانت غروش هم بالاخص در عربی رایج است. در زبان‌های اروپایی پیاستر(Piastre) خوانده می‌شود که منشأ اسپانیایی پولِ قروش را هم بروز می‌دهد (کما اینکه ریال هم منشأ اسپانیولی دارد). باری قروش از آلمانی گروشن(Groschen) اخذ شده که همانند معادل‌های فرانسوی و ..منشأ لاتین دارد و در اصل به سکّه‎های ضخیم(در مقابل سکّه‌های باریک) اطلاق می‌شد. در عموم السنۀ اروپای شرقی ردّ پایی از این اسم و سکّه وجود دارد؛ در روسی، اکراینی، مقدونیه‌یی، لهستانی، چکی، بلغاری و رومانیایی کلمه groş تلفّظ می‌شود. پول مزبور در بسیاری از ممالک عربی پس از سقوط امپراتوری عثمانی تداوم یافت(مثلاً در مصر، عربستان، سوریه، لبنان و بعدها سودان و اردن) به عنوان واحد پول خرد(denomination) به حیات خود ادامه داد. به هر حال به عقیدۀ من، منشأ ترکی برای الفاظ عربی و و شکل دخیل در فارسی محتمل‎تر است. زیرا در این بلاد هم حکومت عثمانی پول چاپ و سکّه ضرب می‌کرد.

9.      امپراتور(İmparator):"پادشاه حاکم بر اقوام و ملل متعدد". امپراتوری شکل اصلی حکمرانی قبل از ظهور دولت‌های ملّی و مدرن بوده و معمولاً مرز ثابتی نداشته و کثیرالملّه بوده است. باری کلمه بی‌شک دخیل از imperator لاتین است و از قرن هفدهم به عنوان لقب حاکمان اتریش رواج یافت. امپراتور در لاتین از imperare "امر کردن، حکم راندن" مشتق شده و به قول نیشانیان از نادر الفاظ لاتین است که بی‌واسطه در ترکی دخیل شده است. امبراطوریه در عربی هم دخیل از ترکی به نظر می‌رسد.

10.  صاغ(sağ):"سالم و کامل". کلمه‌یی با این هیأت در معین و دهخدا ضبط شده است. اما بیشتر مرادم تعبیر "صاغ قروش" است که مساوی چهل پاره است. تعبیر صاغ قروش در سفرنامه‌ها مشاهده می‌شود[iv].

11.  سنجاق(sancak):"یکی از واحدهای تقسیمات در ولایاتِ عثمانی". سنجق به معنی "بیرق و رآیت" و سنجاق به معنی "وسیلۀ سوزنی متصل کنندۀ اشیاء" قدیمی بوده و احتمالاً از ترکی قدیم و ترکی آذربایجانی اخذ شده است. اطلاق سنجاق به واحد تشکیلاتی و اداری همانند اطلاق "لواء" است و در اصل باید از ترکیبی مانند "صاحب لواء" و "صاحب سنجاق" و نظایر آن خلاصه شده باشد. سانجاق از فعلِ سانجماق "نصب کردن، فرو کردن، نیش زدن[حشرات]" به اضافۀ پسوند –AQ مشتق شده، پسوندی که یکی از فونکسیون‎هایش ایجاد اسمِ آلت/ابزار است.



[i]  رجال وزارت خارجه در عصر ناصری و مظفری از نوشته‌های میرزا مهدی خان ممتحن‎الدوله شقاقی و میرزا هاشم ‌خان، به کوشش: ایرج افشار با همکاری حسینقلی خان شقاقی، تهران: اساطیر، 1365. ص63

[ii]  گزارش‌های تلگرافی آخرین سالهای عصر ناصرالدین شاه1313-1309(خبرهایی از خوی)، به کوشش: شهریار ضرغام، با مقدمۀ: دکتر محمدامین ریاحی، تهران(؟):چاپخانۀ پوریا، 1369. ص195.

[iii]  حکومت سایه‎ها،

[iv] سید محمدرضا طباطبایی تبریزی، "هدایت الحجّاج"، در: سفرنامه‌های حجّ قاجاری، به کوشش: رسول جعفریان، ج.3، صص802-535. ص664. 




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

لغات عثمانیه در فارسی-3

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 7 مهر 1396-10:56 ق.ظ

1.      لیمان(liman):"بندر". در منبع قرن نوزدهمی مشاهده می‌شود. البته در قدیمی‌ترین منبعی که ردّی از این کلمه دیده‌ام، یعنی مناقب‎العارفین احمد افلاکی، فرم "لیمون سینوب" وجود دارد. لذا لیمان را باید جدید و دخیل از عثمانی دانست. مثلاً در سفرنامۀ فرهاد میرزا تعبیر "این خیابان و این لیمان"(ص 205) وجود دارد. در هدایت‌الحجاج از لیمان سویس(=بندر سوئز) یاد می‌شود(ص748). از limén/ limani یونانی اخذ شده و همان‌طور که نیشانیان معتقد است احتمالاً با limes(=مرز) و  limen (=سرحد) و همین طور limit در زبانهای اروپایی مرتبط و همریشه است. در عربی میناء نیز از همین لفظ مأخوذ است و محتملاً بواسطۀ التقای لامین، لام آن حذف شده است.

2.      فنر(fener):"وسیلۀ ارتجاعی معروف، به ترکی:یای". عموماً فرهنگ‌ها دخیل از ترکی ضبط کرده‌اند(از فرم فنار). در منابع ترکی فنر به معنی "فانوس، محفظۀ نگهدارندۀ  آتش/شعله" است و البته دخیل از phanario[n] یونانی. فنر به معنی فانوس دریایی و نام یکی از محلّات معروف استانبول هم بوده و اسم تیم معروف فنرباغچه هم از همینجاست. تطوّر کلمه قدری مبهم است. در ترمینولوژی دریانوردی ترکی، فنر به نوعی گِره هم اطلاق شده و به "ریش دراز" هم مجازاً فنر گفته‌اند(به قول تیتسه احتمالاً به دلیل شباهت آن با فانوس آویخته). به نظر می‌رسد تحول معنایی عمدتاً در فارسی، شاید هم با زمینه‌های ترکی، صورت گرفته است. زیرا در عثمانی و ترکی جدید، معادل فنر "یای(در اصل:کمان)" بوده است.

3.      یونس(yunus):"دُلفین". کلمه را در سفرنامۀ ناصرالدین شاه دیدم که از "ماهی یونس بزرگ" یاد می‎کند[i]. مصحح آن را "نهنگ" تصور کرده است. به هرحال در منابع ترکی از قرن شانزدهم، یونس به معنی مزبور رایج بوده و در اصل از قرآنی بلعیدن یونس نبی(ع) توسط ماهی عظیم‌الجثه نشأت می‌گیرد. گرچه دلفین بعید است که آدمی را ببلعد. اسم خاصّ یونس از یوناه(Yonah) عبری به معنی قُمری/کبوتر مأخوذ است. نیشانیان به دلیل وجود صامت انتهایی ـس، احتمال می‌دهد که شکل عربی با وساطت یونانی پدید آمده باشد. یونس به این معنی در بعضی زبان‎های بالکان نظیر بلغاری هم وجود دارد. واژۀ دلفین منشأ یونانی دارد.

4.      اوده‌باشی(odabaşı):"مسئول کاروانسرا، رئیس غلامان مهمانخانه". در منابع فارسی بالنبسه قدیمی مانند قصۀ حسین کرد شبستری هم ملاحظه می‌شود:"مشتی زر به اود[ه]باشی داد"[ii]. شاهدی هم از اوایل قرن بیست و از خاطرات پرنس ارفع نقل کنم:"با اوده‌باشی‌ها رفتیم بازار"(ص19). اوده‌باشی/ اوطه‌باشی در عثمانی منصب معروفی بوده و در اصل به تنظیم و ترتیب مراسم سلام و سان مشغول بوده است.کلمه مرکب از اوده/اودا یعنی اتاق و پسوند معروف باشی است.

5.      قرال(kral):در دهخدا به نقل از آنندراج و ناظم‌الاطباء "رئیس، پادشاه، فرمانده، سردار، مهتر قوم" معنا شده است. در مآثرالسلطانیه عبدالرزاق دنبلی تعبیر قرال فرنگ مشاهده می‌شود که نظایر آن در سایر منابع هم مکرر است. لذا قرال به نحو اغلبی بر پادشاهان اروپایی اطلاق می‎شده و در عثمانی هم اوضاع از همین قرار بوده است. اعتقاد بر این است که قرال از تعبیر صِربی kral  اخذ شده که آن هم از اسم خاص Carolus(یعنی شارلمانی معروف) مأخوذ است. این اسم خاص به شکل شارل(فرانسه)، چارلز (انگلیسی)، کارل(آلمانی) و..در اروپا شایع است. منشأ اسم را ژرمانیک می‌دانند که در اصل به معنی "مرد، شوهر" بوده است. شارلمانی فرم فرانسویِ اسم لاتین Carolus Magnus(=شارل/کارولوس کبیر) محسوب است.

6.       باسمه(basma):"چاپ، کلیشه". واریانت‌های زیادی دارد؛ بصمه، باصمه و بسمه(فرهنگ سخن). مشتقاتی مانند باسمه‌چی، باسمه‌خانه و باسمه‌کاری هم در منابع فارسی مضبوط است. باسمه مشتق از فعل باسماق(=چاپ کردن<فشردن) بوده و قابل قیاس با press انگلیسی و فرانسه. باسمه به معنی چاپ قلمکاری و تزیینی روی قماش باید قدمت زیادی داشته باشد. ولی در معنای چاپ کاغذی و سنگی جدید بوده و با ورود اختراع گوتنبرگ به عثمانی و سپس ایران رواج یافته و اینک به این معنی تقریباً منسوخ شده است. البته تعبیر باسمه‌یی به معنی کلیشه‌یی و قالبی در فارسی رواجی دارد.

7.      بادلیج:"نوعی توپ جنگی".در منابع مختلف عصر صفوی مکرراً مشاهده می‌شود و املای بادلش هم دارد. کلمه‌یی با این املاء و تلفظ در منابع عثمانی وجود ندارد. به نظر می‌رسد مراد توپ باجالوشقا (bacaluşka) باشد که اسمش دو واریانت دارد و می‌تواند منشأ هر دو فرم فارسی باشد؛ بدلوشقه (badaluşka) و بدلوچقه(badaluçka). منشأ فرم عثمانی، واژۀ ایتالیایی Basililicus بوده که به نوشتۀ تیتسه، در اصل به معنی "اژدهای خیالی بزرگ" بوده است. به هرحا منشأ نهایی اسم کلمۀ   basilieus(=شاه) یونانی و مصغّر همین اسم است. حذف ـقه/ـقا در انتهای اسم، محتاج توضیح است. بعید است که این هجا، علامت مفعولی تلقی شده باشد، زیرا این پسوند در منابع ترکی غربی وجود ندارد. 

8.      بارجه(barca):"نوعی کشتی جنگی". در دهخدا از منابع قدیمی هم شواهدی مذکور است و حتی ابوریحان بیرونی از "قرصان دریای روم" یاد می‌کند که از بارجه استفاده می‌کردند. بنابراین بارجه در عربی قدیمی است. اما در منابع فارسی رواج نداشت تا آن که در عصر صفوی مجدداً از کانال عثمانی وارد شد. دؤرفر هم از بارجه بحث کرده(مادۀ 684) و منشأ عثمانی‌اش را تصدیق کرده است. منشأ فرم عثمانی barza  در ایتالیایی است که barge در فرانسه و انگلیسی هم از آن أخذ شده است. منشأ فرم ایتالیایی را barga در لاتینی قرون وسطایی دانسته‌اند که منشأ فرم عربی کهن هم باید همین لفظ باشد. باری محققین اصل فرم لاتین را هم به یونانی و قبطی(bar) می‎رسانند.

9.      ارنعوت(Arnavut):"آدم بدلباس، سطبر و پُرزور و بی‌انصاف". در لهجۀ طهرانی رواجی داشته است. املای آرناووت، ارنئوت، ارنائوط هم برایش ضبط شده است. در عربی ارناؤوط هم موجود است. از نام قوم آلبانی أخذ شده و فرم یونانیِ اسم arvantis بوده و در متون قدیمی arbanios هم مضبوط است و در زبان‌های لاتین آلبانیا(Albania) و مشابهاتش رواج دارد. مشابه این نام، اسم آلبانیا یعنی جنوب قفقازیه (نه لزوماً منطبق بر اران/آران بعدی) در منابع یونانی و بیزانسی است. باری تصوّر می‌رود از *alb- هندواروپایی به معنی "تپه"(قابل قیاس با آلپ) یا *albha-(=سفید، قیاس کنید با آلبینیسم/زالی) مأخوذ باشد. به هر صورت این امر که بعضی اقوام به دلیل خصایص فرهنگی یا خصوصیات فیزیکی‌شان، در اذهان ملل دیگر تصاویر کلیشه‌یی می‌یابند، حقیقت تاریخی است. اما در عصر جدید، طرد و تَرک این کلیشه‌ها، واجب و وظیفۀ انسانی است. این نکته را بیفزایم که آلبانیایی‌ها در اروپا به تعصبات قومی، قاچاق و مشارکت در فعالیت‌های غیرقانونی شهرت یافته‌اند(به غلط یا صحیح).

10.  پاشا(paşa):"لقب معروفی برای اعیان و ارکان دولت عثمانی". امروز هم در مطبوعات ترکیه، گاه سران ارتش، پاشا خوانده می‌شوند. منشأ کلمه مبهم است. برخلاف تصوّر نمی‌تواند مخفّف "پادشاه" باشد و تحلیل "پای شاه" هم زیادی عامیانه است. "باش آغا" هم به دلایل مختلف نمی‌تواند منشأ پاشا باشد. نیشانیان احتمال داده متحوّل از "بچّه" فارسی باشد و فرم "بَشه"(beşe) از تعبیر نظیر "لالای بچه/بشه" اخذ شده باشد. زیرا که کاربرد اوّلیۀ پاشا "پرنس، شاهزاده" بوده است. این تحلیل نقایص و نقاط ضعف متعددی دارد و قابل اتکاء نیست.

11.  افندی(efendi): "لقبی برای علماء و بزرگان عثمانی". عموماً در منشأ یونانی آن اتفاق نظر وجود دارد. Avthendis "محترم، استاد" از واژۀ یونانی قدیم Authento اخذ شده که فرم Authentic "اصیل، عریق، اوریژینال، معتبر" مأخوذ از آن در زبان‌های اروپایی شایع است. افندی به معنی مُلا، ارباب(در مقابلِ برده) و.. رواج داشت. در ترکی معاصر در مخاطبات و مکالمات محترمانه و مؤدبانه شایع است. اصطلاح "افندیم"(Efendim) معادل "متوجه منظورتان/صحبت‌تان نشدم، نشنیدم" بوده و در لهجات عربی(من جمله مصری) باقی مانده است.



[i]  سفرنامۀ ناصرالدین شاه در سفر دوّم فرنگستان، به اهتمام: فاطمه قاضیها، تهران: انتشارات سازمان اسناد ملّی. ص81.

[ii]  قصۀ حسین کرد شبستری براساس روایت ناشناختۀ موسوم به حسین‌نامه، به کوشش: ایرج افشار، مهران افشاری، تهران:نشر چشمه، 1385.ص297.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

لغات عثمانیه در فارسی-2

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 7 مهر 1396-10:55 ق.ظ

1.      فُرتنه(furtuna/fırtına):"طوفان دریایی". در منابع قرن نوزدهمی و بالاخص سفرنامه‌ها مشاهده می‌شود. برای مثال در سفرنامۀ فرهاد میرزا معتمدالدوله می‌خوانیم:"گرفتار فرتنۀ دریا بودیم"[i]. واژۀ فرتنه/فیرتینا با املاهای متنوع در متون عثمانی وجود دارد. در قرن بیست، تلفظ fırtına برای آن تثبیت شد. منشأ کلمۀ ایتالیایی fortuna است که در fortune انگلیسی و اصطلاح کلیدی تفکر ماکیاوللی یعنی "فورتونا" برایمان آشناست.

2.      خارته(harita):"نقشۀ جغرافیایی". در سفرنامۀ فرهاد میرزا به صورت "خارتۀ دریاها را دیدم" (ص277) مضبوط است. در فرم خریطه هم مکرراً مشاهده می‌شود من جمله در گزیدۀ اسناد سیاسی ایران و عثمانی. در رسائل ناظم‎الملک مکرراً(من جمله ص87) دیده می‌شود. همانند خریطۀ عربی، واژۀ هاریتا در ترکی استانبولی، Caritas ایتالیایی است و از همان لفظ است کارتوگرافی(Cartography)و سایر مشتقات آشنا.

3.      یانقون(yangın):"حریق، تشکیلاتِ آتش‌نشانی". در سفرنامه‌های قاجاری مکرراً مشاهده می‌شود. برج یانقین در تبریز هم وجود دارد. باز در سفرنامۀ فرهاد میرزا می‌خوانیم:"گویی باز یانقون شد"(ص278). در سفرنامۀ میرزا حسین فراهانی هم عبارت "بازار آتش گرفته و یانقین شده"[ii] مشاهده می‌شود. یانقین/یانقون ترکی است و مشتق از فعل یانماق با پسوند –GXn که مشتقاتش گاه وضعیت و موقعیت را بیان می‌کنند.

4.      قشله(kışla):"سربازخانه، پادگان". در متون مربوط به عثمانی در قرون نوزده و بیست مشاهده می‌شود. در سفرنامۀ فرهاد میرزا(صص126و194) مذکور است. در رسالۀ تحقیقات سرحدیه  مهندس باشی(ص 188) هم مذکور است. در رسائل ناظم‎الملک هم ضبط شده است(ص276). قشله در اصل همان قیشلاغ است که در ترکی آذربایجان و فارسی مبدّل به قیشلاق/قشلاق شده ولی در ترکی عثمانی به صورت سیستماتیک و با قاعده غ انتهایی حذف شده است.

5.      یلکن(yelken):"بادبان، کشتی بادبانی". شواهد آن متعدد است. باز هم از سفرنامۀ معتمدالدوله :"یک کشتی بزرگ یلکن که مسمّی به مسقو[=مسکو] است"(ص361). یئلکن مشخصاً مرکب از یئل(yél)+ـکن است که پسوند اخیر چندان شفاف نیست. نمی‌دانم آیا مقایسۀ آن با یئتیکن(yétikän) "صورت فلکی بنات‌النعش، هفت اورنگ" خیال‌پردازی خواهد بود یا نه؟ یلکن در لغتنامۀ دهخدا هم به معنی بادبان و شراع ضبط شده است بدون شاهد. در منابع فرم یلکنلی(=بادبانی) هم ضبط شده است.[iii]

6.       قمره(kamara):"اتاق کشتی". در سفرنامه‌های قاجاری مشاهده می‌شود. مثلاً در سفرنامۀ میرزا حسین فراهانی آمده است:"نمرۀ...که قمرۀ دویم باشد"(ص56). در سفرنامۀ آجودانباشی(ص 252) هم مزبور است. قمره در عربی هنوز هم رایج است و دخیل از ایتالیایی و لاتین camera/camara. واژۀ chambre فرانسه و chamber انگلیسی از همین اتیمون است. قمره در دهخدا آمده اما ذیلِ معنای لفظ عربی قَمَره(=قمارخانه) و البته بدون شاهد.

7.      پرتقال(portakal):"میوۀ معروف از خانوادۀ مرکبات". در اصل از نام کشور پرتغال آمده است. زیرا پرتغالیان در قرن شانزدهم، میوۀ پرتقال را از چین وارد اروپا کردند. به همین دلیل در بعضی السنۀ فرنگی مثل انگلیسی، نارنگی، Mandarin orange خوانده می‌شود. می‌دانیم که ماندارین اصطلاح پرتغالی برای نامیدن بوروکرات‌های چینی و زبان چینی اداری و استاندارد است و در سایر زبان‌های هم رایج شده است. در فارسی دو املای پرتغال و پرتقال برای تفکیک میوه و کشور بوجود آمده است. در بعضی زبان‌های اروپایی، پرتقال و واریانت‌هایش برای نامیدن میوۀ مزبور رواج دارد. لفظ Portugal از تعبیر لاتین Portus Cale تطوّر یافته است. در ترکیبِ مذکور جزء اوّل اصطلاح آشنایی معادل "بندر" است و Cale را واریانتی از Callaici و Gallicia می‌دانند که احتمالاً منشأ سِلتیک دارد. تصور می‌رود Cale در اصل به معنی بندر بوده و ترکیب پرتغال/پرتقال حاوی حشو است.

8.      یالی(yalı):"خانۀ کنار دریا، تقریباً ویلا". در لغتنامۀ دهخدا از آنندراج و ناظم‌الاطباء هم نقل شده است. در سفرنامه‎های قاجاری مکرراً مشاهده می‌شود که عمدتاً به یالی‌های بُغاز استانبول اشاره دارد. یالی مأخوذ از یونانی Yiali است که خود معنای "ساحل، ساحلِ شنی" دارد.

9.      بالیوز(balyoz):" نمایندۀ سیاسی در کشور دیگر، ایلچی". دهخدا آن را معادلِ کارگزار/شهبندر آورده و از فرهنگ نظام هم شاهد ذکر کرده است. مرحوم دهخدا حدس زده که مأخوذ از بایی و باییر فرانسه است. حدس زیرکانه اما غیردقیق است. در منابع عثمانی، بالیوز به سفرای ونیز اطلاق شده است. احتمالاً حدس نیشانیان صحیح است که آن را مأخوذ از bailos یونانی می‌داند. لفظ یونانی خود دخیل از bailo در ایتالیایی به معنی "نمایندۀ رسمی، مدیر" است. در نهایت منشأ لفظ لاتینِ baiulare است که منشأ فعل فرانسوی فوق‌الذکر هم محسوب می‌شود. در انگلیسی Bailiff "نمایندۀ شاه" هنوز از بقایای این کلمه است. بالیوز در عربی و کردی هنوز هم رایج است.

10.  باروت(barut):"مادۀ منفجرۀ معروف". در فرهنگ عمید دخیل از ترکی با منشأ نهایی poudre فرانسه معرفی شده است. شاید تعبیری نظیر gun powder و مشابهاتش مؤلف را به اشتباه انداخته است. لفظ باروت منشأ یونانی دارد و از pyroton "سوزاننده" اخذ شده است. از قرن پانزدهم به بعد در عربی و فارسی و ترکی رواج یافته و در عربی املای بارود هم دارد.

11.  بالیمز(balyemez): "نوعی توپ قلعه‌کوبی". با آنکه در منابع عصر صفوی مکرراً ذکر می‌شود، در لغتنامه‌های فارسی مذکور نیست. فرم ترکی براساس اتیمولوژی عامیانه شکل گرفته است. نیشانیان آن را مأخوذ از balla ramada (نوعی توپ ونیزی) می‌داند که البته از حیث منشأ ایتالیایی توپ صحیح است. اما تبدیل عبارت مزبور به بالیمز قابل توجیه نیست. به نظر می‌رسد نظریۀ محققینی که آن را مأخوذ از Faule Metze یعنی معادلِ آلمانی لفظ ایتالیایی فوق می‌دانند، بیشتر قرین صحّت باشد.

12.  قرنطینه(karantina): دهخدا و عمید آن را معرّب از quarantine فرانسه دانسته‌اند و معین صرفاً به منشأ فرانسوی اشاره کرده. قرنطینه اگر از فرانسه دخیل می‌شد، باید فرم کارانتین/*قرنطین می‌داشت. صحیح آن که مأخوذ از ایتالیایی/ونیزی Cuaratina است که همریشه با quarante(=چهل/چِله) فرانسه بوده و اشاره به مدّت قرنطینه دارد. در فارسی قاجاری فرم قرنطین هم وجود دارد.

13.  تلمبه(tulumba):"وسیلۀ آبکشی از چاه، پُمپ، وسیلۀ باد کردن لاستیک و..". اتیمولوژی و منشأ ایتالیایی‌اش را در یکی از سری مقالات "آنادیل‌دن درلمه‌لر" بحث کرده‌ام.

14.  لاستیک(lastik):"پلاستیک، تایرِ اتومبیل". در قرن نوزدهم در عثمانی از لفظ élastique فرانسه و احتمالاً از ترکیبِ élastique gome (=کائوچو، رِزین الاستیک/منعطف) اخذ شده است.

15.  ماشه(maşa):"مکانیسم شلیک کننده در تفنگ". منشأ کلمه عربی است؛ مِحشَّه. ولی فرم فارسی بالاخص در معنای فوق‌الذکر باید دخیل از ترکی عثمانی محسوب شود. کمااینکه بسیاری از اصطلاحات مربوط به سلاح‌های آتشین(نظیر گلن‌گدن، قنداق، توپ، شلیک و..) هم ترکی است. البته در ترکی جدید، معادلِ ماشه به معنی فوق تتیک(tetik) است که خود لفظ ترکی بسیار قدیمی است.

16.   چلبی(çelebi):"لقبی محترمانه برای علماء و احیاناً شاهزادگان عثمانی". بحث‌های مربوط به منشأ "چلبی" مفصل است. برای این لقب، اتیمون کردی و یونانی هم پیشنهاد شده است. از آنجا که در متون ترکی آسیای مرکزی مانند قصص‌الانبیای رابغوزی هم این لفظ وجود دارد، چنین پیشنهادهایی محلی از اِعراب نخواهند داشت. به نظر می‌رسد که تحلیل مارسل اردال در مقالۀ "اسامی ترکی قدیم برای خدای اسلام و لقب چلبی" بهترین نظریه باشد. به زعم وی چلبی در نهایت از اسم عربی "جلّاب" اخذ شده است. جلّاب در عربی به معنی "تاجر برده، کسی که برده را از شهری به شهر دیگر جهت فروش می‌برد" بوده و افرادی هم این لقب را داشته‌اند. از آنجا که در فهم قدماء از نسبت انسان و خدا، رابطۀ عبد و مولا مسلط بوده، چالاب و چَلَب در متون قدیمی معنای خدا/مولا یافته است. در دیوان نسیمی این الفاظ با همین معانی بسی شایع است. رابطۀ ربّ/ارباب، خدای/خدایگان در فارسی و Lord در انگلیسی و مشابهاتش در سایر زبان‌ها تحول مزبور را به وضوح تبیین می‌کند. یای انتهایی همان ضمیر اوّل شخص مفرد عربی است و قابل قیاس با الهی، مولوی(دخیل از عربی در فارسی)، مؤسیو(در فرانسه)، افندیم دخیل در لهجات عربی (مثلاً لهجۀ مصری). لذا چلبی در اصل کمابیش معادل "مولانا" است و شاید از همین روست که لقبی کمتر شایع بوده است. این نکته را هم ناگفته نگذارم که که چلبی به معنی تاجر هنوز در بعضی لهجات آناتولی موجود است و در لهجۀ زنجان به معنی آدم بیکاره و علّاف است و نوعی تنزّل معنایی را نشان می‌دهد. چلبی محدود به آناتولی و عثمانی نبوده و برای مثال قاسم انوار از مریدان شیخ صفی در ملمعات خود شعری با ردیف "چلبی بیزی اونوتما!"دارد. اما تبدیل چلبی به لقب باید اختصاص به عثمانی داشته باشد. تحلیل نیشانیان که می‌کوشد چلب را با چلیپای سریانی مرتبط کند، قانع کننده نیست. چلبی  در توپونیم‌ها مشاهده می‌شود؛ روستایی از توابع دهستان اسفند بخش مرکزی کمیجان، "چلبی" خوانده می‌شود.



[i]  سفرنامۀ فرهادمیرزا معتمدالدوله، به اهتمام: اسماعیل نواب صفا، تهران: کتابفروشی زوّار، 1366. ص241.

[ii]  سفرنامۀ میرزا حسین فراهانی به قفقازیه، عثمانی، مکّه 1303-1302 هجری قمری، به کوشش: حافظ فرمانفرماییان، تهران: مرکز تحقیق و مطالعۀ تمدن و فرهنگ ایران و خاورمیانه، دانشکدۀ ادبیات، 1343. ص45.

[iii]  سفرنامۀ مکّۀ دختر فرهادمیرزا، به کوشش: رسول جعفریان، میراث اسلامی، ج.5، 305. در اصل یکنلی، که قطعاً سهو است.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

لغات عثمانیه در فارسی-1

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 7 مهر 1396-10:50 ق.ظ

الفاظ ترکی دخیل در فارسی را به چند لایه می‌توان تقسیم کرد؛ الفاظ دخیل از ترکی قدیم که ار قدیمی‎ترین دورانها تا انتهای عصر ایلخانی تداوم دارد؛ کلمات دخیل از ترکی چاغاتایی که با ظهور تیمور و احفادش آغاز شده و به اعتباری تا انتهای افشاریه و اوایل عصر قاجاری(لااقل در هیأت القاب و عناوین خاص آسیای مرکزی/ ماوراءالنهر /ترکستان) ادامه یافته است؛ ترکی آذربایجانی/قزلباش که با ظهور صفویه رونق گرفته و تا عصر پهلوی ادامه می‌یابد و در موارد نادری هم(بالاخص در اصطلاحات مربوط به ترمینولوژی فرهنگی آذربایجان) بعضی الفاظ بعد از آن وارد شده‌اند؛ ترکی عثمانی که عمدتاً تا ظهور حکومت آق‌قویونلوها و قراقویونلوها آغاز شده و در عصر صفوی وسعت می‌گیرد و در قرن نوزدهم و اوائل قرن بیستم به اوج و انتهاء می‌رسد. در این سری مقالات به اصطلاحات عثمانی توجه خواهیم کرد.

***

در باب ترکی عثمانی، مباحث و مناقشات متعددی وجود دارد. در ایران بویژه گزاره‌های شبه‌علمی و مشهورات بی‌اصل زیادی وجود دارد. قصد نقّادی از آنها را ندارم. ترکی عثمانی ادامۀ ترکی سلجوقی است. اما به مرور، بالاخص در دوران تثبیت امپراتوری عثمانی و در نزد کاتبان و منشیان و خلاصه طبقۀ "قلمیه"، به جهت ضرورت اظهار فضل و علم، زبانی ثقیل، مسجّع، مطنطن، متکلّفانه و مشحون از اصطلاحات و ترکیبات عربی و فارسی به وجود آمد که در نظر منورالفکران قرن نوزدهم و بیستم، سمبل انحطاط عثمانی بود و اصلاح و تصفیۀ آن، جهت قدرتمند و چالاک ساختن زبان ترکی برای انتفال مفاهیم مدرن و علوم و معارف جدید ضروری محسوب می‌شد. با این حال، باید اذعان داشت که اکثریت متون عثمانی، زبانی بالنسبه ساده‌تر، در قیاس با لسان فصحاء و دیوانیان، داشت.

***

تفکیک و اِعلام قطعی تعلق یک واژه به ترکی عثمانی همواره آسان نیست. زیرا غیر از اشتراکات فراوان بین ذخیرۀ واژگانی زبانهای ترکی، بین ترکی آذربایجان و ترکی آناتولی/عثمانی شباهت‌ها فوق‌العاده زیاد و اختلافات در حدّ لهجه و لحن است. لذا در خصوص الفاظی که برای مثال در ماده‎الحیوه و کارنامه(دو متن طباخی از عصر صفوی) آمده-علی‌رغم آن که مؤلفانشان اهل آناتولی بودند-نتوانستم به نتیجۀ نهایی برسم و از این مجموعه خارج کردم. لغات دخیل از عثمانی را به چند دسته می‌توان تقسیم کرد:

1.      الفاظ ترکی خاص عثمانی که اغلب انعکاس فرهنگ یا سیاست عثمانی بوده‌اند. از این الفاظ معدودی را ذکر کردم و همۀ اصطلاحات مربوط به بوروکراسی و قشون عثمانی ذکر نشده‌اند و به معروف‌ترین‌ها و الفاظی که در فارسی کلاسیک شواهدی دارد، اکتفاء شده است.

2.      الفاظ دخیلی از زبان‌های اروپایی بویژه ایتالیایی و یونانی که فرم ترکی شدۀ آنها بالاخص تا قرن نوزدهم در فارسی وارد شده‌اند. اگر این مجموعه، تعداد قابل توجهی را شامل بشود نباید تعجب کرد. زیرا در بسیاری از زبانها، عناصری که ماهیت فرهنگی یا تکنولوژیک دارند و یا به نباتات و میوه‌ها و ..مربوط می‌شوند، مأخوذ بوده و به زبان‌های دیگر راه یافته‌اند؛ نظیر نارنج، فلفل/پلپل، فنجان، بادمجان، فیل، امرود، کلید و .. در فارسی و محراب، مسجد، فلسفه، اسطرلاب، عسکر و..در عربی که به سایر زبان‌های اسلامی و حتی غیراسلامی هم راه یافته است.

3.      الفاظ عربی یا عربی-فارسی که علماء و مؤلفین عثمانی جعل کرده و یا با معانی جدید مورد استفاده قرار داده‌اند، بویژه در زمینۀ حقوق. زیرا متون متقدم حقوقی اغلب از ترکی ترجمه شده‌اند و مصطلحات آنها را اخذ کرده‌اند. اصطلاحاتی مانند ملّت در معنای nation، قانون اساسی در ترجمۀ کنستیتوسیون، جبهه، مطبعه، مضبطه(=صورتمجلس)[i]، [علمِ]حقوق، مجلّه، حاکمیت، انکشاف[ii]، انقلاب، تمدّن، مدنیت، قطعه (=قارّه)، عملیات، رئیس‌جمهور، حکمدار، ادبیات، مشروطیت، دارالفنون، هیئت(در معنای کور دیپلماتیک)، نطق(در معنای خطابه و سخنرانی)، تشکیلات(=سازمان)، عضویت(در احزاب، انجمن‌ها و..)، جمهوریت، محافظه‌کار و..از این زمره‌اند. مهاجران ایرانی و روشنفکران مقیم استانبول مجرای اصلی انتقال این قبیل الفاظ بوده‌اند. ادیبانی نظیر علامه قزوینی و سید حسن تقی‌زاده نسبت به اخذ کلمات مزبور معترض بوده و آن را مجعول و خلاف عرف می‌دیدند.

علماء و مترجمان عثمانی که با ذهنیت مبتنی بر صرف و نحو و بلاغت و واژه‌سازی عربی خو گرفته بودند، در معادل‌یابی برای اصطلاحات علمی، سیاسی، فرهنگی و...جدید از همان ذخایر و قوالب استفاده می‌کردند. برای مثال فرانسیزجه‌دن تورکجه‌یه لغتچۀ فلسفه تألیفِ اسماعیل فنّی(منتشره به تاریخ 1342 هـ.ق.)، که برخلاف اسمش قاموس حجیمی است، شاید حتی یک تِرم تخصصی غیرعربی هم نداشته باشد. فرهنگ لغت طِبیّه که توسط جمعیت علمیۀ عثمانیه منتشر شده، وضع مشابهی دارد و حاوی حدود بیست هزار اصطلاح تقریباً به طور کامل عربی است که تعداد زیادی از آنها توسط همین جمعیت علمیه ابداع و جعل شده بود. به هر حال تعدادی از این الفاظ به عربی جدید و فارسی هم راه یافت. در این تحقیق، اساس کار ما عدم بحث از این مجموعه است. همچنین از الفاظ ترکی جدید(دورۀ جمهوریت) که به فارسی راه یافته‌اند(نظیر [کبابِ] دؤنر) هم بحث نخواهد شد.

***

لغاتی که در فارسی هنوز رایج‌اند و یا در فرهنگ‌ها با شواهد و امثله مضبوط‌اند، بدون شاهد آورده می‌شوند. منبع و شاهد اختصاص به الفاظ دارد که از معاجم فوت شده یا بی‌مثال‌اند. آنچه در این فهرست آمده جامع نبوده و حدس می‎زنم که بین 30 تا 50 واژۀ دیگر هم بتوان به این لیست اضافه کرد. ان شاءالله در فرصت‌های دیگر. تلفظ داخل پرانتز ترکی است مگر آن‌که به زبان دیگری تصریح شود:

1.      گمرک(gümrük). در اینکه منشأ نهایی آن Commercium لاتین است، تردیدی وجود ندارد. اما ظاهراً با وساطت زبان‌های دیگری وارد ترکی شده است. به زعم نیشانیان در یونانی بیزانسی komeriko(n) به معنی متصدی و مسئول امور تجاری بوده است و لفظ یونانی مزبور باید منشأ فرم ترکی باشد. لفظ یونانی فرم هلنیزۀ لفظ لاتین مذکور است. قدمت کلمۀ گمرک در ترکی به قرن شانزدهم می‌رسد.

2.      لُقانطه(lokanta):"رستوران، دکان عرضۀ غذا که محّل خواب هم به مسافران عرضه می‌کند". در متون قاجاری کمابیش معادل رستوران و مسافرخانه بوده است. منشأ کلمه ایتالیایی و در ترکی قدمت زیادی ندارد. در قرن نوزدهم رواج یافته است. Locanda در ایتالیایی از ریشۀ لاتین بوده و همریشه با لوکیشن است که در فارسی معاصر رواجی دارد. یعنی معنای اصلی آن "مکان، کاروانسرا" است.

3.      اسکله(iskele):"محل پهلوگیری کشتی در بندر". از scala در ایتالیایی به معنی "پلکان، لنگرگاه کشتی" است. در اصل به پلّه‌ها یا ابزارهایی اشاره دارد که از طریق آن وارد کشتی لنگر انداخته می‌شدند.

4.        فطوره/فتوره(fatura): عمید و معین معنای آن را "پارچه، قماش" ضبط کرده‌اند. در فرم فطوره‌چی در اسامی خانوادگی بسیار مشاهده می‌شود. از fattura در ایتالیایی و از ریشۀ facere "ساختن، ایجاد کردن" اخذ شده است. فتوره در اصل به معنی "تولید، سند مربوط به مشخصات جنس تولید شده" بوده و به معنی اخیر هنوز در ترکی استانبولی رواج دارد. در فارسی به جای آن کلمۀ همریشۀ فرانسوی "فاکتور" متداول شده است. مثال زیرا را از خاطرات پرنس ارفع نقل می‌کنم:"برای خرید مال فتورۀ نیکلا را گذاشت"[iii].

5.      قُندره(kundura):"نوعی کفش پاشنه کوتاه". کلمه و منشأ ایتالیایی آن در سری مقالات "آنادیل‌دن درلمه‌لر" تحلیل شده است.

6.       امک‌دار(emekdar): در متون متأثر از ترکی عثمانی من جمله شرفنامۀ بدلیسی مکرراً مشاهده می‌شود. مرکب از اَمَک "زحمت، رنج" ترکی به اضافۀ "ـدار" فارسی است و مجموعاً به معنی "دارای سابقۀ خدمت" بوده است. امکدار در متون عثمانی متأخر به معادل متقاعد/بازنشسته بود. سپس به صورت اَمَکلی(emekli) در ترکی جدید به همان معنا رواج یافت.



[i] . مجموعۀ رسائل و لوایح تحدید حدود ایران و عثمانی، میرزا محبعلی خان ناظم‌الملک مرندی، یکانلو، تصحیح و پژوهش: نصرالله صالحی، تهران: انتشارات طهوری، 1395. ص151 و صفحات بعدی..

[ii]  در معنای "توسعه، پیشرفت". ابوالحسن نجفی در "غلط ننویسیم" به درستی آن را از استعمالات ترکی‌زبانان در فارسی تلقی کرده است. به هرحال انکشاف ترجمۀ تحت‌اللفظی دقیق‌تری از development و نظایر آن در السنۀ غربی است.

[iii]  خاطرات پرنس ارفع، به کوشش: علی دهباشی، تهران: سخن، شهاب ثاقب، 1378. ص41.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

آنادیل‌دن درلمه‌لر-20

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:یکشنبه 12 شهریور 1396-01:12 ب.ظ

1.      مالاتوپ(malatop):"بؤیوک توخماق، گوپَن". کلمه‌نی میانادا ائشیتمیشم. باشقا بؤلگه‌لرده ده اولاجاق‌دیر. بیلدیییمه گؤره یازی دیلینه گیرمه‌میش‌دیر. سؤزجوک روسجادیر. او دیل‎ده مالاتوک (malatok) "توخماق" دئمک‌دیر و کیچیلتمه‌سی Molotoçek چکیج دئمک اولور. سؤزجوک ایسلاو کؤکنلی ساییلیر. کلمه‎ سونونداکی پ<ک حادثه‌سی غیرعادی اولوب و تورکجه "توپ" سؤزجویونون تأثیر آلتیندا اولاجاق‌دیر.

2.      میتبئیین(mitbéyin):"آرخایین، خاطرجمع". دانیشیق دیلینده داها چوخ  اورتا یاش اوستونده‌کی یورتداش‌لاردان ائشیدیلیر. یئرینی یئنیجه فارسجادان گئچن مطمئن کلمه سینه بیراخیر. میتبئیین بو سؤزجویون اسکی‌دن آلینیب، دیلیمیزین سس قایدالارینا اویدورولموش بیچیمی ساییلیر.

3.      ماحمودیه(Mahmudiye):"بویونباغ، اوجوندا داملا/آرمودا بنزر قیزیلی/داشی/قاشی اولان بویونباغ". سؤزجوک ان آزی ماراغا و میانادا وار. ایلک اولاراق بیر کیشی آدیندان گله‎بیله‎جه‎یینی ساندیم. آنجاق عثمانلیجادا بیر بیلگی دقتمی چکدی؛ آرمودیه(armudiye)، آرموت/امرود میوه‌سینه بنزر بیر تاخی‌سی اولان و نظرلیک اولسون دییه آسیلان قادین بویونباغی وار عثمانلی‌لاردا. حتا مزارداش‌لاریندا بئله آرمودیه گؤرونور. کلمه فارسجا آرموت<امرود ایله عربجه ـیه اکی ایله یاراندیغی آچیق‌دیر و عثمانلیجادان آذربایجانا گلدییی کسین اولاراق سؤیله‌نه‌بیلر. سانیرام آرمودیه، "محمود" آدینا بنزدییی اوچون، ایکی‌سی‌نین قاریشیمی‎ندا "ماحمودیه" اورتایا چیخیبدیر.

4.      اَجوزا(ecuza):"پلاستیک جینسی‌ندن، قوندارما(مصنوعی) جینس‌لر". مثلا بئله بیر جومله‌ده ایشله‌نیر:"بو تسبئح اَجوزادی، داش ده‎ییل". آذربایجان و زنجان‌دا آز فرقله باشقا سؤیله‌ییش‌لری(اَجوزه/ecüze، اَژنا/ejna) و معنالاری(مثلا پارتلاییجی ماده)دا وار. سؤزجوک عربجه "اجزاء"(=تیکه‌لر، تیکه‌جیک‌لر)دان گلدییی آچیق‌دیر. آنجاق منجه عثمانلیجا یولویلا گلیبدیر. باشقا بیر یازی‌دا اشارت ائتدیییم کیمی، اون دوققوزونجو یوزایل‌ده غرب‌دن گلن یئنی مفهوم و قاورام‎لارا و بیلیم دیلینده ایشلک اولان سؤزجوک‌لره، عثمانلی‌دا، "انجمن دانش" کیمی قوروم‌لار، عربجه و فارسجا قارشیلیق‌لار(معادل) اؤنرمه‌یه باشلادی‌لار. اون مینلرجه بئله سؤزجوک یاراندی. بوگون بونلارین بیر قیسمی‌ هلهده تورکیه‌ده ایشله‌نیر و فارسجا، عربجه کیمی دیللرده قبول گؤرنلری ده وار. اجزاء بو اؤنریلن سؤزجوک‌لردن بیرایدی. اجزا، تورکجه‌ده، "پارچالار، پارچاجیق‌لار" معناسی یانیندا، "ماده، کیمیا ماده‌سی/مادۀ شیمیایی" کیمی آنلام‌لاردا دا یایقین اولدو و بوگون‌ده تورکیه تورکجه‌سینده یاشار. بوردان اجزاچی، اجزاچی‌لیق(Eczacı,eczacılık)، "داواچی، داواچی‌لیق، pharmaceutics و  فارماکولوژی معنالاری قازاندی و بوگون ده بو معنالاری ایله یایقین ساییلیر. آنادولو آغیزلاریندا، اجزا "کیبریت" معناسیندا دا گؤرولور. جمهوریت دؤنمی‎نده، داواخانا قارشیلیغی اولاراق، اَم‌ائوی یانیندا اجزانه (<اجزاخانه)(eczane)ده اؤنریلدی و بو قیسالتما رغبت گؤروب، یایقین اولدو.

5.      آپارماق(aparmaq):"بیر یئره گؤتورمک، فارسجاسی: بُردن". آذربایجان تورکجه‌سیندن باشقا، دوغو آنادولودا دا گؤرونور. تورکیه تورکجه‎سی‌نین یازی دیلینده "چالماق، گیزلیجه آلیب قاچماق" معنالاری کوچه-باجا دیلینی گؤسترمک اوچون ایشله‌نیر. سؤزلوکچولر، اورتا تورکجه‎ده‌کی "آلیب-بارماق"(=آلیب-گئتمک) فعلیندن گلدییی‎نی قبول ائدیرلر. بو گؤروشو دوغرولایان بوگون قزاقجا، قیرقیزجا، اؤزبکجه، باشقوردجا و اویغورجادا هله‌ده "آلیب-بارو" و بنزر بیچیم‌لرین یاشاماسی‌دیر(یازیلی اویغورجادا، "آپارماق"دا وار). نیشانیان، آپارماق فعلی‌نی اورتا ایرانجا/پهلویجه apurtan(=آوردن، گتیرمک) فعلینه باغلاماغا چالیشسادا، گؤروشو قبول ائدیله‌بیلمز. تورک دیللرینده یاشایان شاهیدلر بیر یان‌دا دورسون، پهلویجه فعل ایله آپارماق فعلی‌نین آنلام ضدلییی وار.

6.       حَزْیر(hezir):"تخمین". آذرشهره باغلی "قاضی‌جهان/قَزْجان"دا درلنمیش[1]. سؤزجوک اسکی اکینچی‌لیک و باغچی‌لیق ایشلریله ایلگی‌لی اولاجاق‌دیر. فارسجا سؤزلوک‌لرده(عمید، دهخدا کیمی) "حَزْر" وار:"تخمین، آغاج‌داکی میوه‌لری/چؤل‌ده‌کی بیچینی تخمین ائتمک" دئمک اولور. عربجه‌ده حَزَر "تخمین ائتدی"، حُزْر/حِزْر/حَزْر "تخمین" و مَحْزره ده یئنه او معنادا دیر. آنادولودا(قیصری، نییده، آدانا) بیر حزیر (hezir) وار:"اسکی‌دن بوستان محصول‌لاریندان آلینان اوندا بیر وئرگی" آنلامی داشیر. بودا بیزیم حزیر اولابیلر. تخمین قارشیلیغی عثمانلی قایناق‌لاریندا تاسیم(tasım) دا وار و یئنی تورکجه‌ده ده بعضن گؤرونور.

7.      باندوروم(bandurum):"پول کیمی کیچیک اشیالاری باغلاماق اوچون یارایان باغ، ایپ، ساپ، باند". اؤزللیک‌له بانک‌دان آلینان پول باغلی‌سینا "باندوروملو پول" دئییلدییی‌نی یازار سایین شهبازی(ائل دیلی و ادبیاتی درگی‌سی، 7.نجی سایی). او یازی‌دا، سایین شهبازی اوزونجا، سؤزجویو بندی-رومی(=بندِ رومی) اولاراق آچیقلاماغا چالیشیر و قاراباغ‌دان گلدییی احتمالی اوزرینده دورار. منجه سؤزجوک آچیق‌دیر. تورکجه و عثمانلیجادا، فرانسیزجا(banderole)دان آلینتی اولاراق باندرول(bandrol) واردیر. روسجادا دا باندرول وار و اوردان قافقاز یولویلا دیلیمیزه گیرمیش اولابیلر. عربجه و فارسجادا دا بندرول/باندرول اولاراق گؤرونن کلمه،  ایتالیانجا banderuola  دان گلیر. ایتالیانجا سؤزجوک bandera "بایراق" دان گلیر و "کیچیک بایراق" دئمک اولور و اصلیندن رنگلی کاغیذلارا وئریلن آدایمیش.

8.      شورتان(şortan):"نوودان، شیرنوو". اورمودا و اطرافیندا یاشایان سؤزجوک، آنادولودا و تورکیه تورکجه‎سی نین یازی دیلینده ده گؤرولور و فرقلی ده‌ییشگه‎لری وار: چؤرتن(çörten)، شؤرتن(şörten)، چورتان(çortan) و باشقالاری..بیلیندییی کیمی سؤزجوک ارمنیجه‌دن آلینتی‌دیر. نیشانیان'ین یازدیغینا گؤره çur "سو"، و ortan "بورو، لوله، اولوق" کلمه‌لری‌نین بیرلشمه‌سیندن اورتایا چیخیب‌دیر.

9.      رئی(rey):"برکتلی، بارلی، یاغینلی-یاغمولور ایل". اردبیل بؤلگه‎سینده یایقین‌دیر آنجاق باشقا بؤلگه‌لرده ده وار. فارسجادا دا ریع، دانیشیق دیلینده "رونق، قازانج" معنالاری داشیر. کلمه‎نین نهایی قایناغی عربجه ریع/رَیَعان "هر زادین ایلکی و ان یاخشی‎سی" اولدوغو بیلینیر. آنادولودا رئی/ریع یوخ کیمی دیر.

10.  پئنجک(péncek):"کوت(پالتار)، جکِت". کلمه آنادولودا (قارص) بئیینجک(beyincek) اولاراق گؤرونور. روسجا pidjak دن گلدییی آنلاشیلیر. روسجا سؤزجوک ایسه اینگیلیزجه pea-jacket "گمیچی‌لرین پالتوسو" سؤزجویوندن گلیر. اینگلیزجه سؤزجوک، بیر آلینتی-ترجومه اولوب و هولندجا Pij-jekker "یون جکت"دن گلدییی بیلینیر.


[1]  وحید کاظم‌زاده قاضی‎جهانی، قاضی‌جهان در گذر تاریخ، تبریز:احرار، 1383. 97.ص




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

آنادیل‌دن درلمه‌لر-19

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 10 شهریور 1396-06:55 ب.ظ

1.      بیسک(bisk):"دَییرمان داش‌لاری‎نین اورتاسیندان گئچن دمیر میله". اسکی دییرمان‌چیلیق‌دا یایقین بیر سؤزجوک‌دور. آنجاق اسکی دییرمان‌لارین ییغیشیب، گئتمه‌لریله بو اصطلاح دا اونودولمایا اوز توتوبدور. سؤزجویو اوزون زامان آراشدیردیم. ایلک باش دا چتین گلدی. کشف ائدینجه چؤزومونده اَن چوخ سئویندیییم و حظ دویدوغوم سؤزجوک لردن بیر اولدو. بو بیچیمی ایله سؤزجوک آنادولودا یوخ. آنجاق کؤچوشمه(متاتز) یاشدیغی‌نی دوشونسه‌ک، هر زاد اورتایا چیخیر: سیبک>بیسک. آنادولو آغیزلاریندا، اوچ ده‎‎ییشگه‌سی وار بو سؤزجویون. اوچونون ده آنلامی بنزر. کلمه‌نین اوچ‌ده آنلامی وار: بئشیک‌دن سیدییی ائشییه چیخاران قامیش؛ ال دییرمانی‌نین اورتا آغاجی؛ محور. آنادولودا سیبک(sibek) یانیندا، سؤبک (söbek)، سوبک(sübek) ده وار.  اسکی قایناق‌لاردا، رابغوزی‌نین قصص الانبیا‌سی‌ندا اون یول گئچر. دیوان لغات الترک ده، سیبک بنزر معنالار داشیر(قطب الرحی و قصب اولاراق چئویریلیر). کلاوزن'ـا گؤره اساس معناسی "اورتادا اولان اوزون بیر زاد" بوتون بو آنلام‌لاردا گؤرونور(788.ص). منجه سیبک و بیسک، ایکی‌سی‌ ده دیلیمیزده "محور" قارشیلیغی اولاراق ایشله‌نه‌بیلر. فارسجاداکی سیبک، یئنی سؤزجوک‌دور. وسیله‌نین یومرولوغونا گؤره دانیشیق دیلینده بئله آدلاندیریلیبدیر. تورکجه‌ده کلمه سونو –sk اولمادیغی اوچون گلیشمه‌نی بئله آچیقلایابیلیریک؛ sibek>*bisek>bisk. بئله بیر سؤزجویون گونوموزه گلیب چیخابیلمه‌سی، آذریچی‌لیک یالان‌لارینی بیر داها اورتایا چیخاریر. دییرمانچیلیق سؤزجوک‌لری‌نین تامامینا یاخینی تورکجه اولدوغو اوچون، تورک‌لرده کؤکلو بیر دییرمانچیلیق گله‌نه‌یی اولدوغو اورتادا‌دیر.

2.      فیستان(fistan):"قادین کؤینه‌یی". یئرلی آغیزلاردان، خلیل دیزه‌سی کندیندن توپلانیب‎دیر. باشقا بؤلگه‌لرده ده اولابیلر. عثمانلی گئییم کولتورونون اؤنملی عونصورلاریندان ساییلیب، یونانجا-ایتالیانجا (fustagno: میتقال/میدقال قوماشی نین آدی) کیمی دیللر یانیندا، بؤلگه‎ده، عربجه و کوردجه کیمی دیللرده ده گؤرونور. تورکیه‌ده داها چوخ بیزیم "دون" دئدیییمیز گئیسی‌یه بنزر. عربجه‌ده، فستان، آشاغی-یوخاری بو معنالاردا دیر. "فُستان زفاف"(توی دونو/گلین‎لیک دونو) دئمک اولور. کلمه‌نین کؤکنی‌نه گلینجه، نیشانیان سؤزجویو آرامجا piştan:"کتن/کتان" سؤزجویونه باغلار و بو سؤزجویون آکادجا piştuایله کؤکدش اولابیله‌جه‎یینی یازار. آرامجا سؤزجوک آکادجادان آلینج اولابیلر. آذربایجانا شوبهه‌سیز، عثمانلی یولویلا گلیب‌دیر و داها چوخ آنادولو و ایستانبول ایله تماس‌دا اولان بؤلگه‎لرده یاییلیب‌دیر.

3.      میتیل(mitil):"یورقان آستاری اوچون ایشله‌نن قوماش". سؤزجوک آنادولو آغیزلاریندا دا، یایقین‌دیر و "اوزسوز یورقان، چیرکین آدام، اوزسوز یاتاق و.." کیمی معنالاری وار. آذربایجان‌دا بیر ده مجازی معناسی اولدوغونو ائشیتمیشم:"یورغون، ترپه‌نه‌جه‎یی اولمایان آدام". فارسجا سؤزلوک‌لرده، مَتیل و مِتیل بیچیم‌لریله "یاستیق/یورقان آستاری" معنالاری وار و تورکجه‎دن آلینتی اولمالی‌دیر. میتیل ایسه، آسترید منتس (Astrid Menz) آراشدیرماسینا گؤره[1]، ارمنیجه(mtil)دن آلینج‎دیر. شهریار مشهور شعرینده بو سؤزجویو گتیریر:"خان یورقانی، کند ایچره مثل‌دیر، میتیل اولماز".

4.      موغاببا(muğabba):"قولچاق، گلینجیک". بعضی بؤلگه‌لرده(ماراغا، ملیک کندی و..) گؤرولن سؤزجویون مجازی معنالاری دا واردیر:"چوخ سئویلیب باغیرا باسیلان شئی/نسنه". یئرلی آغیزلاردا موغاووا (muğavva) سؤیله‌ییشی ده وار. سانیرام کلمه‌نین کؤکنی آیدین‌لاشیر: آنلاشیلان مقوّا، بیلنن قالین(یا قالین‌لاشدیریلمیش) کاغیذلاردان حاضیرلانان "قورچاق/قولچاق"لارا بو آد وئریلیرمیش؛ سونرالاری قیسالاراق موغاووا>موغاببا اولوب‌دور. بوگون ده موقاووا قولچاق وار و ایگیلیزجه‌ده (moulded) paper doll اولاراق بیلینیر و قالیب‌لی کاغیذدان چیخاریلیر، کسیلیر.

5.      ناسیرقا(nasırqa):"کرپیج و بنزرلری‌نی داشیماق اوچون تخت کیمی، دؤرت یان‌دان توتولان و ایکی آدامین داشیدیغی وسیله، زنبه" بعضی یئرلی آغیزلاردا "فرغون" قارشیلیغی اولاراق دا گؤرولور. نه ایسه سؤزجویون روسجالیغی بیلینیر. روسجادا nosilki "برانکارد، سدیه" دئمک‌دیر. کلمه‎نین ایسلاوجا کؤکنی وار و تورکیه تورکجه‌سینده یایقین اولان سدیه(sedye) کیمی، اصلینده "اوتورماق" معناسیندا بیر فعل‌دن قایناقلانیر. سدیه ایتالیانجا sedia دان گلیر.

6.       مترت(metret):"یوغورت ساخلاماق اوچون ساخسی قاب". هادی به‌یین یازدیغینا گؤره(دیل دنیز، 760.ص) تبریزده یایقین‌دیر. سایین هادی کلمه‎نی بارت(>بارداق) کلمه‎سینه باغلاماق ایسته‌سه‌ ده بو گؤروش قبول ائدیله‌بیلمز. منجه آنادولودا و باشقا تورک دیللرینده گؤرونمه‎ین بو سؤزجوک آلینتی ساییلمالی و قایناغی دا عربجه دیر سانیرام. فارسجا قایناق‌لاردا "مِطْهَره" بو آنلام‎لاری داشیر:"ابریق، آفتافا، دستماز سویو اوچون قاب". آنلاشیلان بوردا کلمه سونوندا بیر ـه/ـت واریمیش یعنی "مِطْهَرَت" اولورموش. هـ سس‌سیزی دوشونجه مطرت/مترت اورتایا چیخار.

7.      پین(pin):"تویوق‌لارین قالدیغی یئر، هین<این>نین". سؤزجوک یئرلی آغیزلاردا گؤرولور. آنادولودا دا یایقین‌دیر. درلمه سؤزلویونه گؤره، چوروم، گوموشخانه، ایغدیر، قارص، وان، مالاتیا، غازی آنتپ، کرکوک (آلیتن کؤپرو) کیمی یئرلرده وار. آیریجا پوندوک(pündük) بیچیمی (اوردو)، پونه(püne)(آرداهان) و بنزر ..یان بیچیم‌لرده وار. سؤزجویون ارمنیجه‌دن گلدییی بیلینیر. پون، ارمنیجه‌ده، "یووا" دئمک دیر (دانکوف، 29.ص). دیلیمیزده پین قارشیلیغی دیلیمیزده اسکی‌دن این(in)دیر و اونون ده‌ییشگه‌سی، هین(hin) و نین(nin) اولاراق دا گؤرونور. تورکیه تورکجه‎سینده بو آنلام‌دا، یازی دیلینده کومس (kümes) وار. او دا آلینتی و یونانجادیر. آیریجا دیلیمیزده تونه‌ک(tünek) کلمه‎سی ده وار. بو گؤزل سؤزجوک، ایستانبول تورکجه‌سی‌نین یازی دیلینده ده گؤرونور و تونه‌مک(tünek) "گئجه‌له‌مک، گئجهنی بیر یئرده گئچیرتمک" فعلیندن گلیر. تونه‌مک فعلی ده، اسکی تورکجه‌ده‌کی "تون"(tün) "گئجه" سؤزجویوندن گلمک‌ده‌دیر. دیلیمیزده بو سؤزجویون قالینتی‌سی "دونن/دون" دور. او زامان تونه‌ک، یئرینه دونه‌ک گؤزله‌نیردی و بو بیچیم ده، آنادولو آغیزلاریندا(ایسپارتا، قیصری) گؤرونور. اسکی عثمانلی متین‌لرینده ده بو بیچیم وار. بنزر بیر کلمه باشی ت/t قورونماسی‎نی آذربایجان آغیزلاریندا و دوشونمک فعلینده گؤره بیلیریک. اؤنجه‌ده یازدیغیم کیمی بعضی یئرلی آغیزلاردا دوشونمک یئرینه توشونمک (tüşünmek) وار.

8.      یَل(yel):"جیلیققا(cılıqqa)، قولسوز جکئت". آذربایجاندا گؤرولن کلمه‌نین تورکیه‌ده‌کی قارشیلیغی یَلَک(yelek)دیر و اینگیلیزجه‌ده (Jellick/Jelick) اولاراق، فرانسیزجایا، عربجه یولویلا گیرره‎ک gilet بیچیمی قازانیب و باشقا آوروپا دیللرینده ده گؤرونور. فارسجا و تورکجه‌ده فرانسیزجادان آلینان "ژیله"ده یایقین‌دیر. آشاغی-یوخاری بوتون قایناق‌لار کلمه‌نین نهایی کؤکنی‌نی تورکجه یلک اولاراق گؤستریرلر. یلک، دیلیمیزده لَلَک اولاراق یاشار و "قانادین بؤیوک توک‌لری" دئمک اولور. آنلاشیلان یلک، یئل آلدیغی اوچون بئله آدلانیر. نیشانیان سیاحتنامه‌‌دن "باغیر یلگی" اؤرنه‌یی‌نی وئریر. کلمه‌نین یَلَه/یال کلمه‌سینه باغلاماغا چالیشان‌لار دا وار. منجه آذربایجان‌داکی "یَل" بیچیمینین، یلک‌دن گئری یاپیم یولویلا ایجاد اولونماسی چتین گؤرونور. او زامان یَلَه(=یال)/یَل‌دن گلمه‌سی داها گوجلو بیر احتمال‌ ساییلیر(بو احتمالی خدیجه شیرین اوسر(Hatice Şirin User) اورتایا آتیبدیر). اونون یازی‎سیندا، آذربایجان‌داکی "یَل" بیچیمی گؤزدن قاچمیش‌دیر. بو گون دیلیمیزده جیلیققا(عربجه‌دن می؟ روسجادان می؟) و ژیله یانیندا، داها یاشلی قادین‌لار یَل آدینی یاشادیر‎لار. روسجا ژیلت(کیچیلتمه‌سی: ژیلتکا)، جیلیتققا سؤیله‌ییشی و فارسجا سؤزلوک‎لرده‌کی جلیدقه، جلیتقه کیمی بیچیم‌لرین قایناغی ساییلابیلر.

9.      چور(çor):"مریض‌لیک، آفَت، درد". آنادولودا دا یایقین دیر و چؤر(çör) ده‌ییشگه‎سی ده وار. تیتسه قایناغی‌نی‌ بیلمیرمیش و کوردجه چور(çor) "سالغین، یاییلان حیوان مریض‌لییی"ندن گله‌بیله‌جه‌یینی یازار(530.ص). حسن ارن، دانکوف'ـا دایاناراق ارمنیجه‌دن گلدییی‎نی یازار(98.ص). سایین هادی، دیل دنیزده، دوغرو اولاراق اسکی تورکجه‌ده‌کی چور سؤزجویونه دایاندیریر کؤکو(400.ص). اما یانلیش اولاراق اونو کوْر/کورلاماق کلمه‌سییله قاریشدیریر. بعضی یئرلی آغیزلاردا چ<ک حادثه‌سی یاشانسادا، بو دوروم لهجه‌لیک ساییلیر و تورکجه‌ده و اؤزللیک‎له آنادولودا گؤرونمز. هله ک<چ ده‎ییشیمی، بیلدیییمه گؤره هئچ بیر تورک دیللرینده یاشانماز. نه ایسه فخری‌نین خسرو و شیرین  آدلی منظومه‌سینده(میلادی 1367.ایل‌ده یازیلمیش‌دیر)، دانکوف'ون نقلینه گؤره، بو سؤزجوک گئچر. منجه بو بیلگی ده کلمه‌نین کوردجه و یا ارمنیجه اولمایاجاغینی گؤرسه‌دیر. دیوان لغات الترک‌ده، کلمه اوغوزجایا مخصوص ساییلیر و ایکی معناسی وار:"دیشیلیک اورقانی بیتیشیک/دار اولان قادین، ساریلان بیتگی". کاشغرلی محمود'ـا گؤره، ایلک معنا ایکینجی‌سی‌ندن قایناقلانیر. آذربایجان‌دا داها چوخ اوزوم‌ده گؤرولن بیر آفته بو آد وئریلیر. قارغیش‌لاردا دا وار. آنلاشیلان بیر آفت و یا بیتگی‌لره ساریلان آفت‌دن، قادین‌لاردا گؤرولن غیرعادی دوروما گئچیلیب و عینی یولویلا، بیتگی‌لری مریض‌لدن و اونلارا ساریلان آفت، عمومی‌لشیب آفت آدی اولوبدور. آفت‌دن مریض‌لییه گئچمک، چتین ساییلماز. بیر زامان‌لار تورکیه‌ده، پاتولوژی قارشیلیغی اولاراق "چور بیلیمی"  اؤنریلدی، آما یایقین‌لیق قازانمادی.

10.  پیغی(pığı): رحمتلیک غلامحسین ساعدی‌نین یازدیغینا گؤره(213.ص) مشکین‌ده، "لاشخور/لئشجیل، قوزقون" دئمک‌دیر. سؤزجوک پیغو/پیقو یازیم‌لاریلا فارسجا قایناق‌لاردا دا گئچر. سؤزلوک‌لردن علاوه معیرالممالک دوستعلی خان(تاصرالدین شاه'ین باجی اوغلوسو) خاطره‌لرینده وار[2]. بعضی قایناق‌لاردا بیر اسکی تورک لقبی اولان یبغو/یابغو ایله قاریشدیریلیب‌دیر. فارسجادا "نوعی باز" اولاراق آچیقلانیر. آنادولودا پوهو قوشو(puhu kuşu) آدی وار و اؤزللیک‌له "بیر بؤیوک بایقوش جنسی" ساییلیر. کلمه‌ اسکی تورکجه‌ده‌کی اوگی(ügi)دن گلمه‌لی دیر. کاشغرلی‌نین یازدیغینا گؤره، او چاغ‌دا بئله، کلمه اوهی (ühi) اولاراق دا سؤیله‌نیرمیش. اسکی عثمانلیجادا پوغو(puğu)دا وار. منجه کلمه باشینا پ/p سس‌سیزی سونرادان گلیر و حیوانین سسی‌نین تقلیدیندن قایناقلانیر. پیغو یئرآدلاریمیزدا دا گؤرونور. بُجنورد'ا باغلی بیر کندین آدی پیغو/پیقو بیچیمی‎نده‌دیر.


[1]  آسترید منتس، ارزروم آغزیندا ارمنیجه اؤدونچ سؤزجوک‌لر، تورک دیللری آراشدیرمالاری، 19.ج. 2009. 106-89.صص

[2]  معیرالممالک دوستعلی خان، وقایع‎الزمان(خاطرات شکاریه)، حاضیرلایان: خدیجه نظام مافی، تهران: نشر تاریخ ایران، 1390. 70.ص




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

شیرین بیان

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:سه شنبه 7 شهریور 1396-04:52 ب.ظ

یکی از اولین کسانی که به تحلیل اتیمولوژیک اسم "شیرین بیان"(البته در ذیل آنالیز "ببر بیان") -این گیاه دارویی معروف و محبوب پرداخت- عباس ماهیار نوابی از طرفداران پرکار تئوری آذری بود که در مقالۀ "پنج واژه از شاهنامه" به این کار مبادرت کرد. به زعم وی، اجمالاً بیان در "ببر بیان" و "شیرین بیان"، متحول از "بَغان" به معنای خدایان بوده است. این دیدگاه به دلایل چندی معیوب و مشکوک است؛ صرفاً  اشاره می‌شود که اگر در ترکیب فوق به جای "بیان"، معادل مزعوم آن را قرار دهیم، ترکیبِ "شیرین خدایان" چه معنایی می‌تواند داشته باشد؟ بگذریم که تبدیل بغان به بَیان محتاج اقامۀ دلیل و ذکر شواهد بوده و تصور می‌کنم به سهولت نتوان از عهدۀ این مدعا برآمد. باری غرض از تسوید این اوراق آن است که ملاحظه کردم، محققِ اتیمولوژیست و اهل دقتی چون مصطفی ذاکری هم با تحلیل فوق همراهی و بر آن استدلال کرده است. وی در مقاله‌یی موسوم به "ریشه‌یابی یا ریشه‌تراشی" که در نقد اتیمولوژی‌های عامیانه و غیرعلمی نوشته، به دفاع از تز ماهیار نوابی برخاسته و اصولی را خود مطرح کرده، زیر پا نهاده و به بوتۀ نسیان سپرده است[1]؛ایشان توجه نداشته که اولاً شیرین بیان در فارسی متأخر است و می‌دانیم که در منابع فارسی کلاسیک به جای آن "مَهْک" و "سوس" وجود دارد. ثانیاً در منابع فارسی بر ترکی بودن آن تصریح شده است و من جمله در کتاب تحفۀ حکیم مؤمن، مؤلف حکیم آن، "شیرین بیان" را اسم ترکی سوس دانسته است. ثالثاً محقق ما به رواج کلمه در زبان‌های دیگر و بالاخص وسعت حوزۀ آن در زبان‌های ترکی توجه نکرده است. ضمن آنکه تعبیر شیرین بیان متأخر بودن فرم کلمه را، حتی در ترکی هم، هویدا می‌کند.

***

بیان(biyan) در ترکی اسمی کلّی است و با الحاق صفات مختلف به نباتات متعددی با شباهت ظاهری، اطلاق شده است. در ترکیه و آناتولی میان(meyan) تقریباً معادل شیرین بیان مورد نظر ماست. اما گاهی صفت تاتلی(=شیرین) هم دریافت می‌کند و نام گیاهی است که اسم علمی‌اش Glycyrrhiza Glabra است. در نقطۀ مقابل آن آجی بیان(acı biyan) یا فرم آناتولیایی آن آجی میان(acı meyan) قرار دارد. آجی بیان با اسم دیکنلی میان(dikenli meyan) و آجی پیان(acı piyan) هم خوانده می‎شود و در فارسی هم گاهی(احتمالاً تحت تأثیر فرم آشنای شیرین بیان و ترجمه از ترکی) تلخه بیان هم نامیده شده است. اما در فارسی اسامی دیگری نظیر ملو تلخه هم دارد. اسم علمی آجی بیان Gloebela alopercuroides بوده و در اغلب مزارع غلّات به عنوان علف هرز محسوب می‌شود. حتی وجود همین فرم هم بطلان ارتباط بیان با بغان را کفایت می‌کند. در آناتولی یک ساری میان/بیان(sarı meyan) هم وجود دارد و نباتی آندمیک یعنی مخصوص آناتولی محسوب می‌شود و اسم علمی‌اش Thermopsis Turcica است. کلمه بیان با فرم‌های متنوع در زبان‌های دیگر ترکی هم وجود دارد که ضرورتی برای بحث تفصیلی از آنها نیست و صرفاً اشاره کنم قیزیل میا(qızıl mia) در قزاقی معادل شیرین بیان است.

***

باری برویم سراغ اتیمولوژیِ کلمه. به دلیل تنوع فرم‌های کلمه و عدم تطبیق دقیق‌اش با قواعد فونولوژیک ترکی، احتمال دخیل بودنش جدّی است. نیشانیان منشأیی فارسی برایش ذکر کرده که خیال‌پردازی آن دست کمی از ادعای ماهیار نوابی ندارد و البته اشکالات بیشتری هم دارد. به زعم وی، بیان محرّف از بویان(=معطّر، بویناک) است. گذشته از اشکالات فونولوژیک و اینکه در فارسی کلمه فاقد مصوّت مدوّر است، شیرین بیان و آجی بیان، به واسطۀ بوی‌شان شهرت و برجستگی ندارند. ضمن آنکه کلمه از قدیمی‌ترین نمونه‌ها شکل میان یا بیان دارد. تیتسه با اشاره به تنوع اَشکال کلمه در لهجات ترکی، احتمال دخیل بودنش را طرح کرده و توجه را به mia(n) در مغولی جلب کرده است. احتمال دارد کلمه منشأ مغولی داشته باشد. اما ورود آن به ترکی نمی‌تواند متأخر باشد(و این منافاتی با مغولی بودن کلمه ندارد) زیرا کلمه را تقریباً به وفور در توپونیم‌ها می‌یابیم.

***

حسب اطلاع حداقل پنج روستا در ایران-که همگی در مناطق ترک‌نشین قرار دارد-اسم بیانلو دارد:

1.      بیانلو: روستایی تابع بخش مرکزی شهرستان بیجار.

2.      بیانلو: روستایی از توابع بخش مرکزی شهرستان خوی

3.      بیانلو: روستایی تابعۀ دهستانِ الویر در بخش خرقان شهرستان ساوه.

4.      بیانلو: روستایی در بخش مرکزی و دهستان اوریاد شهرستان ماهنشان

5.      بیانلو: روستایی از توابع دهستان تیرچایی در بخش کندوان میانه

·        حداقل یک بیانلوجه/بیانلیجا(Biyanlıca) هم وجود دارد:

1.      بیانلوجه: روستایی تابعۀ بخش سراجوی شرقی شهرستان مراغه

·        روستایی به نام "بیان" در دهستان شهیدآباد و بخش دشت مرغاب شهرستان خرم‌بید در استان فارس قرار دارد که با توجه به ترکیب جمعیتی ترک و فارس در شهرستان مزبور، اسم مذکور می‌تواند از مقولۀ اسامی فوق‎الذکر تلقی شود.

تصور می‌کنم این شواهد و قراین برای اثبات منشأ ترکی شیرین بیان و عدم ضرورت جستجوی اتیمون باستانی و شِبه آرکاییک برای آن، کافی باشد. در تبدیل بِیان به بَیان در فارسی، محتملاً کلمۀ شایع "بیان" مؤثر بوده و شاید هم شیرین بیان، معادل "شیرین سخن" پنداشته شده است!


[1]  مصطفی ذاکری، ریشه‌یابی یا ریشه‌تراشی، نامۀ ایران باستان، دورۀ 2، شمارۀ 1. صص7-96. 




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 


  • تعداد صفحات :14
  • 1  
  • 2  
  • 3  
  • 4  
  • 5  
  • 6  
  • 7  
  • ...  


Admin Logo
themebox Logo