آنادیل‎دن درلمه‌لر-30

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 1 تیر 1397-11:38 ب.ظ

1.      خوتکا(xutka):"بیر جینس چؤل اؤرده‎یی". کلمه‎نین فارسجادا دا یایقین اولدوغونو بیلیریک و اوزرینده اوزونجا دورماغا گره‌ک یوخ. سؤزجوک روسجا اوتکا(utka) "اؤردک"دن گلدییی آچیق‌دیر و کلمه باشینا سس‎سیز گلیشی prosthesis اولاراق آدلانیر. بیلیم دیلینده بو اؤرده‌یین آدی Anas Grecca Anadidas اولاراق بیلینیر.

2.        بؤتگه/بؤتکه(bötke/bötge): "مطبوعات کیوسکو، عسکرلرین ایچینده کئشیک دوردوق‎لاری دمیر دامجیغاز". سؤزجویون روسجادان گلدییی بیلینیر و خزرین گونئی ساحل‎لرینده ده یایقیندیر. روسجا bodka، آلمانجا Bude "دکّه، کُمد، ایت ائوجییی" دئمک‎دیر و اینگیلیزجه‎ده‌کی booth "تلفون اوتاقجیغی، اوتاقجیق" ایله کؤکدش ساییلیر.

3.      بانکا(banka):"حلب قوتوسو، قوتو". پوتلوق قارشیلیغی اولاراق دا ایشلک‌دیر. بانکا'نین روسجادان گلدییی و روسجا سؤزجویون‌ ده ایتالیانجا banca دان گلدییی بیلینیر. ایتالیانجادا بانکا "اوتوراجاق، نیمکت" دئمک‌دیر. روسجاداکی معناسی، سؤزجویون گئرمن کؤکونده و ایتالیانجاسی‌دا دا وار.

4.      ماتیشقا(matışqa):"بزه‌کلی خانیم/قیز، سوْیو بوش قیز، فاحشه". کلمه‌نین روسجالیغی ایلک باخیش‌دا آنلاشیلیر. آنجاق روسجا matuşka "آ نا" دئمک‌دیر و بئله سئویملی و قوتلو بیر کلمه‎نین بو قدر آشاغیلاییجی معنا قازاناجاغی چتین گلیر منه. روسلارین مشهور قورچاق‎لاری، ماتریوشکا(matryoşka) ایله قاریشدیریلمیش اولمالیدیر. ماتیشقا'نین یئرلی لهجه‌لریمیزده "قولچاق، قورچاق" معناسی داشیماسی‌ دا، دوشوندوروجو و آچیقلاییجی گلیر. سؤزجوک "ماتشکه" بیچیمی ایله، قاجار دؤنمی سونلاریندا، فارسجا قایناق‌لاردا دا گؤرونور و خزریانی ایران دیللرینده ده آرا-سیرا گؤرولمک‎ده‌دیر.

5.      خوْد(xod):"ماشین، تراختور و بنزرلرینی ایشلتمه/چالیشدیرما وسیله‎سی، چیراق کیمی وسیله‌لری داها چوخ و/یا داها آز ایشیقلاندیرماق وسیله‎سی". خوْد وئرمک "پیلته‎نی اوسته چکمک، قاز وئرمک" کیمی معنالاری وار. آیریجا دیلیمیزده، خوْدلاماق و خوْدونو آلماق" کیمی دئییم‎لر ده وار. سایین هادی‎نین دیل‏دنیز'ده یازدیغی کیمی روسجا Xod دان گلیر و بعضی باشقا تورک دیللرینده(مثلا یئنی اویغورجادا) ده یایقین ساییلیر.

6.       قورتماج/قویورتماج(qoyurtmac/qortmac):"چوبان‌لارین، اوجاق‌دا قیزیشدیریلمیش تمیز داشلاری سوت ایچینه سالیب چیخارتماق صورتیله قاتی‎لاشدیریب، پیشیردیک‎لری یئمک". سؤزجوک آذربایجان لهجه‌لرینده فرقلی بیچیم‌لرده وار و قوردماج اولاراق دا سؤیله‌نیر. آنادولودا قویورتماچ(koyurtmaç) و قویوتماچ(koyutmaç)(چانقیری، آماسیا کندلرینده) بیچیم‌لریله "پاییزدا طبیعی اولاراق قاتی/قویولاشان(غلیظ) و یا قایناتیلماق صورتیله قاتیلاشدیریلان سوت" دئمک‎دیر. قویولتماچ (koyultmaç) ایسه "دوغموش حیوانین ایلک سوتو/آغوز" دئمک اولوب، تورکجه‎نین یازی دیلینده‎ده گؤرونور. غویولتماچ(goyultmaç) ایسه اوردو آغزیندا "سوت و اوندان پیشیریلن بیر یئمک" آدی دیر. نه ایسه منجه قویلتماج کلمه‎نین کؤکنی‎نی گؤستریر. بو یئمک آدی قویو(qoyu)>قویولتماق/ قویورتماق(=قاتی‌لاشماق، قویولاشماق) فعل و آدینا دایاندیریلمالیدیر. ـماج/ـمج اکی اصلینده ـما/ـمه +آش اولدوغو دوشونولور. اک اوزرینه تورکیه ده بیر-ایکی قاپساملی چالیشما وارسا دا، بوتون آذربایجان‎داکی اؤرنک‌لری ایچینه آلان بیر آراشدیرمانین یئر بوش گؤرونور.

7.      سَرَکی(sereki): سَرَکئی(serkey)ده اولاراق گؤرولن سؤزجوک "قاخینج، باشا چالما" دئمک‎دیر. کلمه‌نین باشینداکی عونصور فارسجا "سر"ی آندیریر ایلک باخیش‌دا. ایکینجی عونصور نه‌دیر؟ منجه کلمه فارسجا "سرکوفت"دان پوزونتو ساییلما لی. گلیشیمی بئله آچیقلانابیلر: سرکوفت>*serkiv><*serküf سَرَکی.

8.      نادهیم(nadehim):"نااهل، لیاقت‌سیز، اهلیت‌سیز". دانیشیق دیلینده یایقین اولسادا، یازی دیلینده آز گؤرونور. سانیرام کلمه‌نین فارسجا اؤن‌اک‎ آلماسی و کؤکنی‎نین قارانلیق‌لیغی بو مساله ده تأثیرلی اولاجاق‌دیر. نه ایسه سؤزجویو آنلاماق اوچون فارسجا نا- اکی‌نی آتیرساق، "دَهیم" قالیر الیمیزده. آنادولو آغیزلاریندا (اؤزللیک‌له قیرشهیر آغزیندا) "لیاقت، قیمت" دئمک‎دیر. تورک دیل قورومو سؤزلویونده، گونلوک تورکجه‌ده ایشله‌ندییی یازیلسادا، کلمه‌نین یایقین اولمادیغی آنلاشیلیر. کلمه‎نین کؤکنی آچیق‌دیر. دَگمک>دَیمک "بللی بیر قیمت‌ده/دَیَرده اولماق/ارزیدن" فعلیندن، یایقین و اؤنملی اک‌لریمیزدن ـم اکی ایله تؤره‎ییب‌دیر. بو اک محصول‌لارینی چوخ آراشدیرمیشیق. بعضی اؤرنک‎لرده ائدیجی‎لیک/فاعللیک معناسی اولدوغو بیلینیر. منجه دیلیمیزده، دَییم "لیاقت، قیمت" معنالاریندا ایشلک‎لیک قازانابیلر. دَهیم ایسه دانیشیق دیلینی گؤسترمک اوچون رومان کیمی آنلاتیم اثرلرینده یئرینی آلابیلر. نادهیم یئرینه ایسه "دَییم‎سیز" دئمک و "اهلیت‎سیز، لیاقت‎سیز" آنلامیندا ایشلتمک دوغرو اولار. دگیم ایله ایلگی‌لی، ایکی ده یئرآدی وار آنادولودا: بیرینجی‎سی شانلی اورفا'دا ویرانشهیر ایلچه‎سی‌نین مرکز بوجاغینا باغلی کند آدی‌دیر. ایکینجی‎سی ده چانقیری ولایتی‎نده، مرکز ایلچه‌نین مرکز بوجاغینا باغلی کندین آدی‌دیر.

9.      قاشمار(qaşmar):"گولونج، اویناغان، شوخلوقچو، گوله‌یَن". سؤزجویون قاشمر(qaşmer) و قشمر (qeşmer) سؤیله‎ییش‌لری ده وار لهجه‌لریمیزده. هادی به‎ی دیل‌دنیز'ده قاشمار'ا معجز شبستری‌نین شعرلریندن اؤرنک ده وئریر و کؤکنی‎نی قاش+مار اولاراق آچیقلار. "قاش بزه‌مک"دن، قورخونج بزه‌مه‎یه گئچره‌ک، هادی به‌ِی روسجا koşmar "قاراباسما، کابوس" سؤزجویونو ده بورایا باغلار. بو آچیقلاما دوغرو ساییلماز. روسجا سؤزجوک(بیر چوخ ایسلاو و دوغو آوروپا دیللرینده اولدوغو کیمی) فرانسیزجادان آلینتی‎دیر. فرانسیزجادا Cauchemare، ایکی سؤزجوک‌دن اولوشور؛ Cauche "یوخو"، mare "خیال، روح". آنلاشیلان بیزیم "قاراباسما" کیمی بیر سؤزجوک. فرانسیز کلمه‌نی اینگیلیزجه nightmare ایله توتوشدورمالییق.

قاشمر(kaşmer) آنادولو آغیزلاریندا اولدوغو کیمی، عثمانلیجا قایناق‎لاردا دا واردیر. عربجه‌یه گئچمیش و عراق عربجه‎سینده "قشامر" اولاراق دا جمع بیچیمی وار. دوزی‎'نین مشهور عربجه سؤزلوک‎لره ذیل آدلی اؤنملی چالیشماسیندا، قشمر، تورکجه‌دن آلینتی اولاراق گؤستریلیر. قشمر بوگون یازیلی و رسمی تورکیه تورکجه‎سینده یاشامادیغی اوچون اولمالی‎دیرکی ماردین ایلی‎نین میدیات باش‌ساوجیلیغی (دادستان) امنیت مودورلویونه(2017 ایلینده) یازی یازاراق، کلمه‎نین بؤلگه‌ده معناسینی و هانسی دیله عاید اولدوغونو سوروشموش‎دور. قشمر کوردجه‌ده سون درجه یایقین‎دیر و "اویناغان، دلقک/پالیاچو" معنالاریلا بیلینیر. شانلی اورفا ولایتی‌نده بیرده قاشمرداغی وار.

قاشمر'ین کؤکنی‌نه گلینجه، بو موضوع‌دا جدّی بیر آراشدیرما گؤرمه‌دیم. کلمه‌نی فارسجا سؤزلوک‌لرده، قایناق‌لار و لهجه‌لرده ده گؤرمه‌دیم. منجه سؤزجوک، فارسجادا چوخ فرقلی ده‌ییشگه‌لری اولان قِرِشمال دان گلیر. یئرلی لهجه‌لرده غرشمار، غرشمال، قرشمار و.. سؤیله‎ییش‌لری وار. غرشمار بیچیمی‎نه دایاناراق، کلمه‌نی "غیرشمار" یعنی "ساییلماز، سای‎سیز" کلمه‎سینه باغلاماق دوغرو اولماز. بیلیندییی کیمی قرشمال "قاراچی"لارا وئریلن اونلارجا آددان بیری. قاراچی/چینگنه‌لرین "چالقیچی، اویناغان، یونگول، یئنجیک" اولدوق‎لاری فیکری یایقین‌دیر. منجه قاشمار، بیر غرشمار/قرشمار بیچیمی‎ندن، اورتادان ر/r سس‌سیزی دوشمه‌‎سییله اورتایا چیخیب‌دیر. کوردجه‎یه ده، عربجه‌یه گئچدییی کیمی، تورکجه‌دن گئچمیش اولاجاق‌دیر. چونکو عثمانلیجا یایقین کوردجه آلینتی یوخدور.

قرشمال هاردان گلیر؟دییه سوروشورسانیز، کسین جاواب وئره بیله‎جک ده‎ییلم. آنجاق قاراچی‎لارین کؤکلری‌‌نین هیندیستانا دایاندیغی اوچون، اوردا گزینمک‎ده فایدا دییه دوشونورم. قاشمر/قشمر ایلک باخیش‌دا، کشمیر بؤلگه‎سی/اؤلکه‎سی‎نی خاطیرلادیر. اؤزللیک‌له بؤلگه‌نین سانسکریتجه آدی‌نین Kashppamala اولدوغونا دقت ائدرسک قرشمال/غرشمار آدییلا بنزرلییی اورتایا چیخیر. منجه بو آدی کشمیرلی قاراچی‌لار/کؤچمن‌لر، اؤزلریله گتیریبدیرلر. فارسجا کولی آدی‎نین دا اصلینده کاولی< کابلی اولدوغو دوشونولور. اؤنجه‎لری چینچاوات آدی‎‌نین بنزر اولدوغونو گؤسترمیشدیک.

10.  شَله(şele):"[اؤزللیک‎له توربا/باغلی کیمی‌] چییین‌ده داشیماق اوچون یوک". تورکجه‎میزده بیرده شله‌لمک "حاضیرلاییب کوره‌ک/چییین‌ده داشیماق" فعلی واردیر. سؤزجوک آز فرقله آنادولو آغیزلاریندا دا چوخ یاییلیبد‌یر، ارزروم‌دا شله‌ی/شلَه(şeleyh) اولاراق گؤرولورکن، آغری، قارص و چوروم‌ کیمی یؤره‎لرده، "شله" وار. ان یایقین بیچیمی ایسه، شَلَک(şelek)دیر؛ ارزینجان، بیتلیس، وان، اوردو کیمی بؤلگه‌لرده بو بیچم وار. آیریجا شلک‌لمک فعلی‌ ده واردیر. تورکجه‌نین گونلوک سؤزلوک‎لرینده یئر آلسادا، یازی دیلینده یایقین ساییلماز. دانکوف اؤنملی آراشدیرماسیندا گؤستردییی کیمی، سؤزجوک ارمنی قایناقلی‌دیر و şalak ارمنیجه‌ده "یوک، چانتا" دئمک‌دیر. آنادولودا شلک "سبد، سَله" معناسیندا دا واردیر. سانیرام دانیشیق دیلیمیزده شله-شولا/شلَه-شولاه(şele[h]-şula[h]) "پال-پالتار، وسائل، باروبنه" بو کلمه‌دن گلمک‎ده‎دیر. 




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

بیر عزیزلمه اکی ـش

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:شنبه 26 خرداد 1397-07:34 ب.ظ

"بویناش" آدلی یازیمیزدا، آدلارا گلن ـش اکی‌ندن سؤز آچمیشدیق. اوردا یازدیغیم کیمی بو اکی، وظیفه‌سینه گؤره اوچ آیری اک اولاراق گؤرمک اولار. "بویناش"دا سیرالادیغیمیز و آراشدیردیغیمیز اؤرنک‌لرده، ـش اکی یئنی بیر سؤزجوک یارادیردی. ایکینجی اک، رنگ‌لره گله‌رک، بنزرلیک و چالار(nuance) بیلدیرن اک‌دیر(ماویش، گؤیوش و..). اوچونجو اک، سئومه، یاخینلیق، صمیمی‌لیک و کیچیلتمه بیلدیریر. بلکه ایکینجی و اوچونجو اک‎لری بیرلشدیرمک اولور و وظیفه‌لرینی، بیر اکین ایکی آیری-آما یاخین-وظیفه‎سی اولاراق دا گؤرمک اولار. بوردا اوزرینده دورماق ایسته‌دیییم اک بیر سئومه-عزیزلمه(hypocorism)اکی‎دیر و داها چوخ دانیشیق دیلینه مخصوص ساییلیر. آذربایجان و آنادولودا چوخجا اؤرنه‎یی واردیر؛ اک چوخ یول انسان آدلارینا گلیر و انسان‎لارین یاخینلاری طرفیندن چاغیریلدیغی زامان ایشله‌نیر. سئومه/اوخشاما آدلاری، یاخین و آرخاداش اولمایانلار طرفیندن چاغیریلیرسا، چوخ یول سئویملی ساییلماز و عکسینه آشاغیلاییجی و منفی‌ ده ساییلابیلر. دانیشیق دیلیندن بیر نئچه اؤرنک:

1.      ایبیش(İbiş): "ایبراهیم/ابراهیم" اؤزل آددان گلیر. تورکیه تورکجه‎سینده اورتا اویونو و یا قولچاق اویونلاریندا گولونج بیر کیشی آدی‌دیر و دانیشیق دیلینده "گولونج آدام، نؤکر" معنالاری دا داشیماق‌دادیر.

2.      روقوش/روغوش: رقیه آدی‎نین کیچیلتمه-عزیزلمه‎سی

3.      فاتیش(Fatış):فاطما آدی‌نین کیچیلتمه-عزیزلمه‎سی. تورکیه‌ده فاتوش(Fatoş) بیچیمی یایقین‌لاشیب و قیز آدی اولاراق دا ایشلک ساییلیر.

4.      خئیریش(Xeyriş):"خیرالله" آدی‎نین کیچیلتمه-عزیزلمه‎سی و سسلمه‌سی.

5.      خودوش(Xuduş):"خداوئردی" آدی‎نین کیچیلتمه-عزیزلمه‎سی و سسله‎ییشی.

6.       حمیش(Hemiş): حمید آدی‎نین کیچیلتمه-عزیزلمه‎سی و سسله‎ییشی

7.      آبیش(Abış): سانیرام عبدالله آدی‎نین کیچیلتمه-عزیزلمه‎سی و سسله‎ییشی‌دیر.

8.      مَریش(Meriş):مَهری آدی‎نین چاغیرما-عزیزلمه‎سی و سسله‎ییشی. مهری، مهربان/مهریبان‌دان قیسالتما اولمالی‎دیر.

9.      مَمیش(Memiş):محمد>مَمّد سسله‌نیشی. ممه‌ش(Memeş) بیچیمی ده وار. سانیرام بوگون کورد اولاراق بیلینن مامش طایفاسی‌نین آدی اصلینده بئله بیر کیشی آدیندان گلیر. عرض سپاه اوزون حسن آدلی رساله‎یه گؤره، اوزون حسن قوشونوندا بو آدی-سانی داشییان کیشی‎لر واریمیش. بو بیلگی‌ ده مامش بویونون اصلینده تورک بویو اولدوغونا گوجلو بیر قرینه‌دیر. دوستلارین آنلاتدیغینا گؤره، مامش ائلی‌نین قوجالاری، تورک کؤکنلی اولدوق‌لارینی خاطرلاییب نقل ائدیرلر.

آنادولودا بو کیمی آدلار یایقین‌دیر. مثلا علیش(Aliş) آدینی آذربایجان‌دا ائشیتمه‎میشم(مؤحتملن واردیر)، آنجاق آنادولودا چوخ ایشلک‎دیر.

بونلارین یانیندا، بیر بؤلوک آدلاردا، اک محصول‎لاری داها عمومی حالا گلیب‎دیر:

1.      داداش(dadaş):داها چوخ "قارداش" معناسیندادیر(فارسجادا اولدوغو کیمی). آنجاق کیمی یئرلرده، آتانین دا داداش چاغیریلدیغی‎نی گؤرموشم. دادا/دده آدیندان گلدییی آچیق‌دیر. بونلارین ایکی‎سی‌ ده، اوشاق دیلی ساحه‎سینه عاید اولدوق‌لاری دوشونولور. داداش، تورکیه‌ده، ارزروملولارین لقب‌لری ساییلیر.

2.      بالاش(balaş):"عزیز بالام" کیمی معناسی اولان سؤزجویون ده کؤکنی آچیق-آیدین‌دیر.

3.      دَدَش(dedeş):"بیر-ایکی یول دَدَش-بالاش تعبیرینده ائشیتمیشم. مثلا "ددش-بالاش گزمه‌یه گئدریک". اوسته‌کی داداش ایله بنزر و حتا عینی اولدوغو دوشونوله‎بیلر.

4.      لَلَش(leleş):"من!". دانیشیق دیلینده گؤرولن و داها چوخ مزاح داشییان سؤزجوک، منجه بو بؤلوک آدلارا داخیل ائدیلمه‌لی‎دیر. آنادولودا لالاش(lalaş) و لَلَش(leleş) "لال، پلتک، که‎کَمه" دئمک‎دیر. کلمه‎نین کؤکونده فارسجادان آلینتی اولان "لال" واردیر. سانیرام، ایلک اولاراق، تواضع/دوشگونلوک گؤسترمک اوچون ایشله‌نن سؤزجوک سونرالاری مزاحلی محتوا قازانیب‌دیر.

5.      آلاش(alaş):"آلا رنگ‌لی حیوان". آذربایجان‎دا، چوخ یول کؤپک آدی/چاغیرما آدی اولدوغونو گؤرموشم. سؤزجویون "آلا"دان گلدییی اورتادادیر.

6.       کَلَش(keleş):"کئچل-دازالاق". آنادولودا یایقین‎دیر و داز یا ساچی قیرخیلمیش اوغلان‌لارا وئریلن آد-سان‎دیر.

7.      گَبَش(gebeş):"شیشمان، شیشیک آدام، دستالات‌سیز". کلمه‎نین گؤبَش(göbeş) بیچیمی‌ ده وار. "گبه"دن گلدییی گؤرونور.  سانیرام آذربایجان‌دا، کؤپپوش(köppüş) "چوخ کؤک، شیشمان" بو کلمه‎نین بیر ده‎ییشگه‎سی‎دیر. بو تیپ آدلارین، آنلادیجی-بیلدیریجی آدلارا یاخینلیغی-بنزرلییی اولدوق‎لاری اوچون، کؤپپوش/کؤپوش بو دوروما دوشموش اولابیلر. کؤپپوش'و کؤپمک(کؤپموش؟) فعلینه باغلاماق مومکون گؤرونمور. آنجاق کلمه‎نین بو دوروما گلمه‎سینده او فعلین ده ائتگی‏سی اولابیلر.

بیر چوخ باشقا اؤرنک‎ ده، آذربایجان و آنادولودا وار. هامی‏سی‎نی اله آلماق و آراشدیرماق مومکون گؤرونمور. بیتیرمه‎دن اؤنجه، بو اکی، اؤزللیک‌له رومان/سناریو دیلینده، یئری گلدیکجه ایشلتمک‌ مومکون‎دور، دئییب فیکریمی بیلدیرمک ایسترم.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

قپان و قیزقاپان

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:پنجشنبه 17 خرداد 1397-02:38 ب.ظ

در خصوص اتیمولوژی قپان بحث‌های متضادی وجود داشته است. در اینجا بنا بر اختصار بوده و صرفاً تحلیل‌های متقن و جدّی مطرح خواهد شد.

چند "قپان" متفاوت اما شکلاً مشابه وجود دارد:

1.      قبان/قپان: در منابع متقدم فارسی و عربی به نوعی ترازوی تک‌پله‌ یا تک‌کفه‌یی اطلاق می‎شده است. عموماً اعتقاد بر این است که قپان از ابداعات رومیان است و لذا انتظار می‎رود که لفظ آن هم منشأ رومی/ لاتین داشته باشد. در زبان لاتین، به زعم محققان، Campania نام ظرفی فلزی بوده که در منطقۀ کامپانیا(در جنوب ایتالیای فعلی) ساخته می‎شد. اسم کامپانیا که همریشه با الفاظ معروفی چون کمپین، کمپ و کمپوس(=پردیس دانشگاه) بوده، احتمالاً از زبانهای سوبسترات-یعنی بومی اروپای قبل از ورود اقوام هند و اروپایی به این قاره-وارد لاتین شده و در اصل به معنای محل/میدانِ مسطح، صاف و هموار بوده است. ظاهراً ظرف مزبور، به عنوان کفۀ ترازوی ابداعی مورد استفاده قرار می‎گرفته است. با این حال محققین، گاهی به منشأ احتمالی یونانی آن هم اشاره کرده و به الفاظی نظیر kapané "کلاهخود نمدی" استناد می‌کنند. گویا شکل کلاهخود مذکور به کاسه و کفۀ قپان شبیه بوده است. باری این قپان/ قاپان در ترکی هم رواج یافته است. البته فرم قپان فارسی قدری مشکل‎آفرین است. زیرا اگر معرّب باشد، باید قبان می‎بود و اگر تصور شود در اصل از فارسی وارد عربی شده، قاف ابتدای کلمه احتیاج به توضیح دارد. شخصیت‌های مشهوری در جهان عرب، نامشان با این وسیله گره خورده است؛ من جمله نزار قبّانی شاعر شهیر سوری و خانوادۀ قبانجی<قپانچی که از خاندان‌های علمای شیعی عراق‌اند.

2.      قاپان(qapan):در زبان‌های ترکی به معنی "تله/دام" رواج داشته و در اصل از قاپغان به همین معنی متحول شده است. قاپغان در ترکی قدیم به صورت اسم هم رواج داشته و اشتقاق آن واضح بوده و از فعل قاپماق(=ربودن) مشتق شده است. از همین فعل است پسوند ـقاپان در اَعلام جغرافیایی فراوانی که بویژه در هیأت "قیزقاپان" مشاهده می‌شود. چند نمونه از مشهورترین "قیزقاپان‌ها" از این قرارند:

2-1. غار/نقش برجستۀ قزقاپان/قیزقاپان در کنار نهر رزان در استانِ سلیمانیۀ عراق که گمان می‌رود ارتباطی با معتقدات زرتشتی داشته باشد.

2-2. قزقاپان: روستایی از توابع بخش مرکزی شهرستان پیرانشهر آذربایجان غربی.

2-3. قزقاپان(تُرک): قریه‎یی تابعِ دهستان کرفتو در بخش مرکزی شهرستان تکاب/تیکان‌تپه.

2-4. داش قیزقاپان/قزقاپان سنگ: روستایی تابعۀ دهستان ساروق در بخش تخت سلیمان شهرستان تیکان‌تپه

2-5. قیزقاپان(Kızkapan):روستایی از توابع بوجاق مجیدیه در ولایتِ ادیرنه(قسمت اروپایی ترکیه).

2-6. قیزقاپان: قریه‌یی از توابع بخش مرکزی استان سیواس

2-7. قیزقاپان: روستایی در ناحیۀ پاتنوس تابعۀ ولایتِ آغری.

علاوه بر این‌ها قیزقاپان‎های متعددی در سایر نقاط و روستاهای ترک‎نشین وجود دارد(در سطح میکروتوپونیمیک). در این قبیل اسامی محتملاً افسانه‌ها و اساطیر محلّی نهفته است. احتمالاً گمان می‌رفته در این نقاط موجودات اساطیری نظیر غولان، اجنّه، شیاطین، پریان و ارواح خبیثه به ربودن دختران اقدام می‎کردند.

3.      قاپان/کاپان: اسمی ارمنی است که در نام شهرکی در مرکز استان سیونیک ارمنستان امروزی باقی مانده و به شهرت رسیده است.کاپان در زبان ارمنی به معنی "معبر" بوده و اغلب مؤرخین اسلامی شهر و ناحیۀ قبان/قپان/کاپان را جزئی از آذربایجان محسوب داشته‌اند(مثلاً رجوع کنید به مادۀ قبان در لغتنامۀ دهخدا). 




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

آنادیل‎دن درلمه‌لر-29

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:سه شنبه 15 خرداد 1397-11:55 ق.ظ

1.      اوجغار/اوجقار(ucqar):"اوزاق‎دا، ال چاتمایان یئرلر. فارسجا:دوردست، دورافتاده". بعض‌دن "اوجغار کندلر" دئییمی‌نده اولدوغو کیمی، مرکزدن اوزاق و عثمانلی-تورکیه تورکجهسینده‌کی "تاشرا" معناسینا یاخین آنلام قازانیر. اوجغار بو معناسییلا، آنادولو آغیزلاریندا گؤرونمز. آنجاق کلمه‎نین کؤکنی و تؤره‎ییشی آچیق ساییلیر؛ اوج(uc)(=نهایت، بیر یئرین/نسنهنین ان سون بؤلومو) و یؤن/جهت بیلدیرن –(G)ArU اکی ایله اورتایا چیخمیش و اصلینده "اوجا دوغرو، نهایته ساری" معناسیندایمیش. بو اک‎دن اؤنجه‌لری بحث ائتمیشدیک. بوردا بیر نئچه اؤرنک وئرمک‎ده فایدا وار دییه دوشونورم؛ ایچری(اسکی تورکجه‎ده ایچگرو)، ایچ کلمه‎سیندن بو اک ایله تؤره‎ییبدیر؛ ایره‎لی<ایلری(اسکی تورکجه‎ده ایلگرو(ilgerü))، *ایل(=قاباق، اؤن)دن گلیر و "ایلک" سؤزجویو ده *ایل+لیک اولاراق آچیقلانیر؛ دیشقاری>دیشاری دا دیلیمیزده واردیر و آچیق ساییلیر. گؤرولدویو کیمی بعضی‌ اؤرنک‌لرده داماقلیق گ/غ سس‎سیزی دوشوبدور. اوجغاردا، آما سس‎سیز قورونوب، کلمه‎سونو سسلی دوشوبدور. نه ایسه منجه یازی دیلینده چکینمه‎ده ایشله‌نه‌بیلر. آیریجا، منجه اوجاری(ucarı)دا، دیشاری و ایچری کیمی، "نهایی، انتهایی" معناسیندا (utmost) اؤنریله‎بیلر.

2.      میدقال(midqal):"قالین بئز/قوماش". داها چوخ یورقان/دؤشک آستاری اولاراق ایشله‌نن قوماش آدی‎دیر. فارسجادا "مدقال" گؤرونسه ‎ده، سؤزلوک‌لرده داها چوخ متقال بیچیمی یئر آلیر. دهخدا'نین بیلدیردییی کیمی، داها اسکی قایناق‌لاردا، متْقالی بیچیمی وار و بونون یانیندا مثقالی شکلی‌نین ده وار اولدوغونو بیلیریک. بوردان آنلاشیلان کلمه اصلینده "مثقالی" ایمیش و ث>ت حادثه‎سی ایله متقالی اولموش. کلمه‎سونو ـی دوشمه‎سی، تورکجه‌ده و اوچونجو شخص یییه‎لیک اکی ایله قاریشدیریلمیش اولمالی. نه ایسه کلمه‌نین دیلیمیزه فارسجادان گئچدییی آچیق‎دیر و عربجه مثقال‌دان گلدییی ده گؤرونور. میثقال (misqal) دیلیمیزده بوگون ده بیر آغیرلیق اؤلچوسو اولاراق(داها چوخ قیزیل، گوموش و..اوچون) یاشار و عربجه ثَقْل(آغیر اولماق) فعلیندن گلیر. مثقال، قرآن‌دا دا گئچر.

3.      آواکا(avaka):"آوارا، پخمه‌جه". آراشدیرماجی‌لارین یازدیغینا گؤره، چاراویماق بؤلگه‎سینده "آواکا-آواکا دولانیر" کیمی دئییم‌لرده واردیر. آنلاشیلان کلمه‎نین بیرده یان بیچیمی-آواکی(avakı)-وار و "دستالات‎سیز، عاجیز" معنالاری داشیماق‎دادیر. آنادولودا کلمه‎یه یاخین آواق(avak) وار قیرشهیر'ده. باشقا بؤلگه‌لرده آواناق، آواناخ(توقات، گیره‌سون و..) بیزیم آواکی معناسیندا گؤرونور. یازی دیلینده آواناق (avanak) بیچیمی یایقین و ارمنیجه‌دن آلینتی اولدوغو بیلینیر. یاواناق(yawanak) ارمنیجه‎ده "ائششک، قودوق" دئمک‎دیر. کلمه‎ده ن/n سس‎سیزی‌نین دوشمه‎سی آلینتی اولماسیندان اولاجاق‌دیر.

4.      اجیر(ecir): اؤزللیک‎له "اجیر چکمک" دئییمی ایچینده "اذیت چکمک، سینسیمک، اینجیمک" معنالاریندا، گئنه چاراویماق‎دان درلنیب‎دیر. باشقا لهجه‌لریمیزده "انسانین اؤز عملی‎نین نتیجه‎سینده چکدییی آجی" معناسیندا دا واردیر. آنادولو آغیزلاریندا-بوگونکو دیلیمیزده وار اولان "ثواب، اوجرت" معناسی یانیندا-"سیخینتی، چتینلیک، گوناه، قیسمت، پای، اذیت" معنالاری دا واردیر و بو سونونجوسو آرتوین‎دن درلنیبدیر. آنلاشیلان بورداکی "اجیر" ده اصلینده عربجه "اَجْر"دیر. آنجاق آنلام قایماسی یاشانیب‎دیر؛ بنزر بیر دوروم دا، مکافات کلمه‏سینده یاشانیب‌دیر. عربجه‌ده "قارشیلیق، جایزه، اؤدول" معنالاریندا اولان مکافات-و بو معنالارلا عثمانلیجا، تورکیه تورکجه‎سی و بعضی باشقا تورک دیللرینده گؤرولن سؤزجوک-فارسجا و تورکجه‎میزده "اذیت، عذاب" قارشیلیغی حالینا گلیب‌دیر. بو گلیشمه‎نین سببی-قارشیلیق کلمه‎سینده اولدوغو کیمی-عملین نتیجهسی‌نین ایکی یؤنلو، منفی/مثبت، اولابیله‎جه‌یی‌دیر منجه. سونرالاری منفی یؤنو/گوناهلار آغیرلیق قازانمیش و مکافات/اجیر سئویلمز، ایسته‌نمز قارشیلیق معناسی قازانیبدیر.

5.      قسدیل(qesdil): سایین نقابی‎نین یازدیغینا گؤره خلیل دیزه‎سی کندینده "دؤرتگول دمیر پارچاسی" معناسیندادیر. سؤزجوک آز-چوخ قدیم دمیریولو و روسلارین چالیشدیغی بؤلگه‌لرده گؤرولور. قسدیل'ین تورکجه‎ اولمادیغی آچیق‌دیر. سؤزجوک روسجا kostıli دن گلدییی راحاتلیق‌لا سؤیله‌نه‌بیلر. آیریجا مشهد فارسجاسیندا، تورکجه آلینتی‌لار اوزرینه یازدیغیم یازی‎دا اوشه‎ندیییم اوچون گتیرمه‎دیییم قوشدلی (=کیچیک کاغیذ پارچالاری)ده بو کلمهدن گلمیش اولابیلر. آنجاق اوردا تورکجه "قوش دیلی" احتمالی دا گؤزدن قاچمامالی. کاستیلی، روسجادا "چوو/میخ، میسمار، ایت جیرناغی و.." کیمی معنالار داشیماق‎دادیر و اصلینده دمیریولونداکی میخ‌لارا وئریلن آدیمیش.

6.       خوْسمات(xosmat):"چیرکین، گوْبود". بو سؤزجویو ده سایین نقابی‎نین آراشدیرماسیندان آلمیشام و سانیرام خلیل دیزه‌سیندن باشقا یئرلرده ده واردیر. دوغو آنادولودا(بایبورت، قارص(ساری قامیش))دا "گئچینمهیَن، شریر آدام، ساتاشان" معناسیندادیر. کلمه‎نین بئله بیر دار آلان‌دا گؤرونمه‎سی یئرلی و لهجه‎لیک(Dialectism) اولدوغونو گؤستریر. منجه سؤزجوک عربجه خصومت‎دن پوزولمادیر و گلیشیمی بئله آچیقلانابیلر: xusumet>*xusmet>xosmat . تورکجه‎میزده سسلی ایتیمی(haplology) اؤرنک‌لری واردیر. بیر اؤرنک میروَت (mirvet)<موروَت(mürvet)<موروَّت/مروّت(mürüvvet) دیر. خصومت "دوشمانلیق، ایجه‌شمه/اییه‎شمه" دئمک‎دیر و صفت معناسینی سونردان قازانیب‌دیر. بونا بیر اؤرنک‎ده "کُلْفَت" سؤزجویودور؛ بیلیندییی کیمی "کُلفه"، تکلیف کلمه‎سییله کؤکدش‎دیر و "یوک، وظیفه" معناسی داشیماق‎دادیر. دیلیمیزده کیفلت(kiflet) "عایله آدامی" دئمک‎دیر و "بئش باش کیفلتی وار/کیفلت‌داردی" کیمی دئییم‌لرده یاشار. آنجاق فارسجادا کلفت "نؤکر کیمی چالیشان/ چالیشدیریلان آدام(و اؤزللیک‎له قادین/قیز)"دیر. سونوج اولاراق بوردا دا بیر معنا ده‎ییشیمی یاشانیب‌دیر. کولفت(külfet) تورکیه‌ده، هله‌ ده "زحمت، سیخینتی، بؤیوک خرج" معناسیندادیر. بیزده‌کی "کیفلت"‎ده بیر کؤچوشمه ده گؤرولور.

7.      هوْو(hov):"یارانین(سویوق یا یئل ائتگی‎سینده) شیشمه‎سی، برکیشمه‎سی". دانیشیق دیلینده "یارا هوْولادی" کیمی دئییم‎لر ایچینده واردیر. کلمه بو بیچیمی ایله آنادولودا وار. آنجاق آنلام باخیمی‎ندان فرقلر گؤرونور. تیتسه سؤزلویونده "مَلْتَم "اَسینتی، یئل، نسیم" کیمی معنالاری وارکن، درلمه سؤزلویونده "هوس، ایستک، شدّت و چتینلیک(هاوانین هووو گئچدی)،اؤفکه" کیمی معنالارلا قید ائدیلیبدیر. کلمه‎نین ارمنیجه‌دن گلدییی‎نی، دانکوف چالیشماسیندا بیلدیریر و ارزروم آغزیندا "یئل، اسینتی" اولدوغونو دا یازار. بیزیم سؤزجوک بوردان می گلیر؟ منجه گوجلو احتمال‌دیر. چونکو یارانین سویوق/یئل‎دن برکیشدییی سؤزجوک‎ده قورونوبدور. آیریجا "چتینلیک، شدّت" ده آنادولوداکی معنالاریندا واردیر.

8.      خیرخیم(xırxım):"یونون یئره تؤکولنی/قیرینتی و تؤکونتوسو". آذربایجان و آنادولو آغیزلاریندا کلمه‎نین اساس معناسی "داوارلارین قیرخیلماسی، قیرخما زامانی"دیر. خیرخیم'ین کؤکنی آچیق گؤرونور. آنجاق کلمه‎باشی خ<ق حادثه‎سی دقت چکیر و گئریله‎ییجی بنزشمه‎ ایله آچیقلانمالی. یعنی ایکینجی هجاداکی خ سس‎سیزی‎نین تأثیرینده بو حادثه یاشانمیش‎دیر.

9.      ترسیکمک(tersikmek):"[مریضلیک] برکیمک، آغیرلاشماق، جانا اوتورماق". کلمه‎نی ماراغادا ائشیتمیشم. باشقا آغیزلاریمیزدا دا اولابیلر. ترسیکمک'ین قورولوشو آچیق‎دیر؛ ترس+ـک/ـق+ـمک/ـماق. بنزرلری داریخماق<دار، آجیقماق/آجیخماق<آج، گئجیکمک<گئج، بیریکمک<بیر و..بو فعل‎ده، ایشلرین ترسینه گئتدییی و توختاماق یئرینه بترلشدییی قصد ائدیلمیش اولمالی. ترسیکمک'ی آنادولو آغیزلاریندا تاپابیلمه‎دیم.

10.  قَجَله(qecele):"بیلینن قارغایا بنزه‌ین قوش، ساغساغان". قجله آذربایجان‎دان باشقا، آنادولودا "وان" بؤلگه‎سینده ده گؤرونور. سؤزجویون فارسجانین مشهد آغزیندا گؤرونمه‏سی دقت چکیجی‎دیر. "قجله" ایله اوزون زامان اوغراشدیم. سونوجو بو؛ منجه سؤزجوک آلینتی‎دیر. فارسجا قایناق‎لاردا "کجله" واردیر. دهخدانین یازدیغینا گؤره، جهانگیری، برهان قاطع، آنندراج کیمی سؤزلوک‎لرده کجله، "عقعق/عکّه (ساغساغان)" قارشیلیغی‎دیر.  بیزیم سؤزجوک بوردان گلمیش اولمالی‎دیر. کجله ایسه فارسجادا کلاچه، کلاژه، کلاجه کیمی بیچیم‌لرده گلن و داها یایقین اولان آدین کؤچوشمه‎لی بیچیمی ساییلمالی. آیریجا فارسجا قایناق‌لاردا کلاژاره، قلازار، کلاغچه کیمی ده‎ییشگه‌لری ده واردیر. بوردان کلمه‎نین کلاغچه کیمی بیر آددان می؟ یوخسا کلاغ+زاره کیمی بیرلشمه‌دن می؟ گلدییی فیکری اورتایا آتیلابیلر. منجه فارسجا قوش آدلاریندا سیخ-سیخ گؤرولن ـجه/ـچه اکی ایله تؤره‎ییب‌دیر. نه ایسه قایناق و اساس آدین، کلاغ اولابیله‌جه‎یی گوجلو احتمال‎دیر. بو قوش'ون تورکجه آدی، هله‎ده بیر چوخ دیل و لهجه‎میزده یایقین اولان ساقساغان/ ساغساغان‎دیر. ساغساغان سس تقلیدینه دایانان بیر فعل‎دن، مشهور –(G)An اک ایله قورولوبدور. قجله دانیشیق دیلینده "دانیشقان، یانشاقلیق ائدن" آدامین ایمجهسی(سمبولو) ساییلیر و یانشاق آداما "قجله بئینی یئمیش" دئییلیر. آیریجا گئچمیش‎ده بیر ائوین دووراینا قجله قونسایدی، خبرچی اولدوغو و یولدان مسافر گلدییی دوشونولوردو.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

آنادیل‎دن درلمه‎لر-28

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 11 خرداد 1397-04:59 ب.ظ

1.      کرگَدَن(kergeden):"تک بوینوزلو، فیل گؤوده‎لی مشهور حیوان". تورک یوردلاریندا کرگدن اولمادیغی اوچون، دیلیمیزده و ائل ادبیاتیمیزدا، گئنیش یئر آلماز. آنجاق سانیرام، عاشیق علسگرین شعرینده اولدوغو کیمی، دانیشیق دیلینده بیر "کرگدن کیمی ترسه/ترسه‌یه گئتمک" دئییمی واردیر. تورکیه‌ده گرگه‎دان (gergedan) بیچیمی وار و اوندا اؤنملی ده‌ییشیک‌لیک‌لر گؤرونور. اؤزللیک‎له کلمه‌باشی گ<ک، آلینتی‎نین اسکی‎لیی‎نی گؤستریر. فارسجا و عربجه‌ده، کرکدن، بیر ایکی فرقلی ده‎ییشگه‌لریله یاشار و آراشدیرماجی‎لارین فیکرینجه، سانسکریتجه Khadgadhenu "دیشی کرگدن"دن گلمک‎ده‌دیر. سانسکریتجه‌ده Khadga "بوینوز، قیلیچ" دئمک‎دیر و بو حیوانین تک بوینوزلو اولدوغو  و بوینوزونون فرقلی بیچیم‌ده اولدوغوندان قایناقلانمالی. آوروپا دیللرینده Rhinoceros یایقین‌ اولوب، یونانجادان آلینتی‎دیر. یونانجا سؤزجوک، اصلینده "بورنو اَیری" دئمک‎دیر.

2.      ماییشماق(mayışmaq):"یئره سریلمک، اوتورماق(آشاغیلاییجی معناسییلا)". سؤزجوک آنادولو آغیزلاریندا دا واردیر و ایکی یایقین معنا داشیماقدادیر: 1. [چوخ یئمک‎دن، ایستی‎دن، لذّتدن] آچیلا قالماق، 2. نازلانماق، قیرجانماق. ماییشماق اسکی قایناق‌لاریمیزدان، دیوان لغات الترک‌ده بئله واردیر و "تنبللیک ائتمک، اَرینمک، اوساللیق ائتمک" معناسیندادیر. ایلک باخیش‎دا، فعلین بیر *مایماق/*ماییماق فعلیندن گئنیشلتمه اولدوغو دوشونوله‎بیلر. آنجاق بئله بیر فعل یوخ. مایماق تورکجه‎میزده اولدوغو کیمی آنادولو آغیزلاریندا دا "باشاریق‎سیز، گیج، الی-آیاغی اَیری آدام" معنالاریندا اسم اولاراق یاشار. آیریجا مایمال "ایشله‌مک یئرینه سؤوسک‌له‌یَن آدام، یانشاق، ارینگج" معنالاریندادیر و بئله بیر فرضی فعله دایانمالی‌دیر. ماییلماق ایسه کاشغری سؤزلویونده، "حال دان گئتمک" معناسیندا گلیب‌دیر. بوردان آنلاشیلان، آراشدیردیغیمیز فعل باییماق "حال‎دان گئتمک، اوغونماق" فعلی‌نین بیر ده‎ییشگه‌سی (واریانتی) اولاجاق‌دیر. نیشانیان دا بئله دوشونور. آنجاق کاشغری زامانیندا داهی بیر کلمه باشی m<b یاشانماسی، دوشوندوروجودور. بیر احتمال‌دا فعلین آنلادیجی-بیلدیریجی(expressive) اولماسی‎دیر. نه ایسه مایماق و مایشماق کیمی کؤکلو و اسکی سؤزجوک‌لرین، یازی و ادبیات دیلینده ده یئر آلمالاریندا فایدا وار. مایماق تورکیه‌ده یازی دیلینده یئر آلماز.

3.      اَرَمیک(eremik):"دوغمایان قادین". سؤزجویو سایین اسماعیلی محمد ثانی، هئریس/هئریز'دن درله‎میش(ائل دیلی و ادبیاتی، 23.جی سایی، 1386). آنادولو آغیزلاریندا دا چوخ یایقین اولان و "قیسیر"دان علاوه، "بؤیومه‎میش، گؤیسو بؤیومه‎میش قیز/قادین" معنالاری دا واردیر. آیریجا سؤزجوک آذربایجان جمهوریتی لهجه‌لرینده ده گؤرونور. یاقوتجا کیمی تورک دیللرینده ده وار اولان سؤزجوک، آراشدیرماجی‌لارین بیلدیردییی کیمی، موغولجادان آلینج‌دیر و اصلینده eremeg بیچیمی‌نده ایمیش.

4.      تؤهلوم(töhlüm):"کیشی سویو، مَنی(اسپرم)". بو سؤزجوک‌ده سایین محمد ثانی'نین چالیشماسیندان آلینیب‌دیر. باشقا لهجه‌لرده ده واردیر. آنجاق کلمه‎نی و بنزرلرینی آنادولو آغیزلاریندا تاپابیلمه‎دیم. آنلاشیلان اصلینده تؤکولوم(tökülüm) اولاجاق‌دیر. کاشغرلی سؤزلویونده تؤکلونمک(töklünmek) "تؤکولمک" واردیر. سانیرام، تؤکولمک‌دن تؤکولوم>تؤکلوم(töklüm) و سونرادان دانیشیق دیلینده مخصوص بیر گلیشمه‎ ایله تؤهلوم اورتایا چیخیب‌دیر. کلمهده آنلام باغی آچیق‌دیر. منجه تؤکلوم یئری گلینجه یازی-ادبیات دیلینده ده ایشله‌نه‌بیلر.

5.      چالاسی(çalası):"قاتیق/یوغورت مایاسی". اوسته‌کی درلمه‌دن آلدیغیمیز سؤزجویون نه قدر یایقین اولدوغونو بیلمیرم. آنجاق آنادولودا اَن آز اوچ یئرده(آفیون-اولوکؤی، قارص-ساری‌قامیش، بایبورت-ایریشلی)، واردیر. تیتسه سؤزلویونه آلینمایان سؤزجویون اولوشومو آچیق‌دیر؛ چالماق فعلینه، "گله‌جک‌ده گؤروله‌جک بیر ایش" معناسی قاتان ـسی/ـسو اکی گتیریلیب‌دیر. بنزرلری یازاسی(=یازیلاجاق)، گؤره‎سی (گؤروله‌جک) [گؤره‌سی گونلریم واریمیش]، اولاسی(=مومکون) و.. دیر. بو سؤزجوک ده یازی دیلینه قاتیلابیلر.   

6.       پته‌نه(petene):"تویوق قارنینداکی داشلیق". بو سؤزجوک‌ده اوسته‎کی چالیشمادان آلینیب‌دیر. کلمه آنادولو آغیزلاریندا یوخ کیمی دیر. آنجاق بیر چوخ تورک دیلینده گؤرونور؛ "بؤیرک، قوش قورساغی، دیشیلیک اورقانی" کیمی معنالار داشیماقدادیر. قاراخانلی تورکجه‎سینده بوته‌گه(bütege) و بیر چوخ تورک دیلینده(قازاقجا، نوقایجا، باشقوردجا و..) بؤته‌گه(bötege) اولاراق بیلینیر. کلمه موغولجایادا گئچمیش و استاروستین ایله آرخاداشلاری‌نین فیکرینجه، آلتایجا اورتاق بیر کؤک‌دن گلیر. بیزده‌کی بیچیمی بیر آز فرقلی‌دیر و موغولجا بتگه(betege)نین ائتگی‎سی آلتیندا قالمیش اولابیلر.

7.      بوی(boy):"شنبلیله آدییلا دا بیلینن و فرقلی شکیل‎لرده یئییلن گؤیرتی/سبزه". کلمه‎نی میانادا ائشیتمیشم. آنجاق باشقا یئرلرده ده اولابیلر. بوگون بؤیوک اؤلچوده فارسجادان گئچن شنبلیله اونو یئرینی آلیب‌دیر. بوی آنادولو آغیزلاریندا، پوی(poy) اولاراق یاشار. تورکیه تورکجه‎سی‎نین یازی دیلینده، بو یاشیلجانین آدی چَمَن اوتو(çemen otu)دور و بو آد تورکجه‌میز ایله یازیلان ویکیپدیا ماده‎سی اولاراق دا گئچر. آنجاق تورکجه‌ده چَمَن فارسجادان گئری اؤدونجلمه ساییلیر و تورکجه‎سی چیمن‎دیر. نه ایسه آذربایجان جمهوریتی‎نده آوروپاداکی آدلار تأثیری آلتیندا "سامانلیق گول دفنه‎سی" آدی یایقین‎دیر. بوی آدی دیوان لغات الترک‎ده، اوغوزجایا مخصوص گؤستریلیر و تیتسه‎یه گؤره، فارسجا "بو[ی]" یعنی "قوخو/عطیر"دن گله‌بیلر. بیتگی‎نین اییلی اولدوغونو بیلیریک. بوی قارشیلیغی اولاراق اینگیلیزجه‎ده fenugreek واردیر و لاتینجه fuenugraecum (=یونان سامانی)دن گلیر. فارسجا شنبلیله ایسه فرقلی یازیم‌لاریلا اسکی قایناقلاردان بری بیلینیر؛ شنبلیت، شملید و... سؤزجوک اسکی بیر آلینتی‎دیر و آکادجا şambaliltu دان گلیر. آکادجا سؤزجوک، آرامجا، گورجوجه، ارمنیجه، روسجا، کوردجه و اسکی عربجه‌ده گؤرونور. عربجه‌ده یایقین قارشیلیغی "حلبه"دیر.

8.      خرکزله‌مک(xerkezlemek):"آغاجین قوجالیب میوه وئرمه‌مه‎سی، آدامین قوجالیب ایش‎دن دوشمه‎سی". کلمه آذربایجان ساحه‎سینده گؤرونور. آنادولو آغیزلاریندا، سؤزجویه راستلامادیم. بو دوروم‌دا و کلمه‎باشی خ سس‎سیزینه گؤره، آلینج اولابیله‌جه‌یی عقله گلیر. عثمانلیجا قایناق‌لاریندا بیر "خَرْکَس" واردیر و لغت رمزی‌ده " چوق سؤزلو و بیهوده سؤیلر اولان" معناسیندادیر. خَرْکَس'ین فارسجادان آلینج اولدوغو آچیق‎دیر. آنجاق فارسجاداکی کلمه "خرکُس" بیچیمی‎نده‌دیر و برهان قاطع‌ده(دهخدانین نقلینه گؤره) "ابله، احمق، بی‌عقل" قارشیلیغی‌ایمیش. آیریجا ناظم الاطباء سؤزلویونده "کاهل، سست و پُرگو" اولاراق گئچر. بیر ایکی شعر اؤرنهیینده ده واردیر. انسان اوغلو قوجالینجا، قارییینجا، عقل گوجو و آنلاما یئتی‎سی(قوۀ فاهمه) ضعیفلر و عوام دیلی ایله دئسک سارساقلار. آنلاشیلان بوردان‎دیر آلینتی سؤزجویون سارساق‌لیق‌دان قوجالیغا آنلام ده‎ییشیمی. سونرادان انسانلیق ساحه‎سیندن، آغاج‎لار دونیاسینا داشینمیش. بوردا بلکه انسان-آغاج اؤزدشلییی(همذات‎پنداری) اینانج‎لاری‎نین دا تأثیر اولوبدور.

9.      جوْز(coz):"[آغاج]فیرفیرا(=فرفرۀ چوبی)، توپاج". تورکیه تورکجه‎سینده توپاچ(topaç) اولاراق بیلینن بو اویونجاق، اینگیلیزجه‌ده (spinning) Top آدلانیر. ایکی آدین بنزرلییی دقت چکسه ده، آیری کؤک‌لردن گلدیک‌لری بیلینیر. آیریجا دانیشیق دیلینده(ماراغادا) میزیریق(mızırıq)دا واردیر و باشقا یئر آچیقلانیب‌دیر. جوْز سؤزجویونه گلینجه، کلمه منجه جَویز(ceviz) کلمه‎سیندن گلیر. جوْز، توپاچ آنلامی ایله سینوپ‎دا و قوز معناسیندا توقات(اربعا)دا واردیر. سؤزجوک‎ده‌کی گلیشمه بئله آچیقلانابیلر .ceviz>*covuz<*covz<coz  . بنزر بیر گلیشمه‎ده کوز(küz)<کَویز'ده یاشانیب‎دیر و اسکی خرمنلر یازی‎لاری‌نین بیرینده آچیقلانیب‎دیر. بو فیرفیرالارین، قوز بنزدیک‌لری و چوخ یول قوز آغاجی‎ندان یونولدوق‌لاری بیلینیر. آیریجا "جوز کیمی فیرلانماق" دئییمی ده دانیشیق دیلینده واردیر.

10.  کالاش(kalaş):"[آشاغیلاییجی معنادا]باشماق، ییرتیق، جیریق باشماق". دولانماق، سورونمک کیمی آشاغیلاییجی معنالار داشییان "کالاشی‎نی سورومک" دئییمی ده وار دانیشیق دیلینده. کالاش آنادولو آغیزلاریندا گؤرونمز. فارسجادا دا بو معنا ایله یوخدور. آنجاق قوزئی عراق کوردلری و کیرمانشاه، کوردیستان کوردلرینده "دؤیمک یولویلا حاضیرلانان باشماق(فارسجاسی:گیوه)" معناسیندا یایقین‎دیر. کلمه دیلیمیزه کوردجه‌دن و ایلک اولاراق "کوردلره مخصوص باشماق" معناسیندا، گله‎بیلر. کالاش'ین آذربایجان‌دا یایقین اولماماسی و ساوا کیمی بؤلگه‌لرده گؤرونمه‎سیندن اؤترو، باشقا یئرلی دیللردن گله‎بیله‎جه‌یی ده گؤزدن قاچمامالی. بو کلمه‌یه بنزَیَن ایکی سؤزجوک ده واردیر؛ کاللاش(kallaş) و تورکیه تورکجه‎سینده‎کی قاللش(kalleş)، فارسجا کلّاش=قلّاش‌دان گلدییی آچیق‌دیر. قلّاش سؤزجویو عربجه‎یه بنزسه‌ده(عربجه‎مسی اولسادا)، بو دیلین قایناق‌لاریندا گؤرونمز. فارسجادا هجری بئشینجی-آلتینجی یوزایل‌دن بری بیلینیر. نه ایسه کؤکنی آچیقلیغا قاووشمیر. کورد کالاشی ایله بو آدین بیر بنزرلییی-یاخینلیغی اولدوغو سئزیلیر؛ او قولای آداملاریآداملار بو باشماق‌لاری گییرمیش‌لر؟ یوخسا بو باشماق‌لاری گئیدیک‎لری اوچون او آدی قازانیب‎لار؟ بوگون ده "جاهیل‌لر، قوچولار، لوتولار"ین فرقلی باشماق گئییب-به‌یهندیک‌لرینی بیلیریک. ایکینجی سؤزجوک ایسه قالوش(qaloş/qaluş) "لاستیک/رئزین باشماق" دیر. بو سؤزجویون ایسه یئنی آلینتی اولدوغو و آوروپا دیللریندن گلدییی بیلینیر. قالوش فرانسیزجا galoche دان و فرانسیزجا سؤزجویون ده لاتینجه gallicula دان(گال(Gaul) ائلی‌نین آغاج باشماغی)، قایناقلاندیغی دوشونولور.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

آنادیل‏‌دن درلمه‎لر-27

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:سه شنبه 8 خرداد 1397-11:16 ب.ظ

1.      دوودو/دوودووَه(düvdüve/düvdü):"سوپورگهنین ال ایله توتولان دسته‎سی". ایکینجی بیچیم، کلمه نین تکراریندان قایناقلانمالی دیر. دوودو ایله دویدو(düğdü) بیچیمی ایله ده گؤرونور و آنادولودا دا، هر ایکی بیچیم یایقین ساییلیر؛ آفیون، قونیا و بیر چوخ یئرده "بالتا، قازما، کَسَر و بنزرلری‌نین، چوو/میخ  دؤیمک اوچون ایشله‎نن قیسمی" دئمک دیر. کلمه‎نین آماسیا، صاندیقلی(آفیون)، همشین(ریزه) و غازی آنتپ‎ده دؤگدو(dögdü) بیچمی اولدوغونو دا بیلیریک. آیریجا آغیزلاردا دودو(düdü)ده گؤرولور. آنلاشیلان کلمه دؤگمک>دؤیمک/دؤومک فعلیندن، اوچونجو شخص ضمیرینه بنزیَن بیر اک ایله تؤره‌دیلیب‎دیر.(باخ سونراکی مادّه‎یه).

2.      یئکدی(yékdi):"گَزَیَن، گَزَیَنتی، سرسری، سوله‎نن، سوله‎یَنتی، ولگرد". کلمه دانیشیق دیلینده داها چوخ یئهدی بیچیمی‎نده سؤیله‎نیر و شوخلوق یولو ایله مهدی آدییلا دا قافیه ائدیلیر. کلمه‎نین آنادولوداکی بیچیمی اکدی(ekdi) و اکتی(ekti) دیر و "آناسی اؤلوب باشقا حیوانا(داها چوخ قویونا) امیشدیریلن املیک(قوزو، چپیش و..)" دئمک‎دیر. بوردان "قیتمیر، عارسیز، ادبسیز، آسالاق(انگل) و.." معنالاری دا تؤره‎ییب‌دیر. کلمه دیوان لغات الترک‎ده، ایگدو(igdü) اولاراق گئچیر و "آناسیز املیک" دئمک‎ایمیش. کلمه‎نین کؤکنینه گلینجه ایگیدمک(igidmek) "بئجرمک، عمله گتیرمک، یئدیرتمک و.." فعلیندن گلدییی آچیق‎دیر. آنجاق بیرینجی ماده‎ده اولدوغو کیمی بوردا دا بیر –dU اکی اولدوغو آنلاشیلیر. تیتسه‎نین شوبهه ایله باخدیغی بو اکین اسکی تورکجه‌ده‌کی باشلیجا اؤرنک‌لری، مارسل اردال'ین چالیشماسینا گؤره، بونلاردیر:

1-2. اگدو(egdü):"آغزی اَیری پیچاق(یونتاماق و آریتماق اوچون). اَگمک>اَیمک فعلیندن گلدییی آچیق گؤرونور.

2-2. اومدو(umdu):"دیلنمه، گؤز قالماسی، اومما". اومدوچی "دیلنچی" دئمک دیر و کلمه‎نین اومماق فعلیندن گلدییی اورتادادیر.

3-2. تامتو(tamtu):"پاریلتی، ایشارتی". دیوان لغات الترک‎ده، تامدو(tamdu) بیچیمی وار و تامماق "یانماق، آلیشماق" فعلیندن گلدییی آنلاشیلیر.

4-2. کؤتو(kötü):"تاوان، سقف". اردال'ا گؤره، کؤتورمک فعلینه و اونون کؤکونده‎کی *köt- فعلینه دایانیر یعنی *köt-+dU=kötü اولاراق آچیقلانیر.

5-2. اوله‌تو(ületü):"ایپک یاغلیق/دستمال". اوله‎مک(ülemek) "کسمک، بؤلمک" دن گلیر و ایپک قوماشین تیکه-تیکه کسیلمه‎سینه اشارت‌دیر.

6-2. یارتو(yartu):"اودون پارچاسی، یونقا، اوشاق‎لارین یازیب پوزدوغو تاختا(لوح)". یارماق فعلینه دایانیر.

7-2. اؤگدی(ögdi):"مدحیه، مدیحه". اؤگمک "مدح ائتمک، ستودن" فعلیندن گلدییی آچیق گؤرونور.

8-2. ایگدو(igdü): آراشدیردیغیمیز کلمه‎دیر. ایگیدمک فعلی‎نین کؤکو، یعنی *ig- فعلینه دایانمالی: *ig-+dU=igdü

منجه بو اک بوگون ده جانلانیب، یئنی‎دن ایشلک حالا گله‎بیلر. تورکیه‎ده ایکی یئنی سؤزجوک بو اک ایله قورولوبدور: گیردی(girdi) اینگیلیزجه input قارشیلیغی و چیخدی(çıktı) اینگلیزجه output معناسیندا.

3.      میرنوو(mırnov):"پیشیک‎لرین جوتلشمه فصلی، جوتلشمه ایسته‎یی(داها چوخ پیشیک‎لرده)". بعض‎دن باشقا حیوان‎لارا و حتا انسان اوچون‎ده ایشله‎نیر(داها چوخ مزاح هاواسیندا). کلمه‎نین فارسجادا، مِرنو/مَرنَو بیچیم‎لرینده وار اولدوغونو بیلیریک. دهخدا "آواز گربۀ به گُشن آمده" و معین "صدای گربه(خاصه مست و طالب جنس مخالف)" اولاراق آچیقلارلار. آنجاق بیلدیییمه گؤره یازیلی فارسجا متین‎لرده گؤرولمه‎میش‎دیر. آنادولودا میرناو(mırnav) یایقین‎دیر. اونون یانیندا غیرناو(gırnav) دا(قارص، ارزینجان، ماراش) واردیر. اینگیلیزجه‎ده estrus/oestrus "حیوان‎لارین جوتلشمه زامانی" قارشیلیغی اولاراق اؤنریلیبدیر. نیشانیان سؤزلویونده، ان اسکی اؤرنک اولیا چلبی‏نین سیاحتنامه‎سیندن گتیریلیر. اوردا دا اشارت ائدیلدییی کیمی، سؤزجوک، سس تقلیدینه دایانمالی. تورکیه‎ده میریلداماق/میریلدانماق "دیل ایله دوداق آراسیندا اوخوماق/دئمک(=زمزمه)"دیر. آذربایجان‌دا، میریلداماق/خیریلداماق، داها چوخ "کؤپک‎لرین هورمکدن اؤنجه چیخاردیق‎لاری سس'ین آدی" معناسیندادیر. تورکیه تورکجه‎سینده، میرین-قیرین (mırın-kırın) ائتمک ده "بیر تکلیفی قبول ائتمه‎مک اوچون یونگول بهانه‎لرله سوروندورمک، نازلانماق" دا بنزر بیر سس تقلیدیندن گلمه‌لی‎دیر. او زامان بیر *میرناماق(*mırnamaq) فعلی وارسایابیلیریک و وو اکی‎نین گلمه سییله میرناو/میرنوو ال‎ده ائدیله بیلر. آذربایجان‌دا بیر ده میرروو (mırrov) بیچیمی وار و n>r بنزشمه‎سیندن اورتایا چیخیبدیر.

4.      فینجیتماق(fıncıtmaq):"اویناماق، دانس ائتمک". داها چوخ اوشاق‎لارین اویناماسی و یا جدیت‏سیز اوینامالارا بو آد وئریلیر. آنادولودا فینجیتماق "آتماق، فیرلاتماق، قالدیریب آتماق" معنالاریندا(ماراش، مالاتیا، آدانا و هاتای آغیزلاریندا) واردیر. اونون یانیندا، داها چوخ فیجیتماق(fıcıtmak) ده‎ییشگه‎سی گؤرونور(نییده، قونیا، آدانا، ایچل، ایسپارتا، دنیزلی و آیدین کیمی ایل‌لرده). بوردان آنلاشیلان بیزده‎کی فینجیتماق‌دا، کلمه ایچی ن/n سس‎سیزی سونرادان تؤره‎میش‌دیر. فیجیتماق ایسه فیجیماق(fıcımak) فعلینه دایانیر. آنادولودا دار بیر آلان‎دا قالان بو فعل "چوخ یئیین حرکت ائتمک" معناسیندادیر و آنلادیجی-بیلدیریجی(expressive) اولدوغو آنلاشیلیر. بونا بنزر آنادولوداکی فیرلاماق>فیرلاتماق دا سس تقلیدی ساییلیر و بیلدیییمه گؤره بیزیم لهجه‎لرده گؤرولن پیرلاماق(pırlamaq) بو معنایا یاخین اولاراق بنزر بیر سؤزجوک‎دور.  

5.      بیزیک(bizik):"چیوزه، سَپگیل، سَپینتی". سؤزجویو ماراغادا ائشیتمیشم. باشقا لهجه‎لریمیزده اولوب-اولمادیغینی بیلمیرم. آنادولو آغیزلاریندا بیزیکی(bizikibızıki/)، بیزیک(bızik)، و بیززیک(bızzik) و..ویزیک(vızık) و بیر چوخ باشقا بیچیم‎لری واردیر. بونلار عمومن "ارکک آری، آری تیکانی، میلچک و میغمیغا" کیمی معنالاری واردیر. یالنیز الازیغ‎ده، بیزیک "باسن‎ده چیخان اوجو بیز یارا(باواسیر؟)" اولاراق یاشار. کلمه‎نی دانکوف، بیر چوخ اؤرنک‌لرله اله آلمیش و ارمنیجه اولدوغونا داییر دوشونجه‏سینی یازمیش‎دیر. سؤزجوک آذربایجان ساحه‎سینده یایقین ساییلماز. سانیرام آنلام ده‎ییشیمی‎نده، آری/ میلچک/میغمیغا سانجماسی و "بیز" کلمه‏سی ائتگی‎لی اولوبدور.

6.       تیکرگه(tikirge):"آغاج‎دان چیخان یاپیشقان سیوی(مایع)، فارسجاسی:صمغ". عربجه‎دن گئچن صمغ، تورکیه تورکجه‏سینده، زامق(zamk) اولاراق یایقیندیر. کلمه‎نی آنادولو آغیزلاریندا و سؤزلوک‎لرینده تاپابیلمه‎دیم. آیریجا تیکیرگه‎نین بیر یان بیچیمی اولان کیتیرگه(kitirge)ده آنادولودا یوخ کیمی. کیتیرگه ایلک باخیش‎دا فارسجا "کتیرا" و عربجه "کثیراء" ایله ایلگی‎لی اولابیله‎جه‌یی دوشونولسه ده بو کلمه‎لردن باشقا توتولمالیدیر دییه دوشونورم. چونکو "کتیرا"دان گلیرسه، کلمه سونو ـگه آچیقلانابیلمز. منجه سؤزجوک تورکجه‎ده *توکورگه>تیکیرگه>کیتیرگه اولاراق آچیقلانابیلر. توکورمک، بوگون ده دیلیمیزده دئییم‌لر ایچینده وار:"آغیز سویونو ائششیه آتماق، توپورمک" دئمک‎دیر. او زامان، تییکیرگه آغاجین توپورجه‎یی اولاراق گؤروله‎بیلر! تیکرگه‎لر، بیر چوخ یول کؤپوکلو اولور و کؤپوک بیچیمی‎نده ده گؤرونورلر.

7.      تیلیت(tilit): اؤزللیک‎له "تیلیت قان" دئییمی ایچینده چوخ گئچر. تیلت بو بیچمی ایله آنادولودا یوخدور و آذربایجان تورکجه‎سینه مخصوص ساییلمالی‌دیر. آنلاشیلان سؤزجوک فارسجاداکی تریت/ترید، آنادولو آغیزلاریندا و ایستانبول تورکجه‎سینده‌کی تیریت(tirit) سؤزجویوندن گلمه‎لی‎دیر. عربجه‎ده ثرید اولاراق گؤرولن کلمه، سؤزلوکچولره گؤره، ثَرَد "دوغراماق، قیرماق" اوچلو کؤکوندن گلیر. آیریجا عربجه‎ده مثراد "ات سویونا دوغرانمیش چؤرک، ایچینه چؤرک دوغرانان قاب"، مثرد "ات سویو، دوغرانمیش چؤرک" کیمی دئییم‌لرده واردیر. تلیت دانیشیق فارسجاسیندا وار و تورکجه‎میزه بوردان گئچمیش اولابیلر. تیلیت قان تعبیرینده، "دَلَمه/لخته اولان قان" قصد ائدیلمیش اولمالی. فارسجا تریت قارشیلیغی بیزده تیلته (tilte) دیر. بو کلمه‎ بیر ده‎ییشگه اولمالی. آنجاق تیلیت>تیلته می؟ یوخسا عربجه‎دن دوغرودان "ثریده"دن می گلیر؟ منجه ایلکی داها گوجلو احتمال اولاجاق‎دیر. آچیقلانماسی بیر آز چتین گؤرونور. بلکه یؤنلمه اکی ایله (تیلته‌یه دوغراماق/تؤکمک) قالیبلاشمیش‎دیر.

8.      باتقین(batqın):"باتمیش" معناسیندا دانیشیق دیلینده گؤرونور. آنجاق "باتقینا باتماق"(=گئدیب گلمه‎مک) کیمی دئییم‌لرده، "باتاقلیق" معناسینا یاخین بیر آنلام سئزیلیر سؤزجوک‎دن. تورکیه تورکجه‎سینده، باتقین "مفلس، ورشکسته" معناسیندادیر. کلمه‎میزین "باتماق" فعلیندن گلدییی آچیق‎دیر. –QVn اکی بوردا فاعللیک و ائدیجیلیک معناسی قازاندیرمیش سؤزجویه. اما بیزده‎کی باتقین‌دا سانکی ائدیلگن‎لیک یعنی مفعوللوق معناسی سئزیلیر. اسماعیل جعفرلی سؤزلویونه گؤره، باتقین‎دا "سینقین، چؤکموش" معنالاری وار. منجه کلمه هر ایکی معناسییلا ایشله‎نه‎بیلر. آیریجا سینقین سؤزجویو ده، عثمانلیجادا "هزیمت، مغلوبیت" معناسیندادیر. اوردا دا فاعللیک و مفعوللوق معنالاری بیرلیک‎ده گؤرونور سانکی. داها دوغروسو بیر "دوروم، وضعیت" آنلاشیلیر بو سؤزجوک‌لردن. بیزده‌کی پوزغون ایله تورکیه‎ده‎کی بوزغون سؤزجوک‎لری‌نین توتوشدورماسی، بو آنلام قاریشیق‌لیغی‎نی گؤستره‎بیلیر. منجه سینقین دا "شکست، مغلوبیت" قارشیلیغی اولاراق دیلیمیزده جانلانیب، یایقین‎لاشابیلر. دانیشیق دیلینده "ورشکست" اولماق قارشیلیغی اولاراق "سینیق چیخماق" دئییمی ده وار و منجه یئرینده ایشله‎نه‌بیلر. بودا دیلیمیزین دولغونلوغو و سؤز بوللوغو اؤرنک‌لری..

9.      گیره‌وَه(gireve):"فرصت". داها چوخ منفی معنادا ایشله‌نن کلمه، "الینه گیره‌وه دوشدو" کیمی دئییم‌لرده واردیر. سؤزجوک بو بیچیمی ایله یالنیز آذربایجان‎دا گؤرونور. آنادولودا گیراوا وئرمک(girava vermek) دئییمی "رهین قویماق" معناسیندا، فارسجا "گرو"(=رهن، توتو)دان آلیندیغی آچیق‌دیر. اسکی زامان‎لاردا، حتا بوگون بئله، بیری‌نین الینده، باشقاسینا سؤزونو قبول ائتدیرمک امکانی اولسایدی، بوندان واز گئچمز ایدی. بیری‌نین باغ/مولکو و.. سندی باشقاسی‎نین الینده اولسایدی ایسته‎دییی‎نی آلابیلردی. او زامان گیره‌وه'‎نین، گیره‌و‌+ـه قویماق فعلیندن گلدییی‌نی دوشونه‎بیلریک. گیرَو(girev)، عثمانلی قایناق‎لاریندا دا چوخ گئچر. بو آچیقلاما یانیندا، فیکریمه بیر احتمال داها گلیر؛ آنادولودا گیره‌گی (gireği) و گیره‎وو(girevü) "بازار گونو" معناسیندادیر و یونانجادان گلدیی‌نی "قارقا بازار" آدلی یازیمیزدا آراشدیرمیشدیق. بیزیم گیره‌وَه، بوردان می گلیر؟ جیب‎کسن‌لر/یان‎کسن‌لر، بازار یئری/چاخناشما آختاردیق‌لارینی دا گؤز اؤنونده توتابیلیریک. منه ایلک احتمال داها گوجلو گلیر.

10.  شالوار(şalvar):"آیاق‌لاردا بئله‎جن گئییلن یایقین گییه‎جک". دیلیمیزه فارسجادان گئچدییی آچیق‌دیر. شالوار تورکیه‌ده، داها چوخ کوردلرین و کندلی قادین‎لارین گئیدییی یون/قیل/بئز تومان‎لارا وئریلن آددیر. عربجه‌ده و قرآن‎دا گؤرولن سِربال(ج. سرابیل) "کؤینک" بو سؤزجوک ایله ایلگی‌لی اولدوغو آچیق گؤرونور. آشاغی-یوخاری بوتون سامی‎ دیللرده سربلا/شربلا و.. کیمی بیچیم‌لرده گؤرولن بو سؤزجویون نهایی قایناغی بیر ایران دیلی اولاجاغی دوشونولور. اسکی یونانجادا، اسکوت/ساکالارین گئیدییی بیر گئن تومان آدی اولاراق sarabara قید اولونور. بو کلمه لاتینجه‌ده sarabala اولاراق یازییا آلینمیش و آرامجا کیمی سامی دیللرده‎کی بیچیمی بوردان قایناقلانمالی. کلمه‎نین کؤکنینه گلینجه، نیشانیان şal (بود/اویلوق) و *var- "اؤرتمک" فعلیندن گلدییی‌نی دوشونور. بو آچیقلاما دویوروجو گلسه ده، احتیاط‎ ایله اله آلینمالی. چونکو ساکاجا کیمی اسکی دیللرده گؤرونمه‎سی، کؤکونون چوخ داها اسکی‌لره دایاندیغینی گؤستریر. 




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

زبان گلین قیه و ارتباط آن با آذری-6

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 18 اسفند 1396-04:56 ب.ظ

منقار

دیمدیک

---

نیشتر

بیز/biz

Naştar

نیمه گرم(=ولرم)

ایلیخ

ایلیخ<ایلیق

وجب

قاریش

---

یخ

buz

---

یونجه

یونجه

یونجه

                       

علاوه بر موارد فوق چند نمونۀ زیر هم جالب توجه است:

·        مصادر جعلی با پسوند ـمیش از ترکی اخذ شده‌اند..مثلا در تاتی: آخمیش-ن، اللشمیش-بی‌ین؛ دادمیش-کاردن؛ سومیش(<سئومیش) کاردن؛ اینجیتمیش کاردن و..(ص93).

·        اعداد ترتیبی در هرزنی با –emçi ترکی(ص109).

·        مصادر جعلی دخیل از ترکی علاوه بر موارد فوق در هرزنی بسیار بوده؛ من جمله: بینمیش کورده (<به‌یه‌نمک).

 




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

زبان گلین قیه و ارتباط آن با آذری-3

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 18 اسفند 1396-04:52 ب.ظ

پاشنه

دابان

---

پدر

دده-آتا

dadā

پستان

امجک

---

پیش

قاباق

---

تابستان

یای

---

تگرگ

---

دولو

تنگ

دار

---

تنومند

کُک<kök

چاغ

تنها

تک

تک

توشک

دوشک/duşak

---

تیز

ایتی

---

تیشه

کرکی

---

جوش[دست و صورت]

چیوزه

چیوزه

چروک

غریش/qriş

Qırcı/غیرجی

چلاق

چلاق

---

خادم

نُکر

nukar

خاگینه

قیقناق

---

خرک

Hari- bālāy

غودوق

خربوزه

ghavun

Qarpuz

خرس

آیی

---

خرگوش

---

دووشان

خس و خاشاک

---

چرچپ<چیرچیرپی

خواهر

---

باجی

خوک

Donuz, donuzi bālāy

---

خوید

sütül

---

داماد

کوره‌کن

---

دامن

اتک

---

درخشیدن

پاریلداماق

---




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

زبان گلین قیه و ارتباط آن با آذری-1

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 18 اسفند 1396-12:48 ب.ظ

 گلین قیه(Gelin Qaya) اسم روستایی در محالِ هرزندات مرند است که تا چندی قبل، به دلیل وجود شعبه‌ای از زبان تالشی در این محل مورد توجه قرار گرفته و زبان اهالی آن به عنوان بازمانده و "فرزند اصیل لهجه کهن آذری" محسوب شده است.. درباره سوءاستفاده علمی از این زبان با تفصیل بیشتر در ادامه بحث خواهد شد. اما قبل از آن اشاره به چند نکته مقدماتی ضروری است.

اسم گلین قیه

اسم روستا و معنای واضحی دارد؛ "صخره عروس" یا "عروس سنگی". اینکه از زبان اهالی نقل میشود که اصل اسم آن گَلَن قیه(Gelen Qaya)‌ بوده به معنای "صخره در حال سقوط اجتهاد در مقابل نص و از مقوله اتیمولوژی عامیانه(Folk etymology)است. کم‌اهمیت‌تر از آن تحلیلی است که اخیراً در برخی وبلاگ‌ها مشاهده می‌شود و می‌کوشد با تبدیل گلین به کُلین، گویا به معنای خاکستری در تاتی و تالشی، آن را صخرۀ خاکستری معنی کند(معلوم نیست این وسط تکلیف قایا/قیه ترکی چه می‌شود؟).

گذشته از تلفظ مردم محل و منابع مکتوب و مستند که صحت اسم را تائید می‌کنند، باید گفت که اسم روستا با افسانه و فولکلور ترکی نیز ربط مستقیمی دارد. موتیفِ تبدیل عروس به سنگ در قصه‌های آذربایجان و آناتولی مکرراً مشاهده می‌شود و بی‌شک منبع تسمیۀ روستا نیز حکایتی از مقوله فوق بوده است.

ترجیح هرزن بر گلین قیه

به نوشته محققینی که درباره‌ی زبان گلین قیه تحقیق کرده‌اند، مرکز اصلی زبان، روستای گلین قیه بوده و این روستا در آغاز دهه ۱۳۳۰ حدود دو هزار نفر جمعیت داشته و تنها چند خانوار در روستاهای هرزند عتیق/ کهنه هرزند/داش هرزن و بابره و احیاناً قشلاق و یکی دو روستای دیگر هم افرادی با این زبان آشنایی داشتند. جالب است که به جای زبان گلین قیه که ابتدا در عنوان کتاب یحیی ذکاء هم آمده بود، اسم هرزن و زبان هرزنی مورد توجه قرار گرفت و در نوشته‌ها و آثار امثال منوچهر مرتضوی و عبدالعلی کارنگ این اسم محوریت یافت. به نظر میرسد، دلیل این امر اسم ترکی روستای گلین قیه باشد که با ادعای قدمت زبان نمیتوانست مطابقت داشته باشد. علاوه بر اسم گلین قیه، سند حل اختلافی که عباس ماهیار نوابی از اساتید دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز (در دهۀ 1330)منتشر کرده و گویا هدفش آن بوده که قدمت اسم هرزن (و نه هرزند) را اثبات کند، دلیل روشنی بر حضور ترکان در این صفحات در قرن هشتم هجری است. در سند مزبور اسم‌های نظیر املاک الاکی، کوچک‌تپه، چارک دمور، اراضی میاب و رودخانه ارسره دیده میشود. از آن میان کوچک تپه و چارک تمور آشکارا ترکی‎اند. با آنکه جزء چارک در اسم چارک دمور معلوم من نشد، اما جزء دوم یعنی دمور، که امروز در همان محل هم به نقل ماهیار نوابی دمیر تلفظ می‌شود، تردیدی در ترکی(اوغوزی) بودنش نیست. الفاظ کوچک‌تپه نیز بی‌تردید ترکی است. سایر اسامی ترکی به نظر نمیرسند. اما نباید از نظر دور داشت که اسامی جغرافیایی یعنی توپونیم ها علی الخصوص پس از کتابت و ورودشان به اسناد ملکی در قبالجات، به سهولت تغییر نمیکنند. نمونه واضح آن اسامی قراء و قصباتی است که در صفوه‎الصفای ابن بزاز اردبیلی آمده و هنوز هم پس از ۷ قرن همچنان رایج‎اند. باز هم باید اشاره کرد که روستاهای زیادی دارای ۲ یا حتی ۳ اسم‎اند که محافظهکاری اسامی مکتوب را علیرغم گذشت قرن ها از زمان منسوخ شدن اسامی مزبور در زبان محاوره، نشان می‌دهد. بنابراین وجود اسامی جغرافیایی غیرترکی را نمی توان سند ترک نبودن اهالی یا عدم تغییر بافت قومی و دموگرافیک مناطق فوق و نقاط مشابه دانست. در این خصوص اشاره به اسامی ترکی در مناطق کردنشین مهاباد، بوکان، سقز، بیجار و ..کافی است. انشاءلله به این نکته در مطالب آینده با تفصیل بیشتری خواهیم پرداخت.

تاریخچۀ مطالعه زبان گلین قیه

اولین بار پس از انتشار رساله کسروی نمونه های زبان گلین قیه برایش ارسال کردند. وی در چاپ دوم رساله و وضعیت نمونه های مزبور را در آن رسالۀ آذری یا زبان باستان آذربایجان، درج کرد. بعد از یحیی ذکاء بر پایه روش محمد مقدم در کتاب گویش های وفس و آشتیان که از آثار نسبتاً متدیک است، نمونه های از زبان گلین قیه را گردآوری و منتشر کرد. عبدالعلی کارنگ که گویا قبل از ذکاء به جمع آوری مطالب اقدام کرده بود، ماتریالهای خود را، همراه با واژه نامه تاتی خلخالی در سال ۱۳۳۳ و با نام تاتی و هرزنی دو لهجه از زبان باستان آذربایجان منتشر کرد. بعد از وی منوچهر مرتضوی در مقالات متعددی در نشریه دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز منتشر کرد و جنبههایی از زبان مذکور را تحلیل کرد. سپس مجموعه مطالب را در کتاب زبان دیرین آذربایجان گرد آورد که چند بار و از جمله توسط موقوفات دکتر افشار منتشر شده است. کتاب های کارنگ و مرتضوی حاوی مقدمه های مفصلی درباره زبان آذری و حداثتِ ترکی در آذربایجان بوده که البته تلخیص و تتمیم رساله آذری کسروی است و بس.

گلین قیه‎یی؛ زبان یا لهجه؟

اصولاً تفکیک زبان و لهجه امری سیاسی است. به عبارت دیگر هرگاه متکلّمان یک لهجه، قدرت سیاسی را به دست آورند، معمولاً لهجۀ آنان محور قرار می‌گیرد و مابقی لهجات با آن سنجیده میشود و بر اساس قرابت و غرابت لهجه ها به آن لهجه مرکزی/استاندارد/ دولتی از سلسله مراتب ارزشگذاری و پرستیژ اجتماعی برخوردار می‌شوند. محققان لهجه را با ملاک تفاهم متقابل(Mutual intelligibility) ارزیابی میکنند؛ اگر متکلمین دو گویش/زبان بتوانند به سهولت و با نسبت درصدی بالا تفهیم و تفاهم داشته باشند، رابطه بین آنها رابطه دو لهجه محسوب می شود و در غیر این صورت آنچه را که بدان تکلم می شود، باید دو زبان مجزا دانست.

در خصوص زبان گلین قیه‎یی باید گفت که محققان آذریست را لهجه‎یی از  زبان آذری باستانی میخوانند؛ همان حوالت به عالم اشباح که قبلاً اشاره کرده‌ا

م. اما واقعیت آن است که اگر گلین قیهیی لهجه‎یی به حساب آید، که گویا در قیاس با زبان تاتی کرینگان در ناحیه دیزمار چنین است، لهجه‎یی از تالشی خواهد بود و نه زبان آذری که از گرامر آن اطلاع قابل ملاحظه ای نداریم.

روابط گلین قیه‎یی با تالشی

اولین محققی که به وضوح به منشأ تالشیِ زبان گلین قیه اشاره کرده، مرحوم والتر برونو هنینگ استاد معروف زبان های ایرانیک است. وی ضمن مقاله‎یی معروف(زبان کهن آذربایجان) با اشاره به انطباق نمونههای موجود از گلین قیه‎یی با زبان تالشی، به نقل از مسیونرهای مسیحی اشاره کرد که اهالی محل حدود ۲۰۰ سال قبل (مقاله در دهه ۱۹۶۰ تألیف شده) از تالش به آن محل مهاجرت کرده‌اند. جالب آنکه بنا به نقل یحیی ذکاء و منوچهر مرتضوی، اهالی خود روایتی از مهاجرت خویش از ناحیه تالش در اذهان داشتند. حیرت آور است که مرتضوی به این روایت وقعی نمی‌نهد و زبان آنها را همان زبان باستان آذربایجان و خلف آن می‌خواند!

 تصور میکنم که غیر از شباهت گرامر و ذخیره واژگان تالشی و جدید که در بدو امر آشکار می شود، حداقل دو دلیل دیگر هم بر عدم قدمت حضور زبان مذکور در منطقه و بطلان دعوی ربط گلین قیه‎یی و "زبان باستانی و حقیقی آذربایجان" وجود دارد؛ کلمات ترکی فراوانی که در این زبان وارد شده و لیستی از آنها را در انتهای مطلب حاضر به نقل از منابع فوق خواهم آورد. نکته آن است که همۀ لغات تازه و جدید محسوب می شوند. حال آنکه اگر چنین زبانی در تماسی هفتصد-هشتصد ساله با ترکی قرار میگرفت، علی القاعده باید الفاظی از ترکی قدیمی را هم حفظ میکرد. کما اینکه بعضی لغات باستانی را هم در خود دارد. بنابراین تماس با ترکی باید جدید تلقی شود. نکتۀ دوم اسامی توپونیمیک در منطقه است که اساساً ترکی است. غیر از گلین قیه، روستاهایی مانند قشلاق و مناطق مجاور و داخل روستاها و حتی اسم روستای چای هرزن (Çoy Horzan) هم ترکی است. حال آنکه اگر از اعصار قدیمی اهالی این نواحی به همین زبان تکلم میکردند، اسامی آن نواحی ترکی نمی‌بود.

مهاجرت، کوچ و اسکان عشایر و روستاییان با انگیزه ها و اهداف سیاسی امری ناشناخته نیست. برای نمونه نزدیکتر به دوران ما می‎توان به اسکان طوایف کُرد در حدود ۳۰ روستای خلخال در ۲۰۰ سال گذشته اشاره کرد که در مسائل عصر مشروطه هم مکرراً ذکر اعمالشان دیده میشود.

لیست کلمات ترکی دخیل در زبان گلین قیه‎یی

این لیست براساس تحقیق کارنگ تهیه شده است. منوچهر مرتضوی -به تصریح خودش عمداً-از ذکر کلمات ترکی اجتناب کرده است. کارنگ نیز همه الفاظ ترکی دخیل را- به قول خودش- ذکر نکرده است. ذکر این نکته هم لازم است که بعضی از کلمات مذکور در این فهرست منشأ ترکی ندارند، اما فرم دخیل در گلین قیهیی از ترکی دخیل است.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

داغینیق دوزلتمه‌لر-5

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:دوشنبه 14 اسفند 1396-10:31 ب.ظ

اؤنجه‎کی یازی‎لاردا گؤزدن قاچان و یا سونرادان اؤیرندیییم کیچیک بیلگی تیکه‎جیک‎لرینی اوخویوجولارلا پایلاشیرام.

1.       در تکمیل مطلب انعکاس تصوف در توپونیمی، همان‌طور که خوانندگان مطلع اطلاع دارند یک قره‌صوفی هم وجود دارد که باید به لیست مزبور اضافه شود:

قره صوفی (Qara Sofu): قریه‌یی در اطراف چاراویماق و جنوب غربی شهرستان مزبور.

2.      در مطلب پروفایلی از یک پسوند گئچه‎جک را آورده بودم؛ اما بعداً متوجه شدم که در خلخال و منطقه سوجاهرود/سجهرود همین لفظ به معنی "معبر، گدار در انهار" استفاده می‌شود و کاملاً با فونکسیون پسوند ـهجک/ ـاجاق مطابقت دارد. لذا اشتقاق آن شفاف و بی‌نقص است.

3.      به مجموعۀ اعلام جغرافیایی که از مجرای عثمانی در فارسی راه یافته، قِبْرِس (Kıbrıs) را هم باید افزود؛ زیرا فرم عربی آن، به متابعت شکل یونانی، قُبْرُص بوده و فرم روسی هم- که در جمهوری آذربایجان نیز رواج دارد-کیپر است.

4.      دوستلارین بیلدیردیک‌لرینه گؤره، کؤپوشگه‎مک یازی‎سینداکی اؤرنک‎لره سولوشخاماق(soluşxamaq) فعلینی ده اکلمه‌لییک. بو فعل مؤحتملن اؤلوشگه‎مک فعلی‎نین تأثیری آلتیندا یارانیب‎دیر و چوخ دا یایقین ساییلماز. فعلین یازیلی بیچیمی سولوشقاماق(soluşqamaq) اولمالی‎دیر.

5.      محقق مدقق جناب آیهان همدانلی- که لطف و عنایتشان خجلم می‌کند- متذکر شده‌اند که نقطه‎یی به نام "طقوز/دوققوز اولوم" در حوالی سرپل ذهاب و قصر شیرین وجود داشته و در سفرنامه سیاح عثمانی سیدی علی کاتبی هم یاد شده است: "فردای آن روز سحرگاهان از قلعه زنجیر حرکت کردیم از رودخانه بزرگی به نام طقوز اولوم (نُه مرگ. کذا!) گذشتیم و به شهر بانه آمدیم و از آنجا به محروسه بغداد رسیدیم[1]". از آنجا که در عثمانی اولوم به این معنی رواج نداشته، احتمال ترجمه منتفی و مراد رودی بوده که نه گدار داشته است. البته دوققوز به معنای مجازی "جمع کثیر" هم رواج دارد؛ بیر دوققوز اوشاغی وار.

6.       محقق محترم جناب آیهان همدانلی، در جریان مطالعات تاریخی‌شان نمونههای متعددی از رواج "هربطان" را جمع‌آوری کرده‌اند از جمله شواهد متعددی از سوانح الافکار رشیدی. از این امثله چنین استنباط می‌شود که اربطان/هربطان به معنای دسته نظامی پانصد تایی/پانصد نفره بوده است. چرا که مکرراً از "امرای چهارصده و هربطان" و "حشم چهارصده و هربطان" یاد می‌شود.

7.      ـه‎لک/ـالاق اکی اوزرینه یازدیغیمیز یازی‌دا، قامالاق و قابالاق کلمه‎لرینی وئرمیشدیک. آنجاق آنلاشیلان دیلیمیزده بیر قامالاق داها واریمیش؛ "اوشغون و بنزری بیتگی‎لرین قالین یارپاق‌لاری" معناسیندا. بو سؤزجویون بعضی آغیزلاردا قابالاق اولدوغونو بیلیریک. آیریجا تاکیستان تاتجاسیندا، قاپالاق بیچیمی‎نی ده گؤسترمیشدیک. آنلاشیلان بوردا قابالاق، قاباق(=کدو)دان گلیر و ده‎ییشمی قاپالاق<قابالاق>قامالاق اولاراق آچیقلایابیلیریک.

8.      "کالاه" کلمه‎سی اوزرینه(اسکی خرمنلر XX) بیر گؤروش بیلدیرمیش و اونون "کاله"دن گله‎بیله‌جه‎یینی یازمیشدیم. آنجاق ایندی گئرچک قایناغی‎نی اؤیرنمیشم، دییه بیلرم: کَلاک. برهان قاطع و چاغداش فارسجا سؤزلوک‌لرینده "اکیلمه‎میش اراضی-چؤل" دئمک‎دیر بو سؤزجوک. اوچ یئرده ده کند آدی اولاراق گؤرونور: لواسان، فیروزکوه و کرج. دئمک کلمه سونو ک>هـ حادثه‎سی یاشانیب‎دیر بوردا.

9.      گیلدیر(gildir): گیدیریت/دیگیرت اوزرینه یازدیغیم یازی‎دا(آنادیل‎دن درلمه‎لر)بیر اؤنملی وئری گؤزوم‎دن قاچمیش. یئرلی لهجه‌لریمیزده گیلدیر "یومرو" معناسیندا چوخ یایقیندیر و بیر چوخ‌دا گیلدیرله ایلگیلی یئرآدی وار؛ مثلا هریس‎ده باتی بدؤویستان‌دا بیر کند بو آدی داشییر. بویین‎زهرا کندلریندن آراسنج‌ده گیلدیرتپه وار و اسکی چاغ‎لاردان قالینتیلاری و تاپینتی‎لاری اولدوغو سؤیله‎نیر. اینترنت‌دن اؤیرندیییمه گؤره، کوموجان/کمیجان تورکجه‏سینده "گیلدیرگؤز" دئییمی واریمیش: "یومرو گؤز" معناسیندا. آنجاق گیلدیر-گیلدیر(گؤز یاشی آخماق/آخیتماق) باشقا اولاجاق و سس تقلیدی/ آنلاتیجی دئییم ساییلمالی: گومبور-گومبور، پالدیر-گولدور، زیلدیر-زیلدیر و.. کیمی. گیلدیر منجه گیدیرت کلمه‎سی‎ندن گلیر. سؤزجوک سونو ت/t سس‎سیزی دوشمه‎سی ایله اورتایا یئنی بیر سس‎سیز تؤره‎میش (epenthesis) و گیلدیر الده ائدیلمیش‎دیر. گیلدیر آنادولو آغیزلاریندا گؤرولمه‎دی.

10.  گولوف/گیلیف حاققیندا گؤزوم‎دن قاچان بیر آیرینتی وار؛ قارص(آرپاچای)دا گیریف(girif) "سو آرخی، کانال، آخاق" معناسیندا وار. آرپاچای و قارص آغزینین آذربایجان تورکجه‎سی لهجه‌لریندن ساییلدیغی‎نی بیلیریک.


[1] سیدی علی کاتبی، مرآت‏الممالک، ترجمۀ محمود تفضّلی، علی گنجه‎لی، تهران بنیاد فرهنگ ایران، 1355. ص 185.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

آنادیل‎دن درلمه‎لر-26

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:سه شنبه 1 اسفند 1396-04:46 ب.ظ

1.      قابال(qabal):"بیر یئرلی، [اؤزللیک‌له آل-وئرده] بیر یئرده/گؤتورو آلیب ساتماق". آنادولو آغیزلاریندا دا چوخ یایقین‎دیر. قابال یانیندا، قابالا(qabala)دا بو معنادادیر. بوردان آنلاشیلان، بیزده‌کی قابالا، فارسجا "قباله" ایله بیردیر. سانیرام کلمه سونونداکی ـه/ـا سسی یؤنلمه(مفعولٌ الیه) اکی ساییلیب، زامانلا آتیلیبدیر. منینسکی سؤزلویونده گؤرولمه‎سی(قابال دا وار، قابالا دا) اسکی‌لییی‌نی گؤستریر. آیریجا قاباللاماق "بیر ایشی توپدان تاپشیرماق" معناسیندا عثمانلیجادا واریمیش. نه ایسه قباله "بلگه، سند"(ائو، تارلا و..) اولاراق بیلینیر و عربجه قَبْل (=اؤنجه، اؤن، اؤندن) و قَبِلَ(آلدی) اورتاق کؤکوندن گلیر. بیلیندییی کیمی یهودیلیک صوفی‌لییی اولاراق بیلینن قابالا/کابالا دا، بو اورتاق سامی کؤکدن گلیر و کلمه آنلامی "قبول ائدیلمیش، آلینمیش" یعنی گَلَنه‌ک/سنّت دئمک‎دیر.

2.      دایاز(dayaz):"درین اولمایان، درین‎لیک‌سیز، سطحی". آذربایجاندان باشقا آنادولو آغیزلاریندا(آغری، بیتلیس، دیاربکیر، موش(بولانیق)، ایسپارتا(جبل)، آماسیا(مرزیفون)، کرکوک، سیواس و قارص)دا گؤرونور. کلمه‎نین ایلک باخیش‌دا دایاماق فعلینه باغلانابیله‎جه‎یی گلیر انسانین عقلینه. فارسجا "پایاب" کلمه‎سینه دقت ائدینیز. نه ایسه کلمه سونونداکی ـز/-z اکی، داها اؤنجه کیچیلتمه/بنزتمه اکی اولاراق و اسملره گلن ـز اکیندن فرقلی اولاجاق‎دیر. بلکه اورداکی "آیاز" کلمه‏سی ده بو اکی ایله قورولوبدور. آما آنلاشیلان بورداکی اک فعل‌لره گلیر و آشاغی‌داکی سؤزجوک‌لر بو اک ایله تحلیل ائدیله‌بیلیرلر:

2-1. سؤز(söz): بیر *سؤمک> سؤله‌مک>سؤیله‌مک فعلینه باغلانابیلر. بو گون ده دانیشیق دیلینده، سؤیله‎مک یئرینه داها چوخ سؤله‌مک ائشیدیلیر و "چوخ دانیشماق، یانشاماق" معناسی قازانیب‌دیر.

2-2. اوز(uz):"هنر، صنعت". اسکی و اورتا تورکجه‌‎ده یایقین‌دیر و موغولجایا اوران(uran) اولاراق گئچیب‎دیر. اوماق(umaq) "باشارماق، ائده‎بیلمک" فعلیندن گلدییی سؤیله‌نه‌بیلر. اوس "عقل" معناسیندا، بو کلمه‎نین بیر ده‌ییشگه‎سی ساییلمالی‎دیر.

2-3. اؤز(öz):بیر باشقا یازی‎دا یازدیغیم کیمی، اؤمک(ömek)"دوشونمک، آنلا‌ماق" فعیلنه دایاندیغی آچیق‌دیر. اؤز اسکی تورکجه‌ده "روح، جان" کیمی معنالاری وارایدی.

2-4. توز(toz): بلکه توغماق>دوغماق فعلی‎نین کؤکونده‎کی فعله دایانیر. گون دوغماسی‌ندا اولدوغو کیمی، توغماق و اؤنجه‌کی فعلی بوردا یوکسلمک و قالخماق معنالاری داشییابیلر.

2-5. کؤز(köz): *کؤمک "یانماق" کیمی بیر فعل‌دن گلدییی ادعا ائدیله‌بیلر. کؤیمک "یانماق، گؤینه‎مک" بو وارسایدیغیمیز فعله دایانمالی. سانیرام قور(qor) دا اصلیندن بو *کؤمک فعلیندن گلیر؛ *کؤر>قوْر.

2-6. اویوز(uyuz):"قاشینتی". اسکی تورکجه‎ده‎کی بیچیمی اودوز(uduz)دور و اودیماق(udımaq) "یاتماق، یوخولاماق" فعلینه دایانمالیدیر.

سایین هادی دَریز(deriz) کلمه‎سینی ده درمک فعلی ایله ایلگی‎لی گؤرور. اونو بو کلمه‌لره قاتماق منه بیر آز چتین گلیر. چونکو کلمه یالنیز آذربایجان‌دا گئچر و آلینتی اولما احتمالی واردیر.

آیریجا منجه گؤز(göz)<*کؤمک>کؤرمک>گؤرمک فعلینه، باز(اسکی تورکجه‎ده: باغلی، وابسته)< باماق>باغ>باغلاماق کیمی فعل و سؤزجوک‎لره باغلانابیلرلر. تورکجه‎میزده بدن/گؤوده عضولرینده گؤرولن ـز، بعضی‌لرینه گؤره، اکیز اورقانلاردا(دیز، گؤز و..) گؤرونور و بیر نوع اکیزلیک یا چوخلوق بیلدیرن اک‎ایمیش. منجه بو گؤروش دوغرو ده‎ییل. بدن عضولری‌ندن اکیز اولمایان‎لاردان (مثلا بوغاز/بوغوز)دا بو اکی ایله یارانیبدیر. بو کیمی آدلار، تاریخین قارانلیق‎لاریندا ایتیب-باتان فعل‌لره دایاندیریلابیلیرلر. اما بونون اوچون درین آراشدیرمالار گره‎کیر. سون اؤرنک اولاراق؛ دیز<تیز، بلکه *تیمک>تیره‌مک>دیره‌مک کیمی بیر فعل‎دن گلدییی ده ادعا ائدیله‎بیلر.

3.      گوبود(gobud):"قابا، قالین آدام، چیرکلی تربیه‎سیز/ادبسیز آدام". آذربایجان جمهوریتی‌نده سون درجه یایقین‌دیر. بیزده داها چوخ قوزئی بؤلگه‎‌لرده گؤرونور. آنادولو آغیزلاریندا فرقلی سؤیله‎ییش‌لری وار: کوبات(kübat)، کوبوت(kobut)، غوبات(gubat) و.. اسکی عثمانلیجادا دا اؤرنک‌لری وار و گؤبوت (göbüt) و یا گوبوت(gübüt) اولاراق سؤیله‎ندییی دوشونولور. نه ایسه سؤزجوک ارمنیجه‎دن آلینج‎دیر (دانکوف، 83.ص). ارمنیجه‎ده kopit و ده‎ییشگه‎لری "چیرکین، پیس" دئمکدیر.

4.      سوسن:"بیر چیچک آدی". قیز آدی اولاراق دا گؤرولور. تورکجه‎میزده داها چوخ سوسن(sūsen) سؤیلنسه‌ ده تورکیه süsen تلفظ اولونور. ایلک باخیش‌دا فارسجادان گلدییی آنلاشیلیر. سوسن عربجه‌ده ده وار و ایرانلی آراشدیرماجی‌لار، فارسجادان عربجه‌یه گئچدییی‎نی دوشونرلر. آوروپا دیللرینده قیز آدی اولاراق گؤرولن سوزان(Susan) آدییلا بنزرلییی دقت چکیر. بو دیللرده‌کی سؤزجوک/آد، لاتینجه سوسانا (susanna) دان و لاتینجه سؤزجویون‌ ده یونانجادان گلدییی بیلینیر. یونانجا سؤزجوک، عیبرانیجه/ یهودجا شوشانا(şoşannā)دان گلدییی آنلاشیلیر. شوشانا، عیرانیجه‌ یانیندا، آرامجادا دا زامباق یعنی بیر نوع سوغانلی چیچه‌یین آدی‌دیر. بوتون سامی‌ دیللرینده گؤرولن بو بیتگی آدی، فارسجا سؤزجویون(بلکه عربجه‌سی‌نین ده)قایناغی دیر و آرامجادان گلدییی گؤرولور. دیلیمیزه فارسجادان گئچدییی دوشونوله‎بیلر. آیریجا فارسجا/عربجه سوسنبر ده بو کلمه‌دن قایناقلاندیغی و اصلینده "سوسن برّی"(=چؤل سوسنی) اولدوغو آنلاشیلیر.

5.      تیله‌نمک(tilenmek):"حیاسیز اولماق، اوزو برکیمک". دانیشیق دیلینده گؤرولن بو سؤزجوک، آنادولودا یوخ کیمی‌دیر. سانیرام اصلینده تولنمک(tülenmek) "توک‌لنمک، توک تؤکوب یئنی توک چیخارماق" دن گلیر. تولنمک بو معناسییلا، عثمانلی قایناق‌لاریندا وار و آنادولو آغیزلاریندا دا گؤرونور. اؤنجه‎لری یازدیغیم "تولک" سؤزجویو ده بوردان گلیر. بیزده معناسی مجازی ساییلیر.

6.       فر(fer):داها چوخ فرلی(ferli) و یا "فرلی-باشلی" دئییمی‌نده گؤرونور. آنادولو لهجه‌لرینده فر "پارلاقلیق، آیدینلیق، گوج، قوّت، [گؤزده] جانلی‌لیق" معناسیندا واردیر. سؤزجویون فارسجالیغی آچیق‌دیر. فَرّ یئنی فارسجادا، "ایشیق، پاریلتی" دئمک اولوب و اوزونجا گئچمیشی وار. اساس اولاراق، آوستا'دا خورنه (xwarna) "ایشیق، گؤرکم، [تانری]وئرگی[سی]" کیمی معنالاری وار. زردوشتچولویون اؤنملی قاورام ‌(مفهوم)لاریندان ساییلیر.

7.      دارام(daram): دارام وئرمک دئییمی ایچینده گؤرولور؛ "داراشماق، بیر یاندان باسیب اله آلماغا چالیشماق، هجوم ائتمک، دولوشماق" دئمک دیر بو دئییم. داراشماق بو معناسییلا آذربایجان ساحه‎سینه مخصوص کیمی گؤرونور. آنادولودا(ایچل‌ده) تاراشماق،"آرخا آرخایا سیرالاناراق یئریمک" معناسیندادیر. بیرده تاراشدیرماق آراشدیرماق دئییمی ده وار و ایکی آنلامداش کلمه‌دن اولوشدوغو گؤرونور. داراشما بیزده و آنادولودا، داراماق فعلیندن گلدییی سؤیله‌نه‎بیلر. منجه سیرالانماق، داراق داکی دیشلرین دوروشو کیمی، چاغریشیمی(تداعی)نا دایانیر. داراشماق "بیر یئرده، چوخ سایی‎دا دیشین/آدامین "بیر ایشی گؤرمه‌سی‎نی آنلادیر. داراماق، اؤزللیک‌له، دیرمیق/دیمریق کیمی وسیله‌لرله، بیر آن‌دا چوخ نسنه‎نی توپلاماق و اله گتیرمک معناسی‌نی دا داشیماق‌دادیر.

8.      اومسوق(umsuq):"ایسته‎دیینه/دیله‎دیینه یئتمه‎میش‌لیک حسّی، محرومیت، اوموتسوزلوق، فارسجاسی: سرخوردگی". سؤزجوک آنادولو آغیزلاریندادا واردیر(ایستانبول، آنتالیا، قیصری) "اوزگون، اوموتسوز، هورکک" معنالاریلا. اومسوق یانیندا، اومسوروق(umsuruq)دا واردیر و آنادولودا(هاتای، غازی آنتپ، چوروم) "اومما(جا)" یعنی آدام اومماسی و خیال قیریقلیغی/سرخوردگی دئمک‎دیر. تاراما سؤزلویونه گؤره عثمانلیجادا اومسونماق(umsunmaq) "اومما اولماق [بیر زادی] جانی چکمک" معنالاریندایمیش. بورداکی اکی اوزونجا آراشدیردیغیمیز اوچون، بوردان قیساجا گئچه‌جه‎یییک. آنلاشیلان اومسونماق بیر *اومسوماق فعلینه دایانیر و بیزیم اومسوق دا بئله بیر فعل‎دن گلمیش اولابیلر. آنلاشیلان کلمه‎نین قورولوشو "ارسک، سؤوسک/ساوساق، تاوارساق و.." کیمی دیر. یازی دیلیمیزه قازاندیریلماسیندا فایدا وار.

9.      نیخلاماق(nıxlamaq):"برکیتمک، بیر یئره چالیب برکیتمک". سؤزجوک آنادولو آغیزلاریندا دا واردیر و آراشدیرماجی‌لارین بیلدیردیک‌لری کیمی، فارسجا میخ(mıx)دان گلیر. آیریجا آذربایجان تورکجه‎سینده، نیخ دورماق "[چوخ یئمک‎دن و..] دیک دورماق، ترپه‌نجک حالی قالماماق" دئییمی ده بو نیخ<میخ‌دان گلیر.

10.  خاخول(xaxol):"قابا، پخمه آدام". سایین هادی کلمه‎نین روسجا xoxol سؤزجویو ایله ایلگی‎لی گؤرور. روسجا سؤزجوک تورکجه(<موغولجا) کاکول(kakül)>کَکیل(kekil)دن گلدییی دوشونوله‎بیلر. آنجاق الیم‎دهکی سؤزلوک‎لر، ایسلاو کؤکنلی اولدوغونو یازیرلار. نه ایسه روسجا سؤزجوک "کَکیل، پرچم(آلنین اوستونه تؤکولن ساچ)" معناسیندادیر. بو معنا ایله "پخمه‎لیک، گیجلیک" آراسینداکی باغ آچیق گؤرونمور. بیر زامان سایین هادی ایله سؤزجویو دانیشدیغیمیزی خاطیرلارام. من او زامان بو باغین یوخلوغونو و کلمه‎نین فارسجا آچیقلانابیله‌جه‌یینی(خا<خایه+خُل) و بنزر فارسجا و تورکجه دئییم‌لر اولدوغونو سؤیله‎دیم. سایین هادی ده "مزلّف" تعبیرینه دقت چکیردیلر. رحمتلیک تیتسه‎نین وئردییی بیلگی‎یه گؤره، سؤزجوک آنادولودا دا (ترابزون و کندلری) واریمیش. تیتسه سؤزجویون روسجالیغینا دقت چکر. روسجا‌دا کلمه نین بیزده‌کی معناسی یوخدور، آنجاق اوکراینالی‌لارا "آلای/آشاغی‌لاما/ساریما/مسخره" یولویلادا بو آد وئریلیر. بو آنلام، اونلارین فرقلی ساچ هؤرمه‌لری بیچیمی‎ندن قایناقلانمالی. اوکراینالی‎لار ساچ‎لارینی اوزون هؤردوک‌لری حال‌دا، باشلاری‎نین چوخ یئرینی دیب‌دن و اولگوج ایله قاشییرمیش‎لار. آنلاشیلان بیزه ‌ده سؤزجوک روسجا یولویلا بو آشاغیلاییجی معناسییلا گلیب‌دیر.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

چند کلمه ترکی در تاجیکی

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 27 بهمن 1396-12:02 ب.ظ

 همزیستی طولانیمدت تاجیکی و زبانهای ترکی قدیم و ترکی شرقی باعث شده است تا واژگان ترکی قابل توجهی به ویژه در شکل قدیمی آنها در این زبان مشاهده شود. کثرت الفاظ دخیل هم نشان از تعامل درازآهنگ دو زبان دارد. بررسی کامل الفاظ ترکی دخیل در تاجیکی، مجال وسیعی می‌طلبد و تحقیقات کلاسیک  گرهارد دورفر تا حدود زیادی ما را از چنین مطالعهیی مستغنی میکند. باری آنچه قلمی می‌شود چند واژه منتخب  است که از مجموعههای گزیده انتخاب شده است[1]. لذا نه دعوی جامعیت دارد و نه ادعای بداعت.

۱ . آب چیت: "آبراهه زیر دیوار". در آذربایجان اغلب گیلیف/گولوف خوانده می‌شود و اتیمولوژی‌اش را بحث کرده‌ایم. اما چیت از ترکی قدیم بدین صورت به معنی "حصار باغچه، چپر" بوده و در آناتولی و بالکان هم شایع است.

 2. البستی(albasti):"آل، موجود بدشکل". آل معلوم است ترکیب آن با فعل باسماق بوده است. همان طور که قارا باسماق به همین ترتیب است. آل و قارا هر دو رنگ‌اند. ترکیب‌های مشابهی نظیر کولباستی(külbastı) "نوعی نان سنتی که در خاکستر می‌پزند"، قولباستی(kolbastı) "نوعی رقص محلی به ویژه در ناحیه دریای سیاه ترکیه و ترابزون" هم وجود دارد.

3. ایمیزک(émizak):"پستانک". در آذربایجان امزیک(emzik) است. فرم تاجیکی انعکاسی از ازبکی است. ایمیزمک/ امیزمک "شیر خوراندن[از پستان]، پستان دادن به کودک" است.

۴. بغوز(boɤuz):" آبستن".بوغوز>بوغاز به حیوان باردار اطلاق میشود. محققان برای آن منشاء آلتاییک قائلند.

 ۵. بالدیرغان(baldirɤan):"گیاه گلپر". بالدیرغان/بالدیرقان به این معنی در آذربایجان هم رواج دارد. در آناتولی بالدیران/ بالدیرغان به معنی شوکران است. در جهان ترکی زبان به گیاهان متعددی اطلاق شده است.

6. تشوک(téşuk):"سوراخ و شکاف". در ترکی غربی به صورت دئشیک(déşik) بوده و از فعل تئشمک/ دئشمک "سوراخ کردن، کاویدن" مشتق شده است.

 ۷ . تغا(یی):"دایی". فرم چاغاتایی که معادل دایی در ترکی اوغوزی محسوب می‌شود.

 ۸. تلپک(telpak):"کلاه پوستی و پشمی برای زمستان". همان طور که مرحوم احمد علی رجایی بخارایی در کتاب لهجۀ بخارایی اشاره کرده، در رساله روحی انارجانی هم آمده و لفظی ترکی است. تحلیل آن در مطلبی که راجع به رساله روحی انارجانی نوشته‌ام، آورده شد.

9. تلم(tulum):"مشک". تولوم چندبار تحلیل شده است. در لهجات ترکی داخل ایران هم وجود دارد و لزوماً شرقی محسوب نمی‌شود.

10. چلک(çalak/çilik):"دوک نخ‌ریسی دستی". باید همان چیلیک باشد که در آذربایجان و آناتولی به چوب کوچک بریده شده به بازی الک دولک اطلاق می شود و مجازاً معنای آدم لاغر اندام و ترکه را هم دارد. به احتمال زیاد از فعلی چلمک "تراشیدن [قلم]" مشتق شده و وجودش در تاجیکی، حدس‌های مربوط به منشأ احتمالی یونانی آن را منتفی می‌سازد. کلمه با املای چالیک، چلک، چلیک هم در متون فارسی ضبط شده است.

 ۱1.دادا/ددا/دده:"پدر". چند بار مورد اشاره قرار گرفته است.

 ۱۲. ساغو:"ظرف چوبی شیردوشی". علی‌القاعده از فعل ساغماق "دوشیدن" مشتق شده است. اما پسوند –I/-U به عنوان سازندۀ اسم آلت نادر است.

 ۱۳. سچاق:"حوله". ساچاق به منگوله و شرابه اطلاق می‌شود و البته حوله‌ها معمولا شرابه هم دارند. شاید هم در اصل مختصر ساچاقلی بوده است.

14. سرک(suruk):"رمهیی که تعداد بز و گوسفندان آن بیش از حد معمول باشد". سوروگ(sürüg) نوعی آرکائیسم در ازبکی است. در آذربایجان با حذف سیستماتیک ـگ انتهایی "سورو" شده است که قبلاً هم از آن بحث شده بود.

 15. غُناجین(ɤunājin):"گوسفند ماده دوساله". اصل کلمه مغولی بوده و به گاو ماده سه ساله اطلاق می شده است. محتملاً از غوربان "سه" مشتق شده است.

 ۱۶ قُر(qur):"خاکستر سوزان، گل آتش روی آن خاکستر باشد". مراد قور است که در ترکی غربی هم رواج کامل دارد و از اتیمولوژی آن بحث شده است.

 17. قم(qum):"شن و ماسه". از کلمات جالب توجه دخیل در فارسی تاجیکی و خراسانی است. قوم از قدیمی‌ترین نمونه‌های ترکی تاکنون ضبط شده است.

۱۸. نوخته(noxta):"تسمه‌یی که به سر و روی اسب و خر و مانند آن می اندازند و افسار را به آن می بندند". کلمه در اصلی مغولی بوده و اتیمولوژی‎اش بحث شده است.

۱۹. ورساقی(varsāqi):" سخن بی‌معنی، سفسطه، یاوه. ورساقی گفتن/خواندن هم هست". داده جالب توجهی است. وارساغی در آناتولی به نوعی شعر شبیه بایاتی گفته می شود و تصور بر این است که همانند بایاتی از اسم قبیله وارساق مشتق شده است. وجود چنین داده‌یی، احتمال منشأ بلغاری برای اسم را، که قبلا مطرح شده بود، به شکل جدی تضعیف می‌کند.

20. یاله(yāla):"گردنه کوه و تپه". یله(yele) و یال علاوه بر معانی معروفشان- موی پر پشت گردن حیوانات- معنای گردنه و دیواره کوه را هم دارند.

 ۲۱. یان(yān):"پهلو، کنار". در عموم زبان‌های ترکی همین معنی را داراست.

 ۲۲. یره(yara):"زخم و جراحت، یره‌دار: زخمی". یارا از فعل یارماق "شکافتن، بریدن" مشتق شده است.

23. یلنگ(yalang):"1. زمین ناهموار، 2. بدون کوه، 3. گشت و گذار آزاد و راحت". باید یالینگ(yalıŋ)در ترکی قدیم، معادل یالین ترکی غربی باشد که به معنی "عریان، ساده، خالی از بزک دوزک" بوده و محتملاً با پسوند ŋ- از فعل *یالیماق مشتق شده است. چنین فعلی البته ضبط نشده، اما فعلِ یالینماق "عریان شدن" باید فرم انعکاسی و رفلکسیو *یالیماق مزبور باشد.



[1]   "نمونه هایی از لغات رایج در زبان تاجیکی مسعود قاسمی، در: سخن عشق: جشن نامه دکتر حسن انوری، به خواستاری: علی اشرف صادقی، محمود عابدی، تهران: سخن، ۱۳۹۵.  صص. 525-۵۱۱.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

قاریشان ایکی اک: ایستک اکی ایله سایما اکی-4

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:چهارشنبه 18 بهمن 1396-09:04 ب.ظ

باشقا بیر چوخ اؤرنک‎ده ساییلابیلر. آیریجا بونلارین بیر قیسمی‎نین ده‎ییشگه‌لری ده واردیر.

-(U)msA-/-(I)msA- اکینه گلینجه، اسکی تورکجه‎ده اولان‎لارین یانیندا یئنی اؤرنک‎لر ده واردیر:

1.      آزیمساماق(azımsamaq):اوسته اشارت ائتدیک.

2.      چوخومساماق(çoxumsamaq): چوخسونماق کیمی آنلامی واردیر.

3.      کوچومسهمک/کیچیکسه‎مک(kiçiksemek/küçümsemek):"کیچیک/دَیَرسیز سایماق، تحقیر ائتمک". بو فعل کیچی/کوچو<کیچیگ/کوچوگ دن گلمه‌لی‎دیر.

4.       دولومساماق:"[گؤزلر] دولماق/یاشارماق". دولو صفتینه دایانمالی. کیچیمسه‎مک کیمی فعل‎دن(دولماق) گلمه‎مه‎لی‎دیر. دولوقساماق فعل‎دن گلمک‎ده‎دیر.

5.      منیمسه‎مک(menimsemek):"صاحب‌لنمک، یییه‎لنمک، اؤزونونکو سایماق". بوردا منیم(یییهلیک اکی ایله) ضمیرینه اک گلیبدیر.

6.       اؤزومسه‎مک(özümsemek): آشاغی-یوخاری منیمسه‎مک کیمی‎دیر و قورولوشو دا اونا بنزر.

آنلاشیلان بو اؤرنک‎لر اسم‌لردن اولوشورلار. بیز فعل‎لردن اولوشماق‎لارینی گؤزلردیک. بلکه‎ده قیاسلاما/اؤرنک‎سمه یولویلا اورتایا چیخیب‎لار. آشاغیداکی اوچ اؤرنک‎ده اسکی تورکجه‎ده‌کی یولا دوام ائدیلیب و فعل‎دن فعل تؤره‎نیب‎دیر.

1.       گولومسونمک/گولومسه‎نمک:"گولمک کیمی اولماق، تبسم ائتمک، لبخند زدن".

2.      آغلامسینماق:"آغلایان کیمی اولماق، یالان‎دان آغلاماق"

3.      اومسونماق:"اوموت بسله‌مک، اومماق". عثمانلیجادا و آنادولودا واردیر و بو فعل‎لره قاتیلمالی. بوردا فعلین کؤکونده –م- اولدوغو اوچون، ایکینجی –م- آتیلمیش اولابیلر:um-+-msInA-=umsunmaq

سونوج

بو یازی‎دا بیر چوخ یئنی تؤره‎دیلن کلمه‎لری لیسته آلمادیق. هدفیمیز ایکی اکی آییرد ائتمک ایدی. منجه هر ایکی‌سی ده یئنی سؤزجوکلرین یارادیلماسینا فایدالی‎دیر. اؤزللیک‎له بنزرلیک اکی ایله تؤره‎تدیییم سؤزجوک‎لردن سونراکی یازی‎لاردا اؤرنک‎لر وئره‎جییم. سونوج اولاراق مومکون اولدوقجا ایکی اکی آیری توتماق گره‌کیر. هر نه قدر دانیشیق دیلینده و لهجه‌لریمیزده بیربیرینه قاریشسالاردا. او زامان سایین زینپ قورقماز کیمی قرامرچی‌لرین گؤروشلری و ایکی اکی بیر ساییب، ایکی آیری وظیفه‎لی بیر اک گؤسترمه‌لری ده دوغرو اولماز. تیتسه ده سؤزلویونده، بو ایکی اکین قاریشدیغینا دقت چکر(237.ص).




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

قاریشان ایکی اک: ایستک اکی ایله سایما اکی-3

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:چهارشنبه 18 بهمن 1396-09:03 ب.ظ

بو اک´ین دؤنوشلو حالی اولان –sIn- اکی ده اکی تورکجه‎ده واردیر و بیر نئچه اؤرنه‎یی‎نی سایابیلیریک:

1.      اوخسینماق(oxsınmaq):"پئشمان اولماق". بلکه "اوْخ!" سسی‎ندن قایناقلانیر.

2.      ارسینمک(ersinmek):"ارکک‎لشمک، ارکک کیمی اولماق".

3.      اَوسینمک(evsinmek):"[بیر یئری] ائو قیلماق/ائو سایماق" . بوگون ده آنادولودا "اؤزگه‎لیک حسّ ائتمه‌مک" معناسیندا یاشار.

4.      ارکسینمک(erksinmek):"گوجلنمک/گوج صاحبی کیمی اولماق".

5.      سوقسینماق(suqsınmaq):"طاماهلانماق، طاماه". سوق(suq) دیوان دا "آج‎گؤزلو، آلچاق " معنالاری داشیماقدادیر.  

بو اک´ین بیر یان بیچیمی اولان –(x)msIn- اکی ده اسکی تورکجه‎ده ده گؤرولور. بو اک داها چوخ "تظاهر" قارشیلیغی فعل‌لر یارادیر و بیر ایشی "گورورموش کیمی" داورانماغی بیلدیریر:

1.      قیلیمسینماق(qılımsınmaq):"بر ایشی گؤرور کیمی داورانماق، تظاهر ائتمک".<قیلماق

2.      اوتلامسینماق(otlamsınmaq):"[حیوانین] اوتلار کیمی داورانماسی".<اوتلاماق

3.      اؤوکه‌لمسینمک(övkelemsinmek):"حیرصلی/اؤفکه‌لی کیمی گؤسترمک"<اؤوکه "حیرص، اؤفکه".

4.      یارامسینماق(yaramsınmaq):"یالتاقلانماق، اؤومک".< یاراماق. تورکجه‎ده‎کی یارانماق فعلینه دقت ائدین.

اوسته‌کی اؤرنک‌لردن ده آنلاشیلان بو اوچ ده‌ییشگه‌لی اک، معنا فرقلریله بیرلیک‎ده، اساس اولاراق اسملره گلیرلر. سون اک ده یعنی –(x)msIn- اؤرنه‎یینده( -(x)gsA- اولدوغو کیمی) اؤنجه اسم یارانیر، سونرا اک گتیریلیر (باخ، اردال، 8-397.صص).

چاغداش تورکجه‎ده

اسکی تورکجه‎ده‎کی بنزر اک‎لر بوگونکو تورکجه‎ده ده یاشاماق‎دادیرلار. آنجاق اک بیر آز ده‎ییشیمه اوغرامیش و بیر چوخ اؤرنک‎ده ایستک اکینه بنزمیش دوروما گلیب‎دیر. مثلا تکه‎سه‎مک یانیندا تکه‎سیمک، ارسهمک یانیندا، ارسیمک، چیگسیمک(çiğsimek) "سویوق کیمی اولماق، نفرت ائتمک" یانیندا، چیگسهمک(çiğsemek) ده واردیر آغیزلاردا. آیریقسیماق(ayrıqsamaq) "باشقالاشماق، یادلاشماق"، دارسیماق(darsımaq) "داریخماق، داریلماق، دار گؤرمک"(موغلا آغزیندا تارساماق دا وار) کیمی اؤرنک‎لر یانیندا، چوخ سایی‎دا عینن ایستک اکی کیمی سسلنن فعل‌لر ده وار:

1.      چیرکینسه‌مک(çirkinsemek):"چیرکین سایماق/گؤرمک".

2.      چوقساماق(çoksamak):"چوخ گؤرمک/سایماق".

3.      خفیفسه‎مک(hafifsemek): یونگول سایماق/گؤرمک"<خفیف(عربجه). آنادولو و ایستانبول‎دا واردیر.

4.      غریبسه‌مک:یاد گؤرمک/سایماق، یادیرغاماق، اؤزونو غریب حسّ ائتمک.

5.      موهیمسه‎مک(mühimsemek): مهم/اؤنملی سایماق

6.       گرکسه‌مک(gereksemek):گره‌کلی/ضروری/واجب گؤرمک

7.      بؤیوکسه‌مک: [گؤزونده] بؤیوک گؤرمک

8.      قانیقساماق:"آلیشماق، قبوللانماق.<قانیق: قانمیش، دوْیموش.

9.      دولوقساماق(doluqsamaq): گؤزلری دولور کیمی اولماق(=بغض کردن)

باشقا اونلارجا اؤرنک‎ده وار. آنجاق سایماغا گره‌ک یوخ. بوردا ساده‌جه دانیشیق دیلیمیزده اولان و آنادولودا گؤرولمه‎یَن بیر فعل‎دن گئچمه‎مه‎لی: کیفسه‎مک(kifsemek) "قوخوماق، یییه‎جک‌لرین اوستونه یاشیلسی گؤبه‌لک جینسیندن بیر آفت گلمه‎سی ایله پوزولمالاری، کپک زدن". کیفسیمک کیمی یان بیچیمی اولان فعلین کؤکونده تورکیه تورکجه‎سینده گؤرولن کوف(küf) واردیر.

بو اک ‏ده دؤنوشلولوک اکی آلیرکن، داها چوخ انسان دویغولارینا/دوشونجه‌لرینه و آنلاما گوجونه یؤنه‎لیک فعل‌لر اورتایا چیخاریر:

1.      عارسینماق(arsınmaq):اوتانیر کیمی اولماق، اوشورگنمک، چکیلمک

2.      چوخسونماق(çoxsunmaq): عثمانلیجادا "چوخ گؤرمک/سانماق" دئمکدیر.

3.      آزسینماق(azsınmaq):"آز گؤرمک/سایماق". آزینساماق و آزیمساماق دان، داها آز گؤرونور.

4.      عاییپسینماق(ayıpsınmaq):"عاییپ سایماق، اوتانماق، مان بیلمک"

5.      گوجسونمک(gücsünmek):"بیر ایشی چتین/گوج گؤرمک".

6.       قولایسینماق(qolaysınmaq):"راحات گؤرمک/سانماق".

7.      حئییفسینمک(héyifsinmek):"تأسف ائتمک، اسَفلنمک"<حیف(عربجه)

8.      تامسینماق(tamsınmaq):"بیر زادی دادار کیمی اولماق". کلمهنین کؤکونده‎کی تام<طعم(عربجه) اولسادا منجه تورکجه‎لشدییی اوچون بئله یازیلماسی دوغرو ساییلیر.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

قاریشان ایکی اک: ایستک اکی ایله سایما اکی-2

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:چهارشنبه 18 بهمن 1396-03:00 ب.ظ

مارسل اردال´ـا گؤره، بو اک اصلینده بیرلشییک‎دیر و  اسم قوران –(x)G اکی ایله –sA-(ایسته‌مک فعلی قوران اک)دن تؤره‎ییب‌دیر. –sA- اکی اسمه تاخیلدیغی اوچون، ایلک اولاراق اسم قورولور سونرا، بو اک گتیریلیر. اوست‎ده فعل‌لردن بیر بؤلویونون اسمی یوخدور و دوغرودان فعل‌دن تؤره‌میش گؤرونور. اک ایله قورولان فعل‌لرین کاشغرلی زامانی‌ندا دا قیسالدیغی آنلاشیلیر. مثلا دیوان‌دا(فارسجا ترجومه‎سی، 6-575 .صص) بیر شعر پارچاسیندا قیسالمیش بیر نئچه اؤرنک وار: کئچورسه‌مک(kéçürsemek)، اوچورساماق(uçursamaq)، قاچورساماق و.. باشقا یئرلرده کؤرسه‌مک(körsemek)<کؤروگسه‌مک، کلسهمک(kelsemek)<کلیگسه‌مک فعللری ده گؤرولور. آیریجا بوتسه‎مک(bütsemek) "بیتیشمک، [یارادا] توختاماغا اوز توتماق"(فارسجا ترجومه، 556.ص)، یاتساماق "یاتماق ایسته‌مک"، یاپساماق "[چؤره‌ک] یاپماق ایسته‌مک"، یازساماق "آچماق ایسته‌مک"، یاشسادی "گیزلنمک ایستهدی"، یئتسه‌مک "یئتیشمک ایسته‌مک"، ییقساماق "[دوواری، دامی و..] ییخماق ایسته‌مک" ده واردیر. بو اؤرنک‎لره ده دقت ائتمک‌ده فایدا وار؛ یودیساماق(yodısamaq) "یوخ ائتمک/سیلمک ایسته‎مک"، سوریسهمک(sürisemek) " سورمک ایسته‌مک"، کؤریسه‌مک(körisemek) "گؤرمک ایسته‌مک". اردال´ـا گؤره بونلار –IsA- کیمی  بیر اکدن اولاجاق‎لار و –sA- اکی‎نین بیر یان بیچیمی ساییلیر. بو اکی کاشغرلی دئدییی کیمی و  سونراکی دؤنملرده قبول گؤردویو کیمی سانماق<ساماق> سایماق فعلینه "دوشونمک، سانماق" معناسیندا، باغلاماق یانلیش اولماز. چونکو فعل ده بیر ایش گؤرمک دوشونجه‎‏سی واردیر. آنجاق باشقا گؤروشلر ده واردیر بو موضوع‎دا.

گونوموز تورکجه‎سینده بو اک

بو اکین اسکیلرده یاشایان اؤرنک‌لریندن باشقا، بو گون آنادولو و آذربایجان‎دا باشقا چوخ اؤرنک‌لری واردیر. مثلا دیشی‌ حیوانلارین جوتلشمک‌ ایسته‌مه‎سی چوخ یول بو فعلی ایله ایفاده اولونور:

1.      آیغیرساماق(aygırsamaq): قیسراق/مادیان´ین ارکک آت/آیغیر ایسته‎مه‎سی

2.      بوغاساماق(boğasamaq):اینه‎یین کَله گلمه‎سی، جوتلشمک ایسته‎مه‌سی

3.      قوچساماق(qoçsamaq):قویونون قوچ ایسته‎مه‎سی

4.      تکه‎سه‎مک(tekesemek):گئچی‎نین تکه ایسته‌مه‌سی

5.      دووه‎سیمک(düvesimek):"جؤنگه/بوغانین جوتلشمک ایسته‌مه‎سی". بوردا استثنا اولاراق، ایسته‌یَن ارکک دیر. فعلین شکلی ده او بیر اکی ایله قاریشیب‎دیر.

6.       بوغورساماق(buğursamaq):"دیشی دوه/اروَنهنین ارکک دَوه/بوغرا/بوغور ایسته‌مه‎سی

7.      دالاپسیماق(dalapsımaq):"دیشی حیوانین ارکک ایستهمه‌سی". آذربایجان ائشیتمه‌میشم. آنجاق دَلَب (deleb) "دیشی ائششه‎یین ارکک ایسته‎مه‎سی" آذربایجان واردیر. دلب<طلب اولاراق آچیقلانیر.

8.      کورسه‎مک(kürsemek):" *کؤپه‎یین جوتلشمک ایسته‎مه‎سی". بو فعلی بو معنا ایله بیر یئرده گؤرمه‎میشم. آنجاق کورسک(kürsek) "[ایت‌لرده]جوتلشمک ایسته‎مک، جوتلشمک‎ ایسته‌ین کؤپک" یایقین‎دیر و بئله بیر فعله دایانمالی. کور(kür) عثمانلیجادا "دیک‎باش، عنادچی" معنالاری وار. ارکک معناسی و یا باشقا بیر معناسی اولمالی دیر. کورسه‎مک بعضی تورک دیللرینده مایالانماق معناسی واردیر.

9.      چایساماق(çaysamaq):"چای ایستهمک". سوساماق کیمی

10.  دوراقساماق(duraqsamaq):"ایکی گؤنوللو اولماق، شکلنمک". بوردا اکیمیز فعله گلیبدیر سانکی.

11.  بنسه‌مک(bensemek): عثمانلیجادا "منی ایسته‌مک" معناسیندا شعر دیلی‎نده واردیر. تیتسه‌نین گتیردییی اؤرنکده، عؤمر بن مزید´ین اثرینده بو ایلگی چکن بیت گئچر: آخرمه ارینجه دور اولسا عؤمر فرقتین/سن بیلورم بنسه‎مزسون، بن کماهی سنسه‎دوم(sensedüm). بوردا سنسه‎مک "سنی ایسته‌مک" کیمی بیر گؤزل فعل داهی واردیر.

12.  یورتساماق(yurtsamaq):"یورد حسرتی/وطن اؤزلمی چکمک"

منجه بو اک، بوگون ده جانلانابیلر و یئنی کلمه‎لر تؤره‌تمک‌ ده ایشله‌نه‎بیلر. بیر ایکی اؤنری ایله بو اک آراشدیرماسینا سون قویالیم:

1.      بیلسه‌مک(bilsemek): بیلمک/اؤیرنمک ایسته‎مک، بیلگی‎نی سئومک.

2.      گؤرسه‌مک(görsemek):بیرینی گؤرمک ایسته‌مک، اؤزله‌مک.

3.      سئوسه‌مک(sévsemek):سئوگی/سئویلمک ایسته‌مک.

4.      یئنی‎سه‌مک(yénisemek):یئنیلیک ایسته‌مک، نوجویی/نوخواهی کردن.

5.      اونسه‌مک(ünsemek):شؤهرت/آدلانماق ایسته‌مک.

بو اک ایله یارانان فعل‌لردن، اوچ یول ایله "اسم فاعل/ائدیجی آدی" قورماق اولار: ـیَن/ـیان اکی ایله؛ یئنی‎سه‌یَن کیمی.ـرَ/ـار اکی ایله؛ اونسر(ünser) "شهرت‌طلب"، چکیمسر "[رأی]ممتنع" کیمی. و ـَک/ـاق اکی ایله؛ سئوسَک(sévsek) "[کاراکتر] مهرطلب"، سؤوسک "یانشاق" و..

ایکینجی اک

اسکی تورکجه‎ده بیر کؤکلو –sI- اکی ده وار؛ بنزرلیک گؤسترن بو اک اؤنجه‌لری آراشدیردیغمیز –sIG اکی‎نین قایناغی ساییلدیغی کیمی، -sIL اکی‎نین(یوخسول کیمی کلمه‎لرده)ده قایناغیدیر. آیریجا بیر-ایکی ده‌ییشگه‎سی (واریانتی)ده وار. اسکی تورکجه‎ده‎کی اؤرنک‎لری چوخ ساییلماز:

1.      سووسیماق(suvsımaq):دیوان لغات الترک‎ده ایکی اؤرنه‎یی وار؛ سوچیگ سووسیدی(süçig suvsıdı) "شیرنی/دادلی سولاندی، سیوی اولدو". سیرکه(سرکا) سووسیدی "سیرکه سیوی/سولو اولدو/ سو سالدی".

2.      یاغسیماق(yaġsımaq): "یاغ(کره) دادی وئرمک/کره کیمی اولماق". بیر آتاسؤزو گتیریر کاشغری: یاقری یاغی یاغسیماس(=جان یاغی/ایچ یاغی/پی کره دادی وئرمز)(فارسجا ترجومه، 578.ص).

3.      آچیغسیماق(açıġsımaq):"آج دادی وئرمک/آجی‌لاشماق".

4.      قاقسیماق(qaqsımaq):"توْزلانیب قوروماق(یییه‌جک‌لرده)". کاشغرلی، اَت قاقسیدی(=کیفسه‌دی) اؤرنه‎یی‎نی وئریر(فارسجا ترجومه، 557.ص). کلمه بوگون آنادولو آغیزلاریندا یاشار.

5.      قوروغسیماق(quruġsınmaq):"قوروماغا اوز توتماق، قوروشقاماق". 




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 


  • تعداد صفحات :17
  • 1  
  • 2  
  • 3  
  • 4  
  • 5  
  • 6  
  • 7  
  • ...  


Admin Logo
themebox Logo