آنادیل‎دن درلمه‎لر-26

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:سه شنبه 1 اسفند 1396-04:46 ب.ظ

1.      قابال(qabal):"بیر یئرلی، [اؤزللیک‌له آل-وئرده] بیر یئرده/گؤتورو آلیب ساتماق". آنادولو آغیزلاریندا دا چوخ یایقین‎دیر. قابال یانیندا، قابالا(qabala)دا بو معنادادیر. بوردان آنلاشیلان، بیزده‌کی قابالا، فارسجا "قباله" ایله بیردیر. سانیرام کلمه سونونداکی ـه/ـا سسی یؤنلمه(مفعولٌ الیه) اکی ساییلیب، زامانلا آتیلیبدیر. منینسکی سؤزلویونده گؤرولمه‎سی(قابال دا وار، قابالا دا) اسکی‌لییی‌نی گؤستریر. آیریجا قاباللاماق "بیر ایشی توپدان تاپشیرماق" معناسیندا عثمانلیجادا واریمیش. نه ایسه قباله "بلگه، سند"(ائو، تارلا و..) اولاراق بیلینیر و عربجه قَبْل (=اؤنجه، اؤن، اؤندن) و قَبِلَ(آلدی) اورتاق کؤکوندن گلیر. بیلیندییی کیمی یهودیلیک صوفی‌لییی اولاراق بیلینن قابالا/کابالا دا، بو اورتاق سامی کؤکدن گلیر و کلمه آنلامی "قبول ائدیلمیش، آلینمیش" یعنی گَلَنه‌ک/سنّت دئمک‎دیر.

2.      دایاز(dayaz):"درین اولمایان، درین‎لیک‌سیز، سطحی". آذربایجاندان باشقا آنادولو آغیزلاریندا(آغری، بیتلیس، دیاربکیر، موش(بولانیق)، ایسپارتا(جبل)، آماسیا(مرزیفون)، کرکوک، سیواس و قارص)دا گؤرونور. کلمه‎نین ایلک باخیش‌دا دایاماق فعلینه باغلانابیله‎جه‎یی گلیر انسانین عقلینه. فارسجا "پایاب" کلمه‎سینه دقت ائدینیز. نه ایسه کلمه سونونداکی ـز/-z اکی، داها اؤنجه کیچیلتمه/بنزتمه اکی اولاراق و اسملره گلن ـز اکیندن فرقلی اولاجاق‎دیر. بلکه اورداکی "آیاز" کلمه‏سی ده بو اکی ایله قورولوبدور. آما آنلاشیلان بورداکی اک فعل‌لره گلیر و آشاغی‌داکی سؤزجوک‌لر بو اک ایله تحلیل ائدیله‌بیلیرلر:

2-1. سؤز(söz): بیر *سؤمک> سؤله‌مک>سؤیله‌مک فعلینه باغلانابیلر. بو گون ده دانیشیق دیلینده، سؤیله‎مک یئرینه داها چوخ سؤله‌مک ائشیدیلیر و "چوخ دانیشماق، یانشاماق" معناسی قازانیب‌دیر.

2-2. اوز(uz):"هنر، صنعت". اسکی و اورتا تورکجه‌‎ده یایقین‌دیر و موغولجایا اوران(uran) اولاراق گئچیب‎دیر. اوماق(umaq) "باشارماق، ائده‎بیلمک" فعلیندن گلدییی سؤیله‌نه‌بیلر. اوس "عقل" معناسیندا، بو کلمه‎نین بیر ده‌ییشگه‎سی ساییلمالی‎دیر.

2-3. اؤز(öz):بیر باشقا یازی‎دا یازدیغیم کیمی، اؤمک(ömek)"دوشونمک، آنلا‌ماق" فعیلنه دایاندیغی آچیق‌دیر. اؤز اسکی تورکجه‌ده "روح، جان" کیمی معنالاری وارایدی.

2-4. توز(toz): بلکه توغماق>دوغماق فعلی‎نین کؤکونده‎کی فعله دایانیر. گون دوغماسی‌ندا اولدوغو کیمی، توغماق و اؤنجه‌کی فعلی بوردا یوکسلمک و قالخماق معنالاری داشییابیلر.

2-5. کؤز(köz): *کؤمک "یانماق" کیمی بیر فعل‌دن گلدییی ادعا ائدیله‌بیلر. کؤیمک "یانماق، گؤینه‎مک" بو وارسایدیغیمیز فعله دایانمالی. سانیرام قور(qor) دا اصلیندن بو *کؤمک فعلیندن گلیر؛ *کؤر>قوْر.

2-6. اویوز(uyuz):"قاشینتی". اسکی تورکجه‎ده‎کی بیچیمی اودوز(uduz)دور و اودیماق(udımaq) "یاتماق، یوخولاماق" فعلینه دایانمالیدیر.

سایین هادی دَریز(deriz) کلمه‎سینی ده درمک فعلی ایله ایلگی‎لی گؤرور. اونو بو کلمه‌لره قاتماق منه بیر آز چتین گلیر. چونکو کلمه یالنیز آذربایجان‌دا گئچر و آلینتی اولما احتمالی واردیر.

آیریجا منجه گؤز(göz)<*کؤمک>کؤرمک>گؤرمک فعلینه، باز(اسکی تورکجه‎ده: باغلی، وابسته)< باماق>باغ>باغلاماق کیمی فعل و سؤزجوک‎لره باغلانابیلرلر. تورکجه‎میزده بدن/گؤوده عضولرینده گؤرولن ـز، بعضی‌لرینه گؤره، اکیز اورقانلاردا(دیز، گؤز و..) گؤرونور و بیر نوع اکیزلیک یا چوخلوق بیلدیرن اک‎ایمیش. منجه بو گؤروش دوغرو ده‎ییل. بدن عضولری‌ندن اکیز اولمایان‎لاردان (مثلا بوغاز/بوغوز)دا بو اکی ایله یارانیبدیر. بو کیمی آدلار، تاریخین قارانلیق‎لاریندا ایتیب-باتان فعل‌لره دایاندیریلابیلیرلر. اما بونون اوچون درین آراشدیرمالار گره‎کیر. سون اؤرنک اولاراق؛ دیز<تیز، بلکه *تیمک>تیره‌مک>دیره‌مک کیمی بیر فعل‎دن گلدییی ده ادعا ائدیله‎بیلر.

3.      گوبود(gobud):"قابا، قالین آدام، چیرکلی تربیه‎سیز/ادبسیز آدام". آذربایجان جمهوریتی‌نده سون درجه یایقین‌دیر. بیزده داها چوخ قوزئی بؤلگه‎‌لرده گؤرونور. آنادولو آغیزلاریندا فرقلی سؤیله‎ییش‌لری وار: کوبات(kübat)، کوبوت(kobut)، غوبات(gubat) و.. اسکی عثمانلیجادا دا اؤرنک‌لری وار و گؤبوت (göbüt) و یا گوبوت(gübüt) اولاراق سؤیله‎ندییی دوشونولور. نه ایسه سؤزجوک ارمنیجه‎دن آلینج‎دیر (دانکوف، 83.ص). ارمنیجه‎ده kopit و ده‎ییشگه‎لری "چیرکین، پیس" دئمکدیر.

4.      سوسن:"بیر چیچک آدی". قیز آدی اولاراق دا گؤرولور. تورکجه‎میزده داها چوخ سوسن(sūsen) سؤیلنسه‌ ده تورکیه süsen تلفظ اولونور. ایلک باخیش‌دا فارسجادان گلدییی آنلاشیلیر. سوسن عربجه‌ده ده وار و ایرانلی آراشدیرماجی‌لار، فارسجادان عربجه‌یه گئچدییی‎نی دوشونرلر. آوروپا دیللرینده قیز آدی اولاراق گؤرولن سوزان(Susan) آدییلا بنزرلییی دقت چکیر. بو دیللرده‌کی سؤزجوک/آد، لاتینجه سوسانا (susanna) دان و لاتینجه سؤزجویون‌ ده یونانجادان گلدییی بیلینیر. یونانجا سؤزجوک، عیبرانیجه/ یهودجا شوشانا(şoşannā)دان گلدییی آنلاشیلیر. شوشانا، عیرانیجه‌ یانیندا، آرامجادا دا زامباق یعنی بیر نوع سوغانلی چیچه‌یین آدی‌دیر. بوتون سامی‌ دیللرینده گؤرولن بو بیتگی آدی، فارسجا سؤزجویون(بلکه عربجه‌سی‌نین ده)قایناغی دیر و آرامجادان گلدییی گؤرولور. دیلیمیزه فارسجادان گئچدییی دوشونوله‎بیلر. آیریجا فارسجا/عربجه سوسنبر ده بو کلمه‌دن قایناقلاندیغی و اصلینده "سوسن برّی"(=چؤل سوسنی) اولدوغو آنلاشیلیر.

5.      تیله‌نمک(tilenmek):"حیاسیز اولماق، اوزو برکیمک". دانیشیق دیلینده گؤرولن بو سؤزجوک، آنادولودا یوخ کیمی‌دیر. سانیرام اصلینده تولنمک(tülenmek) "توک‌لنمک، توک تؤکوب یئنی توک چیخارماق" دن گلیر. تولنمک بو معناسییلا، عثمانلی قایناق‌لاریندا وار و آنادولو آغیزلاریندا دا گؤرونور. اؤنجه‎لری یازدیغیم "تولک" سؤزجویو ده بوردان گلیر. بیزده معناسی مجازی ساییلیر.

6.       فر(fer):داها چوخ فرلی(ferli) و یا "فرلی-باشلی" دئییمی‌نده گؤرونور. آنادولو لهجه‌لرینده فر "پارلاقلیق، آیدینلیق، گوج، قوّت، [گؤزده] جانلی‌لیق" معناسیندا واردیر. سؤزجویون فارسجالیغی آچیق‌دیر. فَرّ یئنی فارسجادا، "ایشیق، پاریلتی" دئمک اولوب و اوزونجا گئچمیشی وار. اساس اولاراق، آوستا'دا خورنه (xwarna) "ایشیق، گؤرکم، [تانری]وئرگی[سی]" کیمی معنالاری وار. زردوشتچولویون اؤنملی قاورام ‌(مفهوم)لاریندان ساییلیر.

7.      دارام(daram): دارام وئرمک دئییمی ایچینده گؤرولور؛ "داراشماق، بیر یاندان باسیب اله آلماغا چالیشماق، هجوم ائتمک، دولوشماق" دئمک دیر بو دئییم. داراشماق بو معناسییلا آذربایجان ساحه‎سینه مخصوص کیمی گؤرونور. آنادولودا(ایچل‌ده) تاراشماق،"آرخا آرخایا سیرالاناراق یئریمک" معناسیندادیر. بیرده تاراشدیرماق آراشدیرماق دئییمی ده وار و ایکی آنلامداش کلمه‌دن اولوشدوغو گؤرونور. داراشما بیزده و آنادولودا، داراماق فعلیندن گلدییی سؤیله‌نه‎بیلر. منجه سیرالانماق، داراق داکی دیشلرین دوروشو کیمی، چاغریشیمی(تداعی)نا دایانیر. داراشماق "بیر یئرده، چوخ سایی‎دا دیشین/آدامین "بیر ایشی گؤرمه‌سی‎نی آنلادیر. داراماق، اؤزللیک‌له، دیرمیق/دیمریق کیمی وسیله‌لرله، بیر آن‌دا چوخ نسنه‎نی توپلاماق و اله گتیرمک معناسی‌نی دا داشیماق‌دادیر.

8.      اومسوق(umsuq):"ایسته‎دیینه/دیله‎دیینه یئتمه‎میش‌لیک حسّی، محرومیت، اوموتسوزلوق، فارسجاسی: سرخوردگی". سؤزجوک آنادولو آغیزلاریندادا واردیر(ایستانبول، آنتالیا، قیصری) "اوزگون، اوموتسوز، هورکک" معنالاریلا. اومسوق یانیندا، اومسوروق(umsuruq)دا واردیر و آنادولودا(هاتای، غازی آنتپ، چوروم) "اومما(جا)" یعنی آدام اومماسی و خیال قیریقلیغی/سرخوردگی دئمک‎دیر. تاراما سؤزلویونه گؤره عثمانلیجادا اومسونماق(umsunmaq) "اومما اولماق [بیر زادی] جانی چکمک" معنالاریندایمیش. بورداکی اکی اوزونجا آراشدیردیغیمیز اوچون، بوردان قیساجا گئچه‌جه‎یییک. آنلاشیلان اومسونماق بیر *اومسوماق فعلینه دایانیر و بیزیم اومسوق دا بئله بیر فعل‎دن گلمیش اولابیلر. آنلاشیلان کلمه‎نین قورولوشو "ارسک، سؤوسک/ساوساق، تاوارساق و.." کیمی دیر. یازی دیلیمیزه قازاندیریلماسیندا فایدا وار.

9.      نیخلاماق(nıxlamaq):"برکیتمک، بیر یئره چالیب برکیتمک". سؤزجوک آنادولو آغیزلاریندا دا واردیر و آراشدیرماجی‌لارین بیلدیردیک‌لری کیمی، فارسجا میخ(mıx)دان گلیر. آیریجا آذربایجان تورکجه‎سینده، نیخ دورماق "[چوخ یئمک‎دن و..] دیک دورماق، ترپه‌نجک حالی قالماماق" دئییمی ده بو نیخ<میخ‌دان گلیر.

10.  خاخول(xaxol):"قابا، پخمه آدام". سایین هادی کلمه‎نین روسجا xoxol سؤزجویو ایله ایلگی‎لی گؤرور. روسجا سؤزجوک تورکجه(<موغولجا) کاکول(kakül)>کَکیل(kekil)دن گلدییی دوشونوله‎بیلر. آنجاق الیم‎دهکی سؤزلوک‎لر، ایسلاو کؤکنلی اولدوغونو یازیرلار. نه ایسه روسجا سؤزجوک "کَکیل، پرچم(آلنین اوستونه تؤکولن ساچ)" معناسیندادیر. بو معنا ایله "پخمه‎لیک، گیجلیک" آراسینداکی باغ آچیق گؤرونمور. بیر زامان سایین هادی ایله سؤزجویو دانیشدیغیمیزی خاطیرلارام. من او زامان بو باغین یوخلوغونو و کلمه‎نین فارسجا آچیقلانابیله‌جه‌یینی(خا<خایه+خُل) و بنزر فارسجا و تورکجه دئییم‌لر اولدوغونو سؤیله‎دیم. سایین هادی ده "مزلّف" تعبیرینه دقت چکیردیلر. رحمتلیک تیتسه‎نین وئردییی بیلگی‎یه گؤره، سؤزجوک آنادولودا دا (ترابزون و کندلری) واریمیش. تیتسه سؤزجویون روسجالیغینا دقت چکر. روسجا‌دا کلمه نین بیزده‌کی معناسی یوخدور، آنجاق اوکراینالی‌لارا "آلای/آشاغی‌لاما/ساریما/مسخره" یولویلادا بو آد وئریلیر. بو آنلام، اونلارین فرقلی ساچ هؤرمه‌لری بیچیمی‎ندن قایناقلانمالی. اوکراینالی‎لار ساچ‎لارینی اوزون هؤردوک‌لری حال‌دا، باشلاری‎نین چوخ یئرینی دیب‌دن و اولگوج ایله قاشییرمیش‎لار. آنلاشیلان بیزه ‌ده سؤزجوک روسجا یولویلا بو آشاغیلاییجی معناسییلا گلیب‌دیر.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

چند کلمه ترکی در تاجیکی

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 27 بهمن 1396-12:02 ب.ظ

 همزیستی طولانیمدت تاجیکی و زبانهای ترکی قدیم و ترکی شرقی باعث شده است تا واژگان ترکی قابل توجهی به ویژه در شکل قدیمی آنها در این زبان مشاهده شود. کثرت الفاظ دخیل هم نشان از تعامل درازآهنگ دو زبان دارد. بررسی کامل الفاظ ترکی دخیل در تاجیکی، مجال وسیعی می‌طلبد و تحقیقات کلاسیک  گرهارد دورفر تا حدود زیادی ما را از چنین مطالعهیی مستغنی میکند. باری آنچه قلمی می‌شود چند واژه منتخب  است که از مجموعههای گزیده انتخاب شده است[1]. لذا نه دعوی جامعیت دارد و نه ادعای بداعت.

۱ . آب چیت: "آبراهه زیر دیوار". در آذربایجان اغلب گیلیف/گولوف خوانده می‌شود و اتیمولوژی‌اش را بحث کرده‌ایم. اما چیت از ترکی قدیم بدین صورت به معنی "حصار باغچه، چپر" بوده و در آناتولی و بالکان هم شایع است.

 2. البستی(albasti):"آل، موجود بدشکل". آل معلوم است ترکیب آن با فعل باسماق بوده است. همان طور که قارا باسماق به همین ترتیب است. آل و قارا هر دو رنگ‌اند. ترکیب‌های مشابهی نظیر کولباستی(külbastı) "نوعی نان سنتی که در خاکستر می‌پزند"، قولباستی(kolbastı) "نوعی رقص محلی به ویژه در ناحیه دریای سیاه ترکیه و ترابزون" هم وجود دارد.

3. ایمیزک(émizak):"پستانک". در آذربایجان امزیک(emzik) است. فرم تاجیکی انعکاسی از ازبکی است. ایمیزمک/ امیزمک "شیر خوراندن[از پستان]، پستان دادن به کودک" است.

۴. بغوز(boɤuz):" آبستن".بوغوز>بوغاز به حیوان باردار اطلاق میشود. محققان برای آن منشاء آلتاییک قائلند.

 ۵. بالدیرغان(baldirɤan):"گیاه گلپر". بالدیرغان/بالدیرقان به این معنی در آذربایجان هم رواج دارد. در آناتولی بالدیران/ بالدیرغان به معنی شوکران است. در جهان ترکی زبان به گیاهان متعددی اطلاق شده است.

6. تشوک(téşuk):"سوراخ و شکاف". در ترکی غربی به صورت دئشیک(déşik) بوده و از فعل تئشمک/ دئشمک "سوراخ کردن، کاویدن" مشتق شده است.

 ۷ . تغا(یی):"دایی". فرم چاغاتایی که معادل دایی در ترکی اوغوزی محسوب می‌شود.

 ۸. تلپک(telpak):"کلاه پوستی و پشمی برای زمستان". همان طور که مرحوم احمد علی رجایی بخارایی در کتاب لهجۀ بخارایی اشاره کرده، در رساله روحی انارجانی هم آمده و لفظی ترکی است. تحلیل آن در مطلبی که راجع به رساله روحی انارجانی نوشته‌ام، آورده شد.

9. تلم(tulum):"مشک". تولوم چندبار تحلیل شده است. در لهجات ترکی داخل ایران هم وجود دارد و لزوماً شرقی محسوب نمی‌شود.

10. چلک(çalak/çilik):"دوک نخ‌ریسی دستی". باید همان چیلیک باشد که در آذربایجان و آناتولی به چوب کوچک بریده شده به بازی الک دولک اطلاق می شود و مجازاً معنای آدم لاغر اندام و ترکه را هم دارد. به احتمال زیاد از فعلی چلمک "تراشیدن [قلم]" مشتق شده و وجودش در تاجیکی، حدس‌های مربوط به منشأ احتمالی یونانی آن را منتفی می‌سازد. کلمه با املای چالیک، چلک، چلیک هم در متون فارسی ضبط شده است.

 ۱1.دادا/ددا/دده:"پدر". چند بار مورد اشاره قرار گرفته است.

 ۱۲. ساغو:"ظرف چوبی شیردوشی". علی‌القاعده از فعل ساغماق "دوشیدن" مشتق شده است. اما پسوند –I/-U به عنوان سازندۀ اسم آلت نادر است.

 ۱۳. سچاق:"حوله". ساچاق به منگوله و شرابه اطلاق می‌شود و البته حوله‌ها معمولا شرابه هم دارند. شاید هم در اصل مختصر ساچاقلی بوده است.

14. سرک(suruk):"رمهیی که تعداد بز و گوسفندان آن بیش از حد معمول باشد". سوروگ(sürüg) نوعی آرکائیسم در ازبکی است. در آذربایجان با حذف سیستماتیک ـگ انتهایی "سورو" شده است که قبلاً هم از آن بحث شده بود.

 15. غُناجین(ɤunājin):"گوسفند ماده دوساله". اصل کلمه مغولی بوده و به گاو ماده سه ساله اطلاق می شده است. محتملاً از غوربان "سه" مشتق شده است.

 ۱۶ قُر(qur):"خاکستر سوزان، گل آتش روی آن خاکستر باشد". مراد قور است که در ترکی غربی هم رواج کامل دارد و از اتیمولوژی آن بحث شده است.

 17. قم(qum):"شن و ماسه". از کلمات جالب توجه دخیل در فارسی تاجیکی و خراسانی است. قوم از قدیمی‌ترین نمونه‌های ترکی تاکنون ضبط شده است.

۱۸. نوخته(noxta):"تسمه‌یی که به سر و روی اسب و خر و مانند آن می اندازند و افسار را به آن می بندند". کلمه در اصلی مغولی بوده و اتیمولوژی‎اش بحث شده است.

۱۹. ورساقی(varsāqi):" سخن بی‌معنی، سفسطه، یاوه. ورساقی گفتن/خواندن هم هست". داده جالب توجهی است. وارساغی در آناتولی به نوعی شعر شبیه بایاتی گفته می شود و تصور بر این است که همانند بایاتی از اسم قبیله وارساق مشتق شده است. وجود چنین داده‌یی، احتمال منشأ بلغاری برای اسم را، که قبلا مطرح شده بود، به شکل جدی تضعیف می‌کند.

20. یاله(yāla):"گردنه کوه و تپه". یله(yele) و یال علاوه بر معانی معروفشان- موی پر پشت گردن حیوانات- معنای گردنه و دیواره کوه را هم دارند.

 ۲۱. یان(yān):"پهلو، کنار". در عموم زبان‌های ترکی همین معنی را داراست.

 ۲۲. یره(yara):"زخم و جراحت، یره‌دار: زخمی". یارا از فعل یارماق "شکافتن، بریدن" مشتق شده است.

23. یلنگ(yalang):"1. زمین ناهموار، 2. بدون کوه، 3. گشت و گذار آزاد و راحت". باید یالینگ(yalıŋ)در ترکی قدیم، معادل یالین ترکی غربی باشد که به معنی "عریان، ساده، خالی از بزک دوزک" بوده و محتملاً با پسوند ŋ- از فعل *یالیماق مشتق شده است. چنین فعلی البته ضبط نشده، اما فعلِ یالینماق "عریان شدن" باید فرم انعکاسی و رفلکسیو *یالیماق مزبور باشد.



[1]   "نمونه هایی از لغات رایج در زبان تاجیکی مسعود قاسمی، در: سخن عشق: جشن نامه دکتر حسن انوری، به خواستاری: علی اشرف صادقی، محمود عابدی، تهران: سخن، ۱۳۹۵.  صص. 525-۵۱۱.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

قاریشان ایکی اک: ایستک اکی ایله سایما اکی-4

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:چهارشنبه 18 بهمن 1396-09:04 ب.ظ

باشقا بیر چوخ اؤرنک‎ده ساییلابیلر. آیریجا بونلارین بیر قیسمی‎نین ده‎ییشگه‌لری ده واردیر.

-(U)msA-/-(I)msA- اکینه گلینجه، اسکی تورکجه‎ده اولان‎لارین یانیندا یئنی اؤرنک‎لر ده واردیر:

1.      آزیمساماق(azımsamaq):اوسته اشارت ائتدیک.

2.      چوخومساماق(çoxumsamaq): چوخسونماق کیمی آنلامی واردیر.

3.      کوچومسهمک/کیچیکسه‎مک(kiçiksemek/küçümsemek):"کیچیک/دَیَرسیز سایماق، تحقیر ائتمک". بو فعل کیچی/کوچو<کیچیگ/کوچوگ دن گلمه‌لی‎دیر.

4.       دولومساماق:"[گؤزلر] دولماق/یاشارماق". دولو صفتینه دایانمالی. کیچیمسه‎مک کیمی فعل‎دن(دولماق) گلمه‎مه‎لی‎دیر. دولوقساماق فعل‎دن گلمک‎ده‎دیر.

5.      منیمسه‎مک(menimsemek):"صاحب‌لنمک، یییه‎لنمک، اؤزونونکو سایماق". بوردا منیم(یییهلیک اکی ایله) ضمیرینه اک گلیبدیر.

6.       اؤزومسه‎مک(özümsemek): آشاغی-یوخاری منیمسه‎مک کیمی‎دیر و قورولوشو دا اونا بنزر.

آنلاشیلان بو اؤرنک‎لر اسم‌لردن اولوشورلار. بیز فعل‎لردن اولوشماق‎لارینی گؤزلردیک. بلکه‎ده قیاسلاما/اؤرنک‎سمه یولویلا اورتایا چیخیب‎لار. آشاغیداکی اوچ اؤرنک‎ده اسکی تورکجه‎ده‌کی یولا دوام ائدیلیب و فعل‎دن فعل تؤره‎نیب‎دیر.

1.       گولومسونمک/گولومسه‎نمک:"گولمک کیمی اولماق، تبسم ائتمک، لبخند زدن".

2.      آغلامسینماق:"آغلایان کیمی اولماق، یالان‎دان آغلاماق"

3.      اومسونماق:"اوموت بسله‌مک، اومماق". عثمانلیجادا و آنادولودا واردیر و بو فعل‎لره قاتیلمالی. بوردا فعلین کؤکونده –م- اولدوغو اوچون، ایکینجی –م- آتیلمیش اولابیلر:um-+-msInA-=umsunmaq

سونوج

بو یازی‎دا بیر چوخ یئنی تؤره‎دیلن کلمه‎لری لیسته آلمادیق. هدفیمیز ایکی اکی آییرد ائتمک ایدی. منجه هر ایکی‌سی ده یئنی سؤزجوکلرین یارادیلماسینا فایدالی‎دیر. اؤزللیک‎له بنزرلیک اکی ایله تؤره‎تدیییم سؤزجوک‎لردن سونراکی یازی‎لاردا اؤرنک‎لر وئره‎جییم. سونوج اولاراق مومکون اولدوقجا ایکی اکی آیری توتماق گره‌کیر. هر نه قدر دانیشیق دیلینده و لهجه‌لریمیزده بیربیرینه قاریشسالاردا. او زامان سایین زینپ قورقماز کیمی قرامرچی‌لرین گؤروشلری و ایکی اکی بیر ساییب، ایکی آیری وظیفه‎لی بیر اک گؤسترمه‌لری ده دوغرو اولماز. تیتسه ده سؤزلویونده، بو ایکی اکین قاریشدیغینا دقت چکر(237.ص).




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

قاریشان ایکی اک: ایستک اکی ایله سایما اکی-3

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:چهارشنبه 18 بهمن 1396-09:03 ب.ظ

بو اک´ین دؤنوشلو حالی اولان –sIn- اکی ده اکی تورکجه‎ده واردیر و بیر نئچه اؤرنه‎یی‎نی سایابیلیریک:

1.      اوخسینماق(oxsınmaq):"پئشمان اولماق". بلکه "اوْخ!" سسی‎ندن قایناقلانیر.

2.      ارسینمک(ersinmek):"ارکک‎لشمک، ارکک کیمی اولماق".

3.      اَوسینمک(evsinmek):"[بیر یئری] ائو قیلماق/ائو سایماق" . بوگون ده آنادولودا "اؤزگه‎لیک حسّ ائتمه‌مک" معناسیندا یاشار.

4.      ارکسینمک(erksinmek):"گوجلنمک/گوج صاحبی کیمی اولماق".

5.      سوقسینماق(suqsınmaq):"طاماهلانماق، طاماه". سوق(suq) دیوان دا "آج‎گؤزلو، آلچاق " معنالاری داشیماقدادیر.  

بو اک´ین بیر یان بیچیمی اولان –(x)msIn- اکی ده اسکی تورکجه‎ده ده گؤرولور. بو اک داها چوخ "تظاهر" قارشیلیغی فعل‌لر یارادیر و بیر ایشی "گورورموش کیمی" داورانماغی بیلدیریر:

1.      قیلیمسینماق(qılımsınmaq):"بر ایشی گؤرور کیمی داورانماق، تظاهر ائتمک".<قیلماق

2.      اوتلامسینماق(otlamsınmaq):"[حیوانین] اوتلار کیمی داورانماسی".<اوتلاماق

3.      اؤوکه‌لمسینمک(övkelemsinmek):"حیرصلی/اؤفکه‌لی کیمی گؤسترمک"<اؤوکه "حیرص، اؤفکه".

4.      یارامسینماق(yaramsınmaq):"یالتاقلانماق، اؤومک".< یاراماق. تورکجه‎ده‎کی یارانماق فعلینه دقت ائدین.

اوسته‌کی اؤرنک‌لردن ده آنلاشیلان بو اوچ ده‌ییشگه‌لی اک، معنا فرقلریله بیرلیک‎ده، اساس اولاراق اسملره گلیرلر. سون اک ده یعنی –(x)msIn- اؤرنه‎یینده( -(x)gsA- اولدوغو کیمی) اؤنجه اسم یارانیر، سونرا اک گتیریلیر (باخ، اردال، 8-397.صص).

چاغداش تورکجه‎ده

اسکی تورکجه‎ده‎کی بنزر اک‎لر بوگونکو تورکجه‎ده ده یاشاماق‎دادیرلار. آنجاق اک بیر آز ده‎ییشیمه اوغرامیش و بیر چوخ اؤرنک‎ده ایستک اکینه بنزمیش دوروما گلیب‎دیر. مثلا تکه‎سه‎مک یانیندا تکه‎سیمک، ارسهمک یانیندا، ارسیمک، چیگسیمک(çiğsimek) "سویوق کیمی اولماق، نفرت ائتمک" یانیندا، چیگسهمک(çiğsemek) ده واردیر آغیزلاردا. آیریقسیماق(ayrıqsamaq) "باشقالاشماق، یادلاشماق"، دارسیماق(darsımaq) "داریخماق، داریلماق، دار گؤرمک"(موغلا آغزیندا تارساماق دا وار) کیمی اؤرنک‎لر یانیندا، چوخ سایی‎دا عینن ایستک اکی کیمی سسلنن فعل‌لر ده وار:

1.      چیرکینسه‌مک(çirkinsemek):"چیرکین سایماق/گؤرمک".

2.      چوقساماق(çoksamak):"چوخ گؤرمک/سایماق".

3.      خفیفسه‎مک(hafifsemek): یونگول سایماق/گؤرمک"<خفیف(عربجه). آنادولو و ایستانبول‎دا واردیر.

4.      غریبسه‌مک:یاد گؤرمک/سایماق، یادیرغاماق، اؤزونو غریب حسّ ائتمک.

5.      موهیمسه‎مک(mühimsemek): مهم/اؤنملی سایماق

6.       گرکسه‌مک(gereksemek):گره‌کلی/ضروری/واجب گؤرمک

7.      بؤیوکسه‌مک: [گؤزونده] بؤیوک گؤرمک

8.      قانیقساماق:"آلیشماق، قبوللانماق.<قانیق: قانمیش، دوْیموش.

9.      دولوقساماق(doluqsamaq): گؤزلری دولور کیمی اولماق(=بغض کردن)

باشقا اونلارجا اؤرنک‎ده وار. آنجاق سایماغا گره‌ک یوخ. بوردا ساده‌جه دانیشیق دیلیمیزده اولان و آنادولودا گؤرولمه‎یَن بیر فعل‎دن گئچمه‎مه‎لی: کیفسه‎مک(kifsemek) "قوخوماق، یییه‎جک‌لرین اوستونه یاشیلسی گؤبه‌لک جینسیندن بیر آفت گلمه‎سی ایله پوزولمالاری، کپک زدن". کیفسیمک کیمی یان بیچیمی اولان فعلین کؤکونده تورکیه تورکجه‎سینده گؤرولن کوف(küf) واردیر.

بو اک ‏ده دؤنوشلولوک اکی آلیرکن، داها چوخ انسان دویغولارینا/دوشونجه‌لرینه و آنلاما گوجونه یؤنه‎لیک فعل‌لر اورتایا چیخاریر:

1.      عارسینماق(arsınmaq):اوتانیر کیمی اولماق، اوشورگنمک، چکیلمک

2.      چوخسونماق(çoxsunmaq): عثمانلیجادا "چوخ گؤرمک/سانماق" دئمکدیر.

3.      آزسینماق(azsınmaq):"آز گؤرمک/سایماق". آزینساماق و آزیمساماق دان، داها آز گؤرونور.

4.      عاییپسینماق(ayıpsınmaq):"عاییپ سایماق، اوتانماق، مان بیلمک"

5.      گوجسونمک(gücsünmek):"بیر ایشی چتین/گوج گؤرمک".

6.       قولایسینماق(qolaysınmaq):"راحات گؤرمک/سانماق".

7.      حئییفسینمک(héyifsinmek):"تأسف ائتمک، اسَفلنمک"<حیف(عربجه)

8.      تامسینماق(tamsınmaq):"بیر زادی دادار کیمی اولماق". کلمهنین کؤکونده‎کی تام<طعم(عربجه) اولسادا منجه تورکجه‎لشدییی اوچون بئله یازیلماسی دوغرو ساییلیر.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

قاریشان ایکی اک: ایستک اکی ایله سایما اکی-2

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:چهارشنبه 18 بهمن 1396-03:00 ب.ظ

مارسل اردال´ـا گؤره، بو اک اصلینده بیرلشییک‎دیر و  اسم قوران –(x)G اکی ایله –sA-(ایسته‌مک فعلی قوران اک)دن تؤره‎ییب‌دیر. –sA- اکی اسمه تاخیلدیغی اوچون، ایلک اولاراق اسم قورولور سونرا، بو اک گتیریلیر. اوست‎ده فعل‌لردن بیر بؤلویونون اسمی یوخدور و دوغرودان فعل‌دن تؤره‌میش گؤرونور. اک ایله قورولان فعل‌لرین کاشغرلی زامانی‌ندا دا قیسالدیغی آنلاشیلیر. مثلا دیوان‌دا(فارسجا ترجومه‎سی، 6-575 .صص) بیر شعر پارچاسیندا قیسالمیش بیر نئچه اؤرنک وار: کئچورسه‌مک(kéçürsemek)، اوچورساماق(uçursamaq)، قاچورساماق و.. باشقا یئرلرده کؤرسه‌مک(körsemek)<کؤروگسه‌مک، کلسهمک(kelsemek)<کلیگسه‌مک فعللری ده گؤرولور. آیریجا بوتسه‎مک(bütsemek) "بیتیشمک، [یارادا] توختاماغا اوز توتماق"(فارسجا ترجومه، 556.ص)، یاتساماق "یاتماق ایسته‌مک"، یاپساماق "[چؤره‌ک] یاپماق ایسته‌مک"، یازساماق "آچماق ایسته‌مک"، یاشسادی "گیزلنمک ایستهدی"، یئتسه‌مک "یئتیشمک ایسته‌مک"، ییقساماق "[دوواری، دامی و..] ییخماق ایسته‌مک" ده واردیر. بو اؤرنک‎لره ده دقت ائتمک‌ده فایدا وار؛ یودیساماق(yodısamaq) "یوخ ائتمک/سیلمک ایسته‎مک"، سوریسهمک(sürisemek) " سورمک ایسته‌مک"، کؤریسه‌مک(körisemek) "گؤرمک ایسته‌مک". اردال´ـا گؤره بونلار –IsA- کیمی  بیر اکدن اولاجاق‎لار و –sA- اکی‎نین بیر یان بیچیمی ساییلیر. بو اکی کاشغرلی دئدییی کیمی و  سونراکی دؤنملرده قبول گؤردویو کیمی سانماق<ساماق> سایماق فعلینه "دوشونمک، سانماق" معناسیندا، باغلاماق یانلیش اولماز. چونکو فعل ده بیر ایش گؤرمک دوشونجه‎‏سی واردیر. آنجاق باشقا گؤروشلر ده واردیر بو موضوع‎دا.

گونوموز تورکجه‎سینده بو اک

بو اکین اسکیلرده یاشایان اؤرنک‌لریندن باشقا، بو گون آنادولو و آذربایجان‎دا باشقا چوخ اؤرنک‌لری واردیر. مثلا دیشی‌ حیوانلارین جوتلشمک‌ ایسته‌مه‎سی چوخ یول بو فعلی ایله ایفاده اولونور:

1.      آیغیرساماق(aygırsamaq): قیسراق/مادیان´ین ارکک آت/آیغیر ایسته‎مه‎سی

2.      بوغاساماق(boğasamaq):اینه‎یین کَله گلمه‎سی، جوتلشمک ایسته‎مه‌سی

3.      قوچساماق(qoçsamaq):قویونون قوچ ایسته‎مه‎سی

4.      تکه‎سه‎مک(tekesemek):گئچی‎نین تکه ایسته‌مه‌سی

5.      دووه‎سیمک(düvesimek):"جؤنگه/بوغانین جوتلشمک ایسته‌مه‎سی". بوردا استثنا اولاراق، ایسته‌یَن ارکک دیر. فعلین شکلی ده او بیر اکی ایله قاریشیب‎دیر.

6.       بوغورساماق(buğursamaq):"دیشی دوه/اروَنهنین ارکک دَوه/بوغرا/بوغور ایسته‌مه‎سی

7.      دالاپسیماق(dalapsımaq):"دیشی حیوانین ارکک ایستهمه‌سی". آذربایجان ائشیتمه‌میشم. آنجاق دَلَب (deleb) "دیشی ائششه‎یین ارکک ایسته‎مه‎سی" آذربایجان واردیر. دلب<طلب اولاراق آچیقلانیر.

8.      کورسه‎مک(kürsemek):" *کؤپه‎یین جوتلشمک ایسته‎مه‎سی". بو فعلی بو معنا ایله بیر یئرده گؤرمه‎میشم. آنجاق کورسک(kürsek) "[ایت‌لرده]جوتلشمک ایسته‎مک، جوتلشمک‎ ایسته‌ین کؤپک" یایقین‎دیر و بئله بیر فعله دایانمالی. کور(kür) عثمانلیجادا "دیک‎باش، عنادچی" معنالاری وار. ارکک معناسی و یا باشقا بیر معناسی اولمالی دیر. کورسه‎مک بعضی تورک دیللرینده مایالانماق معناسی واردیر.

9.      چایساماق(çaysamaq):"چای ایستهمک". سوساماق کیمی

10.  دوراقساماق(duraqsamaq):"ایکی گؤنوللو اولماق، شکلنمک". بوردا اکیمیز فعله گلیبدیر سانکی.

11.  بنسه‌مک(bensemek): عثمانلیجادا "منی ایسته‌مک" معناسیندا شعر دیلی‎نده واردیر. تیتسه‌نین گتیردییی اؤرنکده، عؤمر بن مزید´ین اثرینده بو ایلگی چکن بیت گئچر: آخرمه ارینجه دور اولسا عؤمر فرقتین/سن بیلورم بنسه‎مزسون، بن کماهی سنسه‎دوم(sensedüm). بوردا سنسه‎مک "سنی ایسته‌مک" کیمی بیر گؤزل فعل داهی واردیر.

12.  یورتساماق(yurtsamaq):"یورد حسرتی/وطن اؤزلمی چکمک"

منجه بو اک، بوگون ده جانلانابیلر و یئنی کلمه‎لر تؤره‌تمک‌ ده ایشله‌نه‎بیلر. بیر ایکی اؤنری ایله بو اک آراشدیرماسینا سون قویالیم:

1.      بیلسه‌مک(bilsemek): بیلمک/اؤیرنمک ایسته‎مک، بیلگی‎نی سئومک.

2.      گؤرسه‌مک(görsemek):بیرینی گؤرمک ایسته‌مک، اؤزله‌مک.

3.      سئوسه‌مک(sévsemek):سئوگی/سئویلمک ایسته‌مک.

4.      یئنی‎سه‌مک(yénisemek):یئنیلیک ایسته‌مک، نوجویی/نوخواهی کردن.

5.      اونسه‌مک(ünsemek):شؤهرت/آدلانماق ایسته‌مک.

بو اک ایله یارانان فعل‌لردن، اوچ یول ایله "اسم فاعل/ائدیجی آدی" قورماق اولار: ـیَن/ـیان اکی ایله؛ یئنی‎سه‌یَن کیمی.ـرَ/ـار اکی ایله؛ اونسر(ünser) "شهرت‌طلب"، چکیمسر "[رأی]ممتنع" کیمی. و ـَک/ـاق اکی ایله؛ سئوسَک(sévsek) "[کاراکتر] مهرطلب"، سؤوسک "یانشاق" و..

ایکینجی اک

اسکی تورکجه‎ده بیر کؤکلو –sI- اکی ده وار؛ بنزرلیک گؤسترن بو اک اؤنجه‌لری آراشدیردیغمیز –sIG اکی‎نین قایناغی ساییلدیغی کیمی، -sIL اکی‎نین(یوخسول کیمی کلمه‎لرده)ده قایناغیدیر. آیریجا بیر-ایکی ده‌ییشگه‎سی (واریانتی)ده وار. اسکی تورکجه‎ده‎کی اؤرنک‎لری چوخ ساییلماز:

1.      سووسیماق(suvsımaq):دیوان لغات الترک‎ده ایکی اؤرنه‎یی وار؛ سوچیگ سووسیدی(süçig suvsıdı) "شیرنی/دادلی سولاندی، سیوی اولدو". سیرکه(سرکا) سووسیدی "سیرکه سیوی/سولو اولدو/ سو سالدی".

2.      یاغسیماق(yaġsımaq): "یاغ(کره) دادی وئرمک/کره کیمی اولماق". بیر آتاسؤزو گتیریر کاشغری: یاقری یاغی یاغسیماس(=جان یاغی/ایچ یاغی/پی کره دادی وئرمز)(فارسجا ترجومه، 578.ص).

3.      آچیغسیماق(açıġsımaq):"آج دادی وئرمک/آجی‌لاشماق".

4.      قاقسیماق(qaqsımaq):"توْزلانیب قوروماق(یییه‌جک‌لرده)". کاشغرلی، اَت قاقسیدی(=کیفسه‌دی) اؤرنه‎یی‎نی وئریر(فارسجا ترجومه، 557.ص). کلمه بوگون آنادولو آغیزلاریندا یاشار.

5.      قوروغسیماق(quruġsınmaq):"قوروماغا اوز توتماق، قوروشقاماق". 




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

اوغرون-اوغرون

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 13 بهمن 1396-09:34 ب.ظ

دانیشیق دیلینده گؤرولن بو سؤزجوک، "گیزلیجه، خیمیر-خیمیر، آلتدان-آلتدان، سس‎سیزجه" معنالاریندادیر. کلمه‏نین بیلدیییمیز اوْغرو/اوْغورو ایله ایلیشگی‏سی ایلک باخیشدا دقت چکیر. آما آلدیغی اک نه‎دیر؟ خاطیرلادیغیم اوزره داها اؤنجه‎لری، باشقا بیر موناسیبت‎ایله آراجلیق/واسطه(Instrumental case) حالی و دوروموندان بحث ائتمیشدیم. اسکی تورکجه‌ده واسطه حالی چوخ یایقین‎دیر و اسکی اوغوز تورکجه‏سینده و عثمانلیجادا دا چوخ گؤرولور. آراجلیق حالی بیر وسیله ایله بیر ایشین گؤرولدویونو بیلدیریر: آیاغین گلدی(آیاغی ایله/یایا/پیادا گلدی)، آتین گلدی(آت ایله گلدی).. بوگون دیلیمیزده ایله/ـله اکی و دانیشیق دیلینده اونون اوزادیلمیش بیچمی ایلن/ـلن و داها سونرالار بنزشمیش حالی ـنن/ـنان، اسکی اکین یئرین آلیب‎دیر. آزاراق قالان اؤرنک‎لر ده دیل بیلگی‎سی آراشدیرماجی‎لاری‌نین دئدییی کیمی، ظرف/قید (adverb) اولاراق ایشله‌نیر. بیلیندییی کیمی ظرف و یا قید یئرینه تورکجه ده، بلیترج(belirteç)ده دئییلیر. ظرف بیر ایشین نئجه(نه زامان، نه شکیل‏ده، هاردا و..) گؤرولدویونو بیلدیریر. واسطه دورومو اک ایله یاشایان سؤزجوک‌لر، تورکجه‎ده ایکی نوع ظرف اولاراق یاشارلار؛ زامان ظرفلری و طرز ظرفلری.

زامان ظرف‌لریندن اؤرنک‌لر

1.      گوندوزون(gündüzün): گوندوز واختی/چاغی، گوندوزله‎یین

2.      یازین(yazın): یاز واختی. تورکیه تورکجه‎سیندهکی یاز ایله بیزیمکی فرقلی و دیلچی‎لرین دئییمی ایله یالانچی آرخاداش‌(faux amis)دیرلار. بیزیم یای'میز اوردا یاز و اونلاری یای'ی بیزده یاز اولور.

3.      یایین(yayın): یای واختی/موسمی. باخ اوسته‎کی مادّهیه.

4.      قیشین: قیش زامانی، قیش‎دا ..؛ قیشین الیمیز بوش اولور.

5.      گوزون(güzün):پاییز/گوز واختی، پاییزدا.

6.       باهارین(baharın):باهار واختی، یازین. آنادولودا وار.

7.      ایلکین(ilkin): ایلک اولاراق، ایلک باش‎دا..آذربایجان‎دا، بعضن "ایلکین"، بلکه فارسجا "اولین، نخستین، یکمین و.." کیمی سؤزجوک‌لرین تأثیرینده، "بیرینجی" معناسی قازانیر سانکی. آنجاق بورداکی ایلکین اینگیلیزجه initially کیمی آنلامی واردیر[1]..

باشقا اؤرنک‌لری سایماغا گره‎ک یوخ..آخشامین کیمی سؤزجوک‎لرده واردیر و اصلینده هر زامان آدینا بو اک گله‎بیلیر..

طرز ظرف‌لری

بو ظرفلرین اؤنملی قیسمی تکرارلاما بیچیمی‎نده دیر:

1.      دیزین-دیزین(dizin-dizin): دیز اوستونده(یئریمک، گلمک و..)

2.      قیچین(qıçın-qıçın): قیچ اوستونده(گله‌رک و یا سورونرک). تورکیه‎ده‎کی قیچ ایله بیزیمکی‎نین فرقی بیلینمه‎لی. بونلار دا یالانچی یولداش‎لار..

3.      ایچین-ایچین(için-için): ایچدن و بیلدیرمه‎دن(اؤزللیک‎له آغلاماق)، ایچریه(آغلاماق و..)

4.       آزین-آزین(azın-azın): آز-آز، آزجا-آزجا. سانیرام آزینلیق(=اقلیت) کلمه‏سی بو بیچیمه دایاناراق اورتایا آتیلیب‎دیر و بعضی آراشدیرماچی‎لار و دیلچی‎لره گؤره یانلیش/اویدورما‎دیر. یئرینه آزلیق و آزجالیق دا ایشله‎نه‎بیلر. چوخونلوق/چوغونلوق(=اکثریت) ده بنزر دوروم‎دادیر. زوْرونلو(zorunlu) کلمه‎سی ده "ضروری، اجباری" معنالاریندا، سورونلو گؤرونور. منجه زوْرون(zorun) "زور ایله، جبر ایله" یانلیش ساییلماز. اما تورکجه‎ده ظرفلره ـلی/ـلو گلمز.

5.      گؤتون-گؤتون(götün-götün): باسَن اوستونده(سورونرک یئریمک)، اؤزللیک‎له ایمک‌له‌مه‌دن اؤنجه‎کی مرحله‌ده کؤرپه‌لرده گؤرونور.

6.       آردین-آردین: آردینجا، دالیسیجا(گئدره‌ک)، قارا با قارا..

7.      بیرین-بیرین: عثمانلیجادا بیریم-بیریم، بیر-بیر اولاراق واردیر. آذربایجان‎دا بیرم-بیرم(birem-birem) تعبیرینی ائشیتمیشم. مثلا اصلی-کرم ناغیلی‌نین سؤزلو بیر روایتی‌نده بو دئییم گئچر: ارزروم'ون داغلارینا یئتن‌ده/ گؤردوم گؤی‌دن بیرم-بیرم قار گلیر/ لـلهم دئدی گل بو یول‌دا قاییداق/[دئدیم] زیادخان اوغلویام منه عار گلیر/..دانیش لـله‌م! دیللَش لـله‌م! گول لـله‌م!/ایندی دوشر اوستوموزه گون لـله‌م..

8.      قیین-قیین(qıyın-qıyın):قیراق‌دان(گئچرک)، گیزلیجه. آنادولودا گؤرولور و قیی(qıyı) "قیراق"دان گلدییی آچیق‎دیر.

9.      اوْغرون-اوْغرون: اوسته‌ اشارت ائتدیییم سؤزجوک. آنادولو و تورکیه تورکجه‎سی‎نین یازی دیلینده داها چوخ اوغرون (uğrun) سؤیله‌نیر. اسکی تورکجه‎ده، بوگون آذربایجان‎دا اولدوغو کیمی، اوْغری/اوْغرو وار. نیشانیان'ـا گؤره بو کلمه ایله اوغراماق فعلی‎نین ایلیشگی‎سی اولابیلر.

10. دونن(dünen): آذربایجان ساحه‎سینه مخصوص ساییلیر. منجه کلمه عثمانلیجادا وار اولان دونین-گونین (dünin-günin) "گئجه واختی-گوندوز واختی" دئییمی‎ندن قیسالتمادیر و یا دونین کلمه‎سی‎نین داوامی‌دیر. اسکی اوغور متین‌لرینده، دونه‌گون(dünegün) "دونن" کیمی بیر آچیق اولمایان دئییم‎ ده وار. بیزیم دونن سؤزجویونون اوردان گلمه‎سی امکان‏سیز اولماسا دا، منجه گوجلو احتمال اولاراق گؤرونمور.

11.  ـدَیین/ـدگین(-deyin/degin): "ـده‌ک، ـاجان". بیر نهایت بیلدیرمه اکی اولاراق بیلنن و فرانسیزجا jusque a ایله قیاس ائدیله‌بیلن سؤزجوک، دیلیمیزده بوگون ده یاشایان ـده‎ک(صاباحادَک، آخشامادک) اکینه بو ظرف اکی‎نین گتیریلمه‎سییله اورتایا چیخیبدیر.

12.  آنسیزین(ansızın):"بیردن بیره، لاپ‎دان، ناگهان". اسکی تورکجه‎ده‌کی آنگ(aŋ) "سرحد، آییرد" کلمه‎سینه ـسیز اکی‎نین اکلنمه‎سییله، آنسیز ال‌ده ائدیلیر و بو کلمه یازیلی متین‌لرده واردیر. آنسیز سؤزجویونه ظرف اکیمیز گلینجه، آنسیزین اورتایا چیخیر. ـسیز اکینه ظرف اکی گلمه‎سییله بیر سورو ظرف تؤره‎نیبدیر تورکیه تورکجه‎سینده و کلاسیک متین‌لریمیزده؛ مثلا نسیمی و باشقالاریندا، "سنسیزین" چوخ گئچر: ای پری‌پیکر سنین عشقین مانا(منه) اولسون حرام/گر داخی صؤحبت دوتارسام سنسیزین دیارایلن.. بوگون ده تورکجه یازی دیلینده دوشونمک‌سیزین، اوخوماقسیزین، چالیشماق‌سیزین و مینلرجه بنزر ظرف بو اکی ایله تؤره‎دیلیبدیر و ایشله‎نیر.

بوگونه گلینجه

منجه ادبی دیل‎ده سایدیغیمیز اؤرنک‌لردن و قالیبلاشمیش فعل+ـسیزین دن علاوه، یئپ-یئنی ظرف‌لر ده یارانابیلر و بیر چوخ اسکی ظرف‌لر یئنی‌دن رواجا سوخولابیلر. مثلاً آیاغین گئتمک/گلمک..دقت ائدرسینیز اینگیلیزجه ده "پیاده" قارشیلیغی on foot دور؛ We went to our university on foot. البته بو کیمی یارادیجی‌لیق‌دا، دیل بئجری‌سی و گؤزلسه‌مه دویغوسو گؤز اؤنونده توتمالی‎دیر.


[1]  حسین جاویدین بو گؤزل پارچاسیندا، کلمه دوغرو معناسییلا ایشله‌نمیش:

... - پک دوغرو سؤز... بو دونیادا سنین ان چوق سئودییین
کیم‌دیر, قوزوم, سؤیلرمی‌سین؟
-
 ان چوق سئودیییم ایلکین
او الله کی یئری-گؤیو، اینسان‌لاری خلق ائیلر.
-
 سونرا کیم‌لر؟
-
 سونرا اونون گؤندردییی ائلچی‌لر.....




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

آنادیل‌دن درلمه‌لر-25

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:پنجشنبه 12 بهمن 1396-03:39 ب.ظ

1.      دانساماق(dansamaq):"دانلاماق، قیناماق". کلمه‎نی میانادا ائشیتمیشم. سانیرام باشقا بؤلگه‌لرده ده وار. داها چوخ دانلاماق فعلی‌ ایله بیرگه ایشله‌نیر. آنادولودا گئنیش بیر جوغرافیادا واردیر؛ اسکی شهیر، آماسیا، توقات، غازی‌آنتپ، سیواس، یوزغات، آنکارا، قیرشهیر، قیصری و.. تیتسه‌یه گؤره، دانساماق، "دان" کلمه‎سینه دایانیر. دان دیلیمیزده "تعجب ائتمک، عجایب سایماق، غریبسه‌مک" معناسیندادیر و ایندی ده یاشار. دانلاماق فعلی ده بو کؤکه دایانیر. تورکیه تورکجه‎‌سی‎نین یازی دیلینده یئر آلمایان بو ایکی فعل‎دن، دیلمیزده دانلاماق یایقین‎دیر و یازی دیلیمیزده ده وار. دانلاماق‌دان، دانلاق دا تؤره‎دیلیب‎دیر. منجه دانساماق دا، یازی دیلینه آلینابیلر. دان اسکی تورکجه‎ده‎کی تانگ(taŋ)دان گلیر. فارسجا و تورکجه‌ده وار اولان تانسو< تانسوق<تانگسوق/تنکسوق دا بو کلمه‎نین بیر تؤره‌مه‎سی ساییلیر.

2.      قوندارماق(qondarmaq):"اویدورماق، جعل ائتمک، دوزمه‎جه یاراتماق". تورکجه‎میزده سون درجه یایقین‎دیر. اؤزللیک‎له "قوندارما" صفتی گونلوک دیل‎ده "مصنوعی، دیَرسیز، اویدورما، مجعول" معنالاریندا چوخ گؤرولور. سؤزجوک بو حالی ایله آذربایجان تورکجه‎سینه مخصوص ساییلیر. آنادولو آغیزلاریندا یوخ. آنجاق کؤکنی آچیق گؤرونور؛ قونماق فعلی. فعل‌دن فعل قوران بیر ـدارماق اکی ده یوخ دیلیمیزده سانکی. آنلاشیلان بوردا و بیر ایکی باشقا اؤرنک‎ده، -dVr- اکی‎نین ده‎ییشگه‎سی ایله قارشی-قارشییاییق. دیلیمیزده دؤندرمک وار(دانیشیق دیلینده بعض‌دن:چؤندرمک). دؤندرمک آنادولو آغیزلاریندا و عثمانلی قایناق‌لاریندا وارسادا، بوگون یازی دیلینده دؤندورمک(döndürmek) وار یالنیزجا. گؤندرمک فعلی ده بنزر بیر ده‎ییشگه اولمالی‎دیر. تیتسه‎یه گؤره، کؤندگرمک(köndgermek)دن گلیر. بو فعل ایسه بیر کؤنمک(könmek) "دوغرولتماق، دوز قیلماق" فعلینه دایانمالی. کؤنمک اسکی تورکجه‎ده وارایدی و بیر قیسیم یئنی تورکجه‎لرده ده واردیر. کؤنی(köni)، اسکی تورکجه‌ده "دوغرو، دوغرولوق، حقیقت، عدالت" کیمی معنالاردا ایشله‎نیردی. نه ایسه قوندارماق فعلینه دؤنرسک، قونماق "قویولماق، اوتورماق" معنالاریندا اولدوغو بیلینیر. بیر خالق اویونو اولان قوندوم-قوشدوم(فارسجاسی: دوز)، مؤهره‌لرین قویولماسی/ قونولماسی ایله اوینانیر. بو دوزمک ایشی، بیر آز "دسیسه" معناسی قاتیر ایشلره(فارسجادا "دوز و کلک" دئییمی‎نه ده دقت ائدین). فارسجادا بساط چیدن/ دسیسه چیدن و..کیمی و تورکیه تورکجه‎سینده "ترتیب" کلمه‎سینه دقت ائدیلمه‎لی. او زامان، قوندارماق= قوندورماق اولوب، نسنه‌لری بیربیری‎نین یانینا قویماق دئمک‎دیر. بو دوزمه/دوزمه‌چیلیک ایشی، یانلیش و گیزلی بیر ایشلرین گؤرولدویونه ایشارت سانیلیر. اوردان، قوندارماق "دوغرو اولمایان، دالدا‎دا  گؤرولن ایش و.." کیمی معنالار قازانیر و قازاندیریر.

3.       چیگدم(çiydem/çigdem):"بیر چیچک، زعفران جینسی وحشی بیتگی". تورکیه‌ده یایقین قیز آدلاریندان ساییلیر. آذربایجان و قاشقای تورکجه‏سینده ده گؤرولن کلمه، تورکجه‎میزده اویغور یازی‎لاریندان بری بیلینیر. کلمهنین کؤکنینه گلینجه، نیشانیان کلمه‏نی اسکی تورکجه‎ده‌کی ییگده (> ایگده>اییده) سؤزجویونه باغلاماغا چالیشار. بیر-ایکی اؤرنک‎ده چ<ی ده‎ییشیمی وار اسکی تورکجه‎ده. آنجاق منجه کلمه‎نین چیگیت(=پانبوق چرده‌یی/دَنی) سؤزجویو ایله داها گوجلو باغی اولابیلر. بیلدیییمیزه گؤره، چیگده تورکجه‎ده "عنّاب" قارشیلیغی‎دیر. عناب ایله اییده‎نین اوخشاری دا آچیق‌دیر(عناب عربجه‎ده "عنب" اوزوم‌ دن گلیر). آیریجا چیگه(=چییه>چییه‎لک)ده "گیلانار/آلبالو" معناسیندادیر تورک دیللرینده. منجه بو ایکی سؤزجوک(چیگده ایله چیگه)، چیگین کلمه‎سییله باغلانتیلی اولاجاق‎دیر. چیگیت سؤزجویونه ـدَم اکی گتیریلینجه چیگیت+ـدم> *چیگیتدم> چیگیدم>چیگدم ال‎ده ائدیلیر. آنجاق ییگده>ایگده ایله بو سؤزجوک‎لرین بنزرلییی ده دقت چکیجی‎دیر.

4.      اوخماق(oxmaq):"سرایت ائتمک(مریضلیک)". کلمه‏نی میانادا ائشیتمیشم. سانیرام بعضی‌ یئرلی لهجه‎لرده ده واردیر. آنادولو آغیزلاریندا بنزر بیر سؤزجویه راست گلمه‎دیم. آنجاق عثمانلیجادا، یوقماق (yokmak) واردیر و اونون ده‎ییشگه‌لری یوخاماق/یوقاماق دا قایناق‌لاردا گؤرونور(تاراما سؤزلویونه گؤره). ایکی معناسی وار بو فعل‌لرین: "1. ال سورتمک، توخونماق، یوخلاماق. 2. یوخ ائتمک". آنلاشیلان دیلیمیزده‎کی یوخلاماق فعلی ده بو فعل ایله ایلگی‎لی اولاجاق‌‎دیر. نیشانیان، یوخلاماق فعلینی، "وارمی؟ یوخ مو؟" عبارتی کیمی دئییم‎لردن قایناقلاندیغی‎نی دوشونور. اما اوخماق/یوقماق فعلینی یوخ/یوق سؤزجویونه باغلاماق مومکون گؤرونمور. مریض‌لیک‌لر داها چوخ بیربیرینه توخونماق‎لا یاییلدیق‎لاری اوچون، بیزیم سؤزجوک‎ده بو اؤزل معنانی قازانیب‎دیر. کلمه باشی ی/y دوشمه‎سی‌نین باشقا اؤرنک‌لری ده وار: یوزوک>اوزوک، یورک>اورک و..

5.      شَهْره(şehre):"اتین یاغلی، دامارلی‎سی، شینتیر". سؤزجوک یئرلی فارسجا آغیزلاردا دا وار. مثلا مشهد آغزیندا، شلهه(şolha) اولاراق گؤرونور. اسکی فارسجا قایناق‎لاردان بسحاق اطعمه دیوانی ندا وار. دهخدا باشقا قایناقلاردان دا اؤرنک‌لر وئریر و شحله/شحره و شهله کیمی ده‎ییشگه‎لرینی ده گتیریر. آنلاشیلان کلمه عربجه‎دیر. معین و عمید سؤزلوک‎لرینده، شهله گؤرونور و عمید شرحه ایله بیرلشدیرمه‎سینی، چگینگن اولسادا، دیله گتیریر. بو ایسه جدّییه آلیناجاق بیر فیکیردیر. عربجه‌ده شرحه "ات تیکه‎سی، قویروق پارچاسی، کسینتی" کیمی معنالاری واردیر و بیلیندییی اوزره تشریح(=آناتومی) معناسی دا بوردان گلیر. آنلاشیلان عربجه سؤزجوک، ایران دیل و لهجه‎لرینه گئچرک، یاییلیر و تورکجه‎میزه ده فارسجا یولویلا گلیب‎دیر.

6.       پیلته(pilte):"نفت/یاغ چیراقلاریندا یاغا/نفته باتیریلان و ائشیک‎ده‌کی اوجو یانان ایپجیک؛ فتیله، ال ایله سورتوله‌رک اینجه بورو حالینا گتیریلن هر زاد". کلمه‎نین اسکی فارسجاداکی پَلیته سؤزویله ایلگی‎لی اولدوغو، ایلک باخیش‎دا سئزیلیر. عربجه‌ده بلیطه، آشاغی-یوخاری اریشته دئمک‎دیر و بیر عرب یئمه‎یی اولان بلالیط، ماکارونی/اسپاگتی کیمی بیر یئمک‎دیر. پیلته آذربایجان دان باشقا، قارص‌دا دا وار. آرتوین‎ده، "اَیریلمک اوچون دارانیب یوماق حالینا گتیریلن یون" معناسیندادیر. یئرلی آغیزلاریمیزدا، "آیاق آلتیندا آیاقلاناراق، دووارا قویماق اوچون و یا تندیر قویماق اوچون ایشله‌نن و لوله‌لنن پالچیق" دا پیلته آدلانیر. نه ایسه فارسجا سؤزجوک، کلاسیک متین‌لرده ده یایقین‎دیر. پیلته ایله فتیله‌نین بنزرلییی دقت چکیجی دیر. فتیله(تورکیه‌ده فیتیل(fitil) بیچیمی‎نده‌دیر)، عربجه فَتَل "بورماق، هؤرمک" فعلیندن گلدییی آچیق‌دیر. باشقا سامی دیللرده ده بنزرلری وار؛ آرامجا/سوریانیجه‌ده pathil "ایپ" دئمک‎دیر و بنزرلری باشقا سامی دیللرده ده وار. او زامان فارسجا پلیته‌نین ده آرامجادان گلدییی سؤیله‌نه‌بیلر. بنزر آرامجا آلینتی‎لاری اؤنجه‌لری ده یازمیشدیق.

7.      قاجینماق(qacınmaq):"[اؤزللیک‌له کؤرپه‌لرده] باشین آرخایا دوشمه‎سی". اؤرنک اوچون "الینی قوی اوشاغین انسه‌سینه، بویونو قاجینار". کلمه بو بیچیمی ایله آذربایجان تورکجه‎سینه مخصوص گؤرونور. آنادولو و تورکیه‎ده قاچینماق(kaçınmak) فعلی "بیر ایشی گؤرمک‎دن چکینمک/چکیلمک، اوزاق دورماق، اجتناب ائتمک" وار. معنا باغی اوزاق گؤرونسه‎ ده، آچیق‎دیر. اؤزللیک‎له دیوان لغات الترک‌ده گلن، قاچینماق فعلینه باخیرساق، "قاچار کیمی گؤرونمک" معناسی، فعلین قاچماق "سرعتله گئتمک، بیر یانا آخماق و.." فعلی‌ندن گلدییی گؤستریر. منجه قاجینماق و قاچینماق، ایکی‎سی ده، یازی دیلیمیزده یئرلرینی آلابیلیرلر. 

8.      تیزیقدیرماق(tızıqdırmaq): رحمتلیک ساعدی‎نین یازدیغینا گؤره مشگین‎ده "فراری دادن" قارشیلیغی اولاراق واردیر. کلمه‎نی بو بیچیمی ایله آنادولو آغیزلاریندا گؤرمه‎دیم. آنجاق تیزیقماق(tızıkmak) "قاچماق، سگیرتمک" معناسیندا واردیر و یایقین دا ساییلیر. آیریجا آدانا'دا تیزارماق(tızarmak) "قاچماق" معناسیندا واردیر. سیواس‌دا، دیزقیرماق "قاچماق" دئمک‌دیر. آذربایجان‌دا دا دیزقیراق (dızqıraq) "قورخاق، اورکک"(آشاغیلاییجی معناسییلا) واردیر. بونلارین هامیسی‎نین "دیز/تیز" سس تقلیدیندن گلدییی آنلاشیلیر. "بیر دیز سسی ایله قورخوب قاچماق" آنلاییشی‎ندان ایره‌لی گلمه‌لی‌دیر کلمه و تؤره‎مه‌لرینده‌کی آنافیکیر.

9.      جورتان(cortan):"یاغسیز آیران، یاغسیز یوغورت". آذربایجان‌دا جورتدان(cortdan) بیچیمی ده وار. قارص، ارزروم‌دا "آیران چؤکونتوسو"(دیبینه یاتان‌لار) و آرتوین‌ ده جورتو(corto) "قایماغی آلینمیش سوت‌دن حاضیرلانان پنیر" دئمک‌دیر. جورتان‌'ین ارمنیجه‎دن گلدییی بیلینیر؛ ارمنیجه‌ده ç'or  "قورو" و t'an "یوغورت" آنلامی‌ندادیر. آیریجا ارمنیجه کلمه "قوروت" معناسی دا داشیماقدادیر. سؤزجوک تیتسه‌نین سؤزلویونده یئر آلمامیش‎دیر.

10.  چولقاماق(çulqamaq):"بورومک، اؤرتمک". هادی به‎یین یازدیغینا گؤره چولاماق و چولغالاماق فعلی ده وار تورکجه‌میزده. بوگون دانیشیق دیلینده، "بورومک، سارماق" معنالاری داشییان فعل، عثمانلیجادا دا واریمیش. اما چاغداش آنادولو آغیزلاریندا گؤرونمز. تیتسه‌نین یازدیغینا گؤره، عثمانلیجادا چولغاماق (çulgamaq) "سارماق، بله‌مک" اسکی تورکجه‎ده‌کی چوغلاماق(çuġlamaq)دان گلیر. دیوان لغات الترک‎ده، چوغلاماق "باغلاماق، بوخچالاماق" معناسیندادیر. چوغ ایسه "بوخچا، دسته" دئمک‎دیر. او زامان چولغاماق و یان بیچیم‌لری آری-دورو تورکجه ساییلیر و یازی دیلیمیزده ده، گرکلی یئرینی آلابیلر. چوغ (çuğ) بوگون آنادولودا "ییغین، بیریکمیش قار" کیمی معنالارلا یاشاماق‎دادیر.  




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

دؤرتگول

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:پنجشنبه 5 بهمن 1396-10:28 ب.ظ

آذربایجان تورکجه‎سی دانیشیق دیلینده و آنادولو آغیزلاریندا ، مثلث/اوچ‌بوچاق قارشیلیغی بیر اوچگول(üçgül) اولدوغونو، سانیرام اؤنجه‌لری بیر یازی‌دا دیله گتیرمیشدیم. اونون یانیندا، دؤرتگول(dörtgül) سؤزجویو ده، آنادولو و آذربایجان لهجه‌لرینده گؤرولمک‎ده‌دیر. یانیلمازسام بیرده بئشگول(béşgül) ائشیتمیشم. بونلارین اوزرینده بیر آز داها آیرینتی‌لی اولاراق دورمالییق:

1.      اوچگول: مارسل اردال'ین آراشدیرماسینا گؤره کلمه اسکی تورکجه‌ده، اوچکیل(üçkil)دیر. آنجاق کلاوزون اوچگیل(üçgil) اؤرنه‎یینی وئریر. مثلث یئرینه تورکجه‎ده اوچگئن(üçgen)، آذربایجان جمهوریتی‎نده اوچ‌بوجاق واردیر. آیریجا تورکیه‎ده اوچ‌کنار(üçkenar)دا واردیر. منجه اوچ‎بوجاق، گؤزل‌دیر آنجاق بیر آز اوزون اولور. اوچگئن‌ده‌کی اک بللی ده‎ییل‎دیر و بلکه آوروپا دیللرینده گؤرولن –gon (polygon, hexagon,..) اکی‏نین تأثیری آلتیندا اورتایا چیخیبدیر. اونون اوچون، دیلچی‌لر بو اکی اویدورما ساییب‌لار.

2.      دؤرتگول: اسکی تورکجه‌ده تؤرت‌کیل(törtkil) اولاراق تثبیت ائدیلیب‌دیر. بوگون ده آذربایجان و آنادولودا گؤرونور. تورکیه‎ده‌کی قارشیلیغی دؤرتگئن(dörtgen)دیر و اوچگئن کیمی سورونلو ساییلیر.

3.      بئشگول:"پنج‎ضلعی" قارشیلیغی‎دیر و تورکیه تورکجه‏سینده بونون یئرینه بئشگن وار. آنلاشیلان کلمه و اک سسلی اویومو‌ندان قاچیب‌دیر. تورکجه‌میزده ـگیل اکی‌ده بنزر دوروم‎دایر.

4.      ایکی‌گول(ikigül): کلاوزون اؤرنه‎یی‎نی التحفه الزکیه آدلی قیپچاق سؤزلویوندن وئریر. اوردا ایکی‌گول‌دن بئشگوله، بنزر سؤزجوک‌لر، بیربیری‌نین آلتیندا وئریلیر. کلمه‎نی قیپچاق تورکجه‎سی سؤزلویونده تاپمادیم[1]. بو سؤزجوک‌‎لردن تؤرتگول و ده‎ییشگه‌لر(دؤرتکول، تؤرتکیل و..) او سؤزلویه آلینیبدیر. ایکی‎گول، ایکی باشلی خط کیمی معناسی اولاجاق‌دیر.

دَیرلندیرمه

بورداکی اؤرنک‎لردن آنلاشیلان، ـگول<ـکیل اکی هندسی شکیل‌لرین آدلارینی قورماق‌دا ایشه یارایان بیر اک دیر. او زامان، مارسل اردال'ین یازدیغی کیمی باشقا عددلره ده گله‌رک، شکیل آدلاری یارادابیلر. اوچگول(Triangle)، دؤرتگول(quadrangle/tetragon)، بئشگول(pentagon)، آلتی‌گول(hexagon)، یئددی‌گول (heptagon)، سککیزگول(octagon) و.. بو آدلار، شوبهه‎سیز، اویدورما ـگئن اکی ایله قورولان آدلاردان داها دوغرو، دوزگون و یئی اولاجاق‌لار.


[1] . رجب توپارلی، حنیفی وورآل، رجب قاراآتلی، قیپچاق تورکجه‎سی سؤزلویو، آنکارا: تورک دیل قورومو یایینلاری،2007. 




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

تؤره‎تگن سیلیک بیر اک: sU/-sI- بیتیرمه

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:دوشنبه 2 بهمن 1396-09:16 ب.ظ

دَیرلندیرمه

اک´ین ایشلک اولدوغونو و گئنیش بیر آلان‎دا ایشله‎نه‎بیلدییی‎نی  و جانلی‌لیغینی گؤز اؤنونده توتونجا، گلیشمک‌ده اولان تورکجه‎میزه نه قدر گوج قاتابیله‎جه‎ییی گؤرونور. یایقین‎لاشماسی دوغرو  و فایدالی اولور. منجه فارسجا ـنما سون اکی و شِبه- اؤن‎اکی، اینگیلزجه/فرانسیزجا pseudo- اؤن‌اکی ایله اوسته‎کی –(o)id(e) اکی‌نین قارشیلیغی اولاراق تؤرتگن حالا گلیبدیر و داها دا گله‎بیلر. حتا بعضی ‌یئرلرده فارسجا/عربجه نسبت اکی(ـی)نی ده قارشیلایابیلر. یالنیز بیر ایکی خصوص دقته آلینمالی:

1.      کلمه‎نین سونو سسلی ایله بیتن‌ ده(مثلا تپه، تانری و..)ـسی/ـسو، اوچونجو شخص یییه‌لیک(مالکیت) اکی ایله قاریشدیریلابیلر. مثلا تپه‎سی یا تانریسی دئسک "[اونون] تپه‌سی، [اونون] تانریسی"  آنلاشیلابیلر. بو دوروم‎لاردا اکین اوزاتماسی اولان –msU/-msI ایشله‎نه بیلر. مثلا تپه‌مسی/تَپَمسی (tepemsi) "تپه کیمی"، تانریمسی "تانری کیمی، خدایگونه".

2.      دانیشیق دیلینده بیر سورو کلمه سونوندا بیر ـسوْو(-sov) اکی گؤرونور: دلی‎سوو، اوزونسوْو و..بو اک، بوردا آچیشدیرماغا چالیشدیغیمیز اک اولابیلر. بیر زامان او اک ایله سوی(soy) کلمه‎سی‎نین ایلگی‎سی اولدوغونو دوشونوردوم. دوغروسو، هله‎ ده کسین بیر نتیجه‎یه وارمامیشام.

3.      دیلیمیزده‎کی جه/-جا اکی ایله بو اکین بیر بنزرلییی واردیر. ارککجه ایله ارککسی آنلامجا یاخین گؤرونسه‎لرده، فرقلی اولدوقلاری دا آچیق‎دیر. ارککجه‌ده، ارکک اولاراق معناسی وارکن، ارککسی‎ده "ارکک کیمی(ارکک اولمایابیلر ده)" دئمک اولور.

4.      اوزون زامان دان بری اک اوزرینه دوشوندویوم اوچون بیر چوخ کلمه‎نی بو اک ایله قورموشدوم. اونلارین چوخونو یازییا آلمادیم. نه ایسه هرکس اونلاری یارادابیلر. عقلیم‎ده قالان بیر نئچه اؤنردیییم سؤزجویو وئررک، یازییا سون قویمالییام:

1.      بیلیمسی(bilimsi):"شبه علم"، pseudo-science قارشیلیغی اولاراق.

2.      دینسی(dinsi): دین کیمی اولوب، آنجاق دینلرین بوتون اؤزللیکلرینی داشیمایان اینانج‎لار..دینه بنزر ..(شبه‎دینی/شبه‎دین).

3.      آیدینسی: آیدین گئچینن/شبه‎روشنفکر و اصلینده آیدین اولمایان.

4.      دؤولتسی(dövletsi):"دؤولته بنزر اؤزللیک‌لری اولان سیاسی اولوشوم". مثلا عراق‎داکی کوردیستان بؤلگه‎سی حوکومتی کیمی.

5.      یومورتامسی(yumurtamsı):"بیضوی، تخم‌مرغی، بیضی".




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

تؤره‎تگن سیلیک بیر اک: sU/-sI-

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:دوشنبه 2 بهمن 1396-09:15 ب.ظ

اسکی تورکجه‎ده یایقین اولان و داها چوخ صفت‌لر و جومله‌یه گؤره کلمه یاراتدیغی اوچون سؤزلوک‌لرده آز یئر تاپان بیر ـسیگ/ـسیغ(sIg-) اکی واردیر. بعضی آراشدیرماجی‎لارا گؤره بو اک اصلینده بیرلشیک‎دیر و آددان فعل قوران--sI اکی ایله فعل‎دن آد قوران –G اکی‎نین بیرلشمه‎سیندن اورتایا چیخیب‎دیر. مارسل اردال‌´ین گؤرکملی آراشدیرماسینا گؤره، اسملردن صفت قوران بو اکین محصول‎لاریندان، "قید" و "آد" کیمی ایشله‌نن لر ده وار. کاشغرلی محمودون بؤیوک دیوانی‌ندا، سیغ ماده‎سینده(فارسجا ترجومه، 494.ص)، "بنزتمه" اکی اولدوغونو یازار و اؤرنک‎لر وئرر: قُلسیغ(qulsıġ):"کؤله/قول کیمی داورانان آدام"، اُغلانسیغ(oġlansıġ):"اوشاق کیمی داورانان آدام"؛ بَگسِگ(bägsig): "به‎ی کیمی، شاهانه"؛ ارسیگ(ersig): "کیشی کیمی، کیشیجه اولان". سانیرام دیوان‎داکی قنگسق (qaŋsıq) اولاراق گؤرولن و قانگسیق آتا(=اؤگئی/اؤوئی آتا) کیمی دئییم‌لرده گئچن سؤزجوک ده، بو اکین بیر محصولو اولاجاق‌دیر.

مارسل اردال´ین آراشدیرماسینادا، ـسیغ/ـسیگ اکی‎نین ـسینمک/ـمسینمک اک‎لریله یاخینلیغینا دقت چکیر و اسکی تورکجه‎دن اؤرنک‌لر وئریر:

1.      ییپارسیغ(yıparsıġ):"موشک کیمی عطیر ساچان"<ییپار "موشک/مُشک"

2.      بگسیگ: "به‌ی کیمی". اؤزل آد اولاراق ده گؤرولور. تیمورلو دؤنمی‎نده بگسی(Begsi) بیچیمی‎نده گؤرولن بیر آد دا واردیر. بو بیچیم اکین قیسالماسی اله اورتایا چیخار.

3.      تیتیگسیگ(titigsig): قوتادغو بیلیگ‌ده وار "تیتیگسیگ بو برک اَو"(=پالچیق کیمی بو برک ائو). تیتیگ "پالچیق" دئمک‎دیر.

4.      قیزیلسیغ(qızılsıġ):"قیرمیزی رنگه بنزر". بو اک، رنگ و داد آدلاریندا دا چوخ گؤرونور.

5.      آدینسیغ(adınsıġ):"آیری، فرقلی". اَن یایقین ـسیغ/ـسیگ اؤرنه‎یی ساییلییر. آدین "باشقا" دان گلدییی آچیقدیر.

6.       یوغونسوغ(yoġunsuġ):"قابا، قالین، ادبسیز". یوغون کلمه‎سیندن گلدییی آچیق‎دیر.

اسکی تورکجه‌ده‎کی باشقا اؤرنک‎لردن واز گئچیب، عثمانلیجا و یئنی تورکجه‎ده‎کی سؤزجوک‎لره یؤنلیرسک، اکین سون سس‎سیزی‌نین دوشدویو گؤرونور. آنادولو آغیزلاریندا و عثمانلی قایناقلاریندا گئچن اؤرنک‌لردن بیر آووجونو، تیتیسه‌ سؤزلویونون ایلک جیلدینه دایاناراق اله آلیریق:

1.      آیریقسی/آیروقسی(ayrıqsı): "آپ-آیری، بام-باشقا". عثمانلیجادا چوخ گئچر. آیریق "آیریلمیش، هاچا" دان گلیر.

2.      بالیقسی(balıqsı):"بالیق کیمی" تیتسه‎نین وئردییی اؤرنک‌لرده، بالیقسی-یوسونسو(yosunsu) "یوسون/ قورباغاجا/جلبک کیمی" ده وار.

3.       بوقسو(boksu):بوقسو دوشمک دئییمی وار. بوقسو "مدفوع/پوخ کیمی "اسکی تورکجه‎ده ده وار.

4.      بایاتسی(bayatsı):"بایاتلاشمایا اوز توتموش". بایات کلمه‎سیندن گلدییی گؤرونور.

5.      بؤیوکسو(büyüksü):"بؤیوکلوک ادعاسیندا اولان آدام، بؤیوکسونن آدام". بو اکین بعضی اؤرنک‌لرینده "تظاهر، گؤسترمه‎لیک" معناسی گؤرونور. آنجاق او معنا بو اکی ایله کؤکدش اولان و فعل قوران بیر اک‌ده واردیر..یاخین‌دا او اکین اوزرینه یازدیغیم یازیمی دا یایینلارام.

6.       بولانیقسی(bulanıqsı): بیر آز بولانیق.

7.      چیرکفسی(çirkefsi):"چیرکاب کیمی، قوخاغان". فارسجادان آلینان چیرکف سؤزجویونه اکلنیب‌دیر.

8.      چوجوقسو(çocuksu):"اوشاق کیمی".

9.      توپراقسی:"تورپاق کیمی، تورپاقسی، تورپاق قوخوسو اولان".

10.  دونوقسو(donuqsu):"مات، ایشیق‎سیز/فرسیز(گؤز)".

11.  ارسی(ersi):"ایگیت کیمی، کیشی کیمی داورانان آدام".

12.  بوغداسی: بوغدا کیمی، بوغدایا بنزر

13.  قادینسی(qadınsı):"قادین کیمی داورانان(کیشی/ارکک)".

14.  بیاضسی: "آغیمتول"، رنگلره گلدییینی یازمیشدیق.

آذربایجان تورکجه‎‌سیندهکی اؤرنک‌لری هامی‌سینی توپلاماق مومکون اولمادی. ایندیلیک ایکی سؤزجوک وار فیکریم‌ده؛

1.       قورسو(qorsu): "یانیق، توستو قوخوسو اولان"(ائودن قورسو ایی گلیر..). کلمه‎نین قور "کؤز، اود پارچاسی" دان گلدییی آچیق‎دیر.

2.      سیرینسی(sirinsi):"آلاچیی، پیشمه‎میش و یا دادیخمیش اَت". منجه کلمه اصلینده سینیرسی (sinirsi) ایمیش. آنادولو آغیزلاریندا سینیرسی واردیر و بیزده‌کی سیرینسیمک(sirinsimek) یئرینه اوردا سینیرسیمک(sinirsimek) گؤرورنور. نه ایسه کلمه‎نین کؤکونده سینیر<سینگیر "عصب، رگ و پی" واردیر.

یئنی تورکجه‎ده بیر چوخ سؤزجوک بو اک ایله تؤره‎دیلیب‌دیر. اونلار سایماق مومکون اولمادیغی کیمی، گرکلی ده دییلدیر. آچیقجاسی اک تئوریک اولاراق هر آدا گله‎بیلر. یئنی تورکجه‎ده فرانسیزجا/اینگیلیزجه(-(o)ide(s)) اکی‎نین قارشیلیغی اولاراق بیر چوخ اؤرنک تؤره‎دیبدیر؛ انسانسی(anthropoid) "انسان‎نما"، شکرسی (saccharoid)، قالخانسی(تیروئید وَزی(غدّه‎سی)، "تیروئید" قاپی کیمی دئمک‎دیر) و...




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

آیا ترکی لفظی برای شهر ندارد؟

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 29 دی 1396-07:52 ب.ظ

تمایلی نداشته و ندارم تا از مسایل روزمره‎یی که علی‌الخصوص در فضای مجازی و رسانه‌های اجتماعی مطرح می‌شود، بحث کنم. چون اغلب این مباحث سطح نازلی دارند و به صورت پولمیک و مملو از احساسات ناسیونالیستی و به طور کلّی ایدئولوژیک‌اند. لذا سودی بر نقد آنها مترتب نیست. این مشاجرات از قماش بحث‎های کودکانه‌اند که "دلت بسوزه! مال من بوق هم میزنه!". اما طرح این ایده را مکرراً و متواتر دیده و شنیده‌ام که گویا ترکی اصطلاحی برای شهر و شهرنشینی ندارد. ظاهراً از این جا-به صورت ضمنی یا صریح-نتیجه حاصل می‎شود که ترکی ناتوان و غیرمدنی است. در جوّی سیاست‎زده که کوروشیسم، رسالات و کتب و اظهار لحیه‎های ژورنالیستی و پوپولیستی بر آن غالب است، جوابگویی به چنین ادعاهایی بیفایده است. لذا صرفاً به بعد فیلولوژیک و اتیمولوژیک مساله توجه خواهم کرد.

***

تا جایی که می‌دانم حداقل دو لفظ ترکی به معنی شهر در منابع کلاسیک ترکی وجود دارد. تصور می‌کنم قبلاً به اتیمولوژی آنها استطراداً اشاره کرده‌ام.

1.      اولوش(uluş): در منابع ترکی مکرراً مذکور است به کلاوزون و کاشغری و کتیبه‎های اورخون و ...رجوع شود. استاروستین و همکارانش در فرهنگ اتیمولوژیک زبانهای آلتاییک برای اولوش اتیمولوژی آلتاییک مطرح کرده‌اند. اما قبلاً هم اشاره کرده‌ام که می‎شود اولوش را به شکل زیر تحلیل کرد: اول(ul) به معنی پایه، اساس، پی، قاعده با پسوند –Xş ترکیب شده است. پسوندی که از اسامی اسم می‎ساخت و شواهدی از آن را در یکی از مطالب سابق آوردم. اولوش در صورت مغولی شدۀ آن یعنی اولوس(ulus) معنایی متفاوت‌تر "قوم، ملت" یافته و در مغولی و بسیاری از زبان‌های ترکی رواج دارد. انتقال از معنای مردم/ اهالی به شهر و بالعکس نظایری دارد. من جمله در لاتین، civitas چنین تطوری داشته است. بنوشتۀ محمود کاشغری اولوش در چگلی به معنی قریه و در بالاساغون و سایر نواحی به معنی شهر بوده است. مردم بالاساغون این شهر را قوز اولوش(Quz Uluş) هم می‌خواندند. به زعم کلاوزون و سایر محققین، اولوش در ابتدا به معنی کشور/مملکت بوده و تفاوتش با ائل/ایل آن بوده که معنایی جغرافیایی از آن مستفاد می‌شد. در حالی که ائل مضمونی سیاسی داشت. کلاوزون نقل می‎کند که در یک سکۀ ضرب تفلیس به تاریخ 644 هـ. ق. تعبیر اولوغ مونقول اولوش بگ(=بیگ/امیر امپراتوری عظیم مغول) مشاهده می‌شود. در لغت ابن مهناء هم ترجمۀ "قریه، ولایت" برای آن ذکر شده است.

2.      بالیق(balıq): به معنای شهر نه فقط در ترکی کلاسیک رواج داشته که امروزه هم در خلجی به معنی روستا رایج است. در اسامی تاریخی متعددی من جمله بش بالق/بالیغ، خان بالق/بالیغ در متون فارسی ضبط شده است. در نزهه‎القلوب حمدالله مستوفی از قریه‎یی به نام قتلغ بالغ(=شهر/ده مقدس) در منطقه ساوه/آوج یاد می‎شود. دوستی که اطلاعات خوبی در خصوص منطقۀ بیناب دارد به من اطلاع داد که در آن صفحات و در جوار دریاچۀ سابق اورمیه، محلّی به نام قارابالیق وجود دارد. از آنجا که آن دریاچۀ مرحومه هیچگاه ماهی نداشته است، این اسم را باید به معنی شهر/ده سیاه(بزرگ؟) تلقی کرد. بالیق به صورت بالغاسون در مغولی دخیل شده و تصور می‎رود که با بالچیق(=گِل، [دیوارِ]گِلی) مرتبط باشد. بالیق اساساً به صورت مستقل هم معنای گِل داشته و در دیوان کاشغری ضبط شده است. کاشغری بالیق/بلق را در معنای پناهگاه، قلعه و شهر می‎داند و از بیش بالیق و یئنگی/ینکی بلق یاد می‌کند(ص 235 ترجمۀ فارسی). محققین اشاره کرده‌اندکه در دورۀ حکومت یوآن، بالیق در چین رواجی یافت و حتی جای بالغاسون مغولی را هم گرفت. علاوه بر پایتخت تابستانی امپراتوری یعنی دایدو(Daidu) که قان/خان بالیق خوانده می‌شد، شهرهای دیگری هم این با این واژه تسمیه شده بودند؛ مانند ژن دینگ فو(Zhen ding fu) که آق بالیق نامیده می‌شد.  

یکی از دیگر از اصطلاحات مربوط به شهر در ترکی قدیم، تورا(tura) بوده که در اصل به قلعه و یا استحکامات متحرک اطلاق می‌شد. تورا در مغولی به معنی سپر و قلعه هم وارد شده و محتملاً در چند توپونیم ایران حضور دارد: از جمله شهر توره در بخش زالیان شهرستان شازند واقع در استان مرکزی احتمالاً از همین واژه است. تورا در سیبری و ترکی شمالی معنای شهر و روستا دارد.

در زبان‌های ترکی سیبری و شمالی(تاتاری، باشقیری، قیرقیزی، قزاقی) آویل(avıl) به معنی روستاست. آویل واریانتی از آغیل است که با فرم آغل در فارسی هم حضور دارد. تحول از آغل به محل سکونت/موطن نظایری دارد از جمله وطن و موطن عربی و میهن فارسی چنین تحولی داشته‌اند. در ترکی حداقل دو لفظ دیگر هم برای روستا وجود ثبت شده است؛ اوتار(otar) که در ترکمنی، تاتاری، قیرقیزی، قزاقی و.. به معنی 1. مرتع، 2. روستا، وجود دارد. حدس زده می‌شود که اوتار در اصل از فعل *اوتاماق "چراندن" مرتبط باشد. تبدیل اسامی مزارع و مراتع به روستا هم سوابق زیادی دارد. لفظ سوزاق(sozaq) هم که در ترکی قدیم به نظر رسیده، به زعم استاروستین و همکارانش به معنی روستا بوده و نظایر آلتاییک خوبی دارد.

بسیاری از شهرها/روستاها در اصل از اقامتگاه‌های زمستانی به وجود آمده‌اند و به همین دلیل است دهها روستای ترک‎نشین و غیرترک‌نشین اسم یا صفت قشلاق دارند.

***

اصطلاحات مربوط به شهر و روستا در ترکی غربی دخیل از فارسی و عربی است؛ شَهَر در آذربایجان و شهیر(şehir) در آناتولی دخیل از فارسی‌ است. کؤی(köy) در ترکیه دخیل از فارسی به نظر می‌رسد، اما نیشانیان احتمال منشأ ارمنی را هم مطرح می‌کند، که بیراه نمی‌نماید. اصطلاح ارمنی خود دخیل از اورارتویی بوده و لفظی قدیمی است. لفظ کند(kend) و کنت(kent) هم از سغدی دخیل است و منشأش معلوم. قریه از عربی در فارسی و ترکی دخیل شده و لفظی محتملاً با منشأ آرامی است. در عبری هم نظیری دارد(kiryat) و باید در نهایت به فنیقی krt برسد. آیا پسوند ـگرد/ـکرت در توپونیم‌های ایرانی و ارمنی با این واژه ارتباطی دارد؟ نمی‌دانم. لفظ بلد، بلدیه و بلده هم عربی است. اما به عقیدۀ محققین در اصل منشأ یونانی(politeia"شهر") دارد.

باری مشاهده می‎شود که در ترکی اوغوزی و غربی، لغات اصیل ترکی مربوط به شهر و روستا به مرور فراموش شده و جای خود را به الفاظ دخیل داده است. چنین پدیده‌یی در تماس‌های زبانی امری غریب نیست. در این خصوص تأثیر تغییر دین را نباید از یاد برد. محمود کاشغری به تفاوتهای جالبی بین زبان ترکان غیرمسلمان(به بیان وی: کافر و مشرک که مراد عمدتاً بوداییان است) و ترکان مسلمان اشاره می‌کند. می‌دانیم که این هر دو یک زبان بودند. تغییر دین باعث نزدیکی به جوامع متدین به دین جدید شده و عناصر و مفاهیم دوران "جاهلی" یعنی پاگانی، نسیاً منسیا می‎شود. تفاوت مشابهی بین هندی/هیندی و اردو مشاهده می‌شود که یک زبان با دو خط است و به دلیل تأکید بر مذهب متفاوت در دهه‌های اخیر عناصر سانسکریت در هندی رو به کثرت گذاشته است. برای مثالی دیگر توجه کنید که تقریباً هیچ یک از عناصر ترمینولوژی نسبتاً وسیع طهارت در مذهب زرتشت به کتب فقهی اسلامی راه نیافته است. در حالتهای افراطی تغییر دین به تغییر زبان هم منجر می‌شود؛ نظیر عرب شدن مردمان شمال افریفا، اسلاو شدن بلغارها بعد از قبول مذهب ارتدکس، ترکی زبان شدن اؤنگوت‎های مغولی‌الاصل پس از قبول مسیحیت به دست میسیونرهای ترک.

***

حال که مروری بر الفاظ ترکی کردیم، خوب است به الفاظ فارسی و غربی(انگلیسی و فرانسه) هم نظر بیفکنیم؛

در فارسی لفظ شهر معروف است و می‎دانم که در اصل از xşathra در اوستایی متحول شده است. خشثره در اصل به معنی "قلمرو پادشاه، دولت[تحت حاکمیت یک پادشاه]" بوده است. در پهلوی هم شهر/شَتْر قریب به همین معنی بوده و لذا مراد از ایرانشهر، مملکت ایران است و نه شهری خاص. معادل شهر به معنی مزبور در عربی "مملکت" و در ترکی قدیم "ائل/ایل" بوده است. پولیتئیای یونانی و بلد مأخوذ از آن هم، همین معنی را داشته است. کلمه را باید با  Stadt "شهر"  در آلمانی قیاس کرد که واریانتی از آن Staat به معنی دولت است. اما لفظ دِه/دیه مأخوذ از دهیو است که خود به معنی "قلمرو، ولایت" بوده و لذا با ائل/ایل و احیاناً بؤلوک ترکی معادل بوده است. تحول آن از قلمرو به ده/روستا با تطور خشثره قابل قیاس است. تا جایی که می‌دانم رُستاق و روستا هم تحول مشابهی داشته‌ است. گرچه عجالتاً اتیمولوژی آن را نمی‌دانم.

در زبان انگلیسی، city رایجترین اصطلاح بوده و دخیل از cité فرانسه بوده و لفظ فرانسه هم ریشه در civitas لاتین دارد. کیویتاس خود واریانتهای متعددی دارد و در اصل به "عضویت در یک جامعه" اطلاق می‌شده و سپس به خود جامعه تسری یافته آنگاه به دولت و شهر مبدل شده است. ائل/ایل ترکی مسیری معکوس طی کرده است و از قلمرو به اهالی قلمرو حرکت کرده است. لفظ village "روستا" هم البته دخیل از فرانسه  بوده و همریشه با ville "شهر" و village "دِه" فرانسوی است. منشأ نهایی آن villa در لاتین است که در اصل به معنی "خانه، مزرعه" بوده است. محققان ریشۀ هندو اروپایی آن را *weik- بازسازی کرده و معنای اصلی آن را "قبیله" می‌دانند که قابل قیاس با ویس اوستایی است.

علاوه بر آن دو، town هم که لفظ رایجی بوده و شکل قدیمی‌تر آن به صورت پسوند  -ton در توپونیم‌های بریتانیا و امریکا به کرّات مشاهده می‌شود، از tun در انگلیسی قدیم به معنی "منطقۀ محصور، مزرعه، خانۀ مسکونی" مأخوذ بوده و از قرن دوازدهم میلادی معنی روستا کسب کرده است. پسوند یونانی ـپولیس(-polis) هم در اسامی مشاهده می‎شود در اصل یونانی بوده و به معنی "قلعه، تپه، دولت" بوده است.

بدین ترتیب مشاهده می‌شود که در این زبانها، در اصل قلمرو حکومت پادشاه، مزرعه، خانه، قلعه،  قبیله کم‌کم به قریه و یا شهر تسری یافته است. عناصر ترکی این حوزه‌ها، غنای خود را دارد و مشغول شدن به آنها مجالی وسیع می‎طلبد. صرفاً به چند لفظ مربوط به قبیله اشاره می‌شود؛ اوبا به معنی ایل و طایفه، اوْق/اوق(uq/oq) به معنایی مشابه(قیاس کنید با اوغوش(uġ) "خانواده، ایل و تبار") و لفظ بوْی به همین معنا که مأخوذ از boδ در ترکی قدیم که جمع غیرمتعارفی از آن بوْدون(bodun) به معنی کنفدراسیون طوایف، مردم/قوم در کتیبه‎های اورخون آمده است. لفظ اخیر اغلب به اشتباه budun خوانده شده است. 




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

تدقیق الفاظ ترکی در تاتی تاکستان-11

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:دوشنبه 11 دی 1396-08:10 ق.ظ

چند کلمۀ شایستۀ تحقیق بیشتر

الفاظی که در ادامه بحث خواهند شد، اغلب منشأ ترکی ندارند و یا اتیمولوژی‌شان قطعی نیست. لذا باید موضوع تحقیقات تفصیلی قرار گیرند.

1.      کَل:"گاو نر"(ص184). در آذربایجان و آناتولی، کل(kel) به معنی "گاومیش نر" بوده که سابقاً در شخم زدن اراضی زراعی مورد استفاده بوده و اتیمولوژی آن شفاف نیست.

2.      دوبور(dōbōr):"گوسفند چاق"(ص130). قبلاً از آن بحث شده و اتیمولوژی‎اش بیان شده است. در اینجا معنایی از لفظ دیده می‎شود که منشأ ترکیِ لفظ تاتی را هویدا می‎سازد.

3.      دوشی(duşi):"نوعی رقص، دوش دوشی"(ص131). به نظر می‎رسد که با دؤش(döş) "سینه، پستان" مرتبط باشد و اشاره و کثرت/محوریت حرکت دادن سینه در آن نوع رقص داشته باشد. ارتباطش با دوش فارسی هم منتفی نیست، اما بویژه قالب دوش دوشی در زبان عامیانۀ ترکی نظایری دارد.

4.      سیامال(siyāmāl):"چارپایان بزرگ"(ص152). ترجمه-کپی از قرامال/قره‌مال ترکی است که خود آن در منابع فارسی هم ضبط شده است.

5.      تفتیک(teftek):"نوعی کُرک از موی بز"(ص95). تیفتیک در آناتولی و آذربایجان به پُرز و رشته‌هایی که از پارچه بیرون می‌آید، اطلاق می‌شود. اصل کلمه عربی بوده و از فتک(=زدن، کوبیدن بویژه به صورت ناگهانی) و باب تفعیل ساخته شده و اشاره به شیوۀ تهیه پارچه/پشم مزبور دارد. اما تلفظ تاتی نه تَفتیک که مشابه تلفظ ترکی است. در فرهنگ سخن هم منشأ عربی آن مورد اشاره قرار نگرفته است.

6.       آرایش(rāā):"کاشتۀ زودتر از موعد"(ص40). اتیمولوژی کلمه را در اسکی خرمنلر، آورده‌ام ولی فرم تاتی باید مأخوذ از ترکی باشد.

7.      تایه:"پشتۀ ساقۀ غلات یا علوفه یا چوب خشک"(ص93). کلمۀ تایا/تایه در شرق آناتولی و آذربایجان رواج دارد و در متون قاجاری هم مشاهده می‌شود. ولی اتیمولوژی آن به طور قطع و یقین معلوم نیست.

8.      بوج(buj):"حرامزاده"(ص76). بیج در ترکی آذربایجان و پیچ(piç) در ترکی استانبولی به همین معناست. نیشانیان و بعضی محققان دیگر آن را-با عنایت به شکل ترکی استانبولی کلمه-با پیچ فارسی مرتبط دانسته‌اند. بطلان چنین حدسی با شکل ترکی آذربایجانی یعنی بیج(bic) مسجّل می‌شود. ظاهراً کلمه‎یی با این شکل و با این معانی در فارسی ضبط نشده است. ولی در متون ترکی هم از دوران میانی مشاهده می‎شود. تصور می‌کنم که کلمه‎یی به این شکل را در متون پهلوی و در معنای "نطفه، نسل" دیده‌ام. محتملاً از آنجاست معنای حرامزادگی در بیج/پیچ.

9.       مومه:"نهال"(ص201). موما در لهجات جنوب آذربایجان مشاهده می‌شود و مرحوم دهخدا در لغتنامه آن را از تداول مردم قزوین ضبط کرده و متذکر شده که اهالی آذربایجان آن را موما می‌دانند. مومه/موما در بیجار هم ضبط شده است. به هرحال منشأ نهایی کلمه برایم مجهول ماند.

10.  قانقا:"افروختن فضولات برای دفع حشرات"(ص175). کلمۀ قانقا در لهجات ترکی محلّی(من جمله در کمیجان) به معنی عنبر نسارا/نصاری یعنی پشکل الاغ[ماده] است. عجالتاً اتیمولوژی‎اش برایم مجهول است.

11.  کولک(kōlk):"موی در هم تنیده"(ص188). کولکه(külke) در لهجۀ کرکوک به معنی "توده، تلّ" بوده و کیلکه(kilke) در ترکی آذربایجان دقیقاً به همان معنای موجود در تاتی رواج دارد. در لهجات وان و بیتلیس هم، کیلک(kilk) به معنی "پشم کثیف و دارای خاشاک" است که پس از شانه کردن در شانه باقی می‌ماند" موجود است. روابط این الفاظ واضح به نظر می‎رسد. اما منشأ نهایی کلمه برایم معلوم نشد. با این حال، علی‌القاعده از ترکی وارد تاتی شده است.

12.  شندر(şender):"رگ و پی گوشت که هنگام کوبیدن له نشود"(ص157). در آذربایجان و آناتولی فرمهایی نظیر شینتیر(şıntır)، چیندیر(çındır)، چیندیریق، شیندیریق و..وجود دارد. به احتمال زیاد با تعبیر جیر-جیندیر "لباس ژنده و پاره پوره" مرتبط بوده و یا خلط شده است. آیا ممکن است از تعبیر جیندا <ژنده متحول شده باشد؟ در آن صورت فرم کلمه و تبدیل ج>ش قابل توجیه به نظر نمی‎رسد.

13.  قونقور:"فرد بدطینت"(ص179). آیا همان کنگور/کنگُر "جغد" در متون کلاسیک فارسی است؟ یا آن که با قونقور>قونور ترکی "[چشم]میشی رنگ، خاکستری و مجازاً جسور" ارتباطی دارد؟ اولی محتمل‎تر به نظر می‎رسد. اما تطوّر لفظ محتاج توجیه است.

14.  تیرینگی(tiringi):"نوای شاد، موسیقی شاد"(ص99). تیرینگی در آذربایجان هم رایج بوده و در حیدربابای شهریار هم مضبوط است. اما اتیمولوژی آن واضح نیست. آیا ممکن است با تیرینگ(tırıŋ) "صدای زنگدار" که در دیوان لغات الترک مذکور است، ارتباط داشته باشد؟ سابقاً فکر می‎کردم شاید بتوان بین تیرینگی و فعل تیرینمک(térinmek) "جمع شدن، گرد هم آمدن"-فعلی که منشأ دَرْنَک "انجمن" هم محسوب می‌شود-رابطه‎یی برقرار کرد. این تحلیل را فعلاً هم منتفی نمی‌دانم. زیرا که تیرینگی‌ها بیشتر در عروسی‌ها خوانده می‌شد.

15.  خُر(xor):"خوب و قشنگ"(ص117). خُر/خور منشأ ایرانیک واضحی دارد و قبلاً در بحث مختصری از ترکی قزوین، بدان اشارت رفت. این هم  شاهدی بر تداول آن در لهجات و زبانهای غیرترکی منطقه.

***

تخصیص‌یابی واژگان و رواج معانی مجازی الفاظ ترکی، در تاتی تاکستان جالب توجه است و شباهت جالبی بین آن و رابطۀ ترکی قدیم و مغولی، ملاحظه می‌شود. آیا پروسۀ مشابهی در جریان بوده است؟ یعنی همان طور که مغولان از عرض‎های شمالی‎تر وارد شده و در مساکن و قلمرو ترکان قدیم ساکن شدند و زراعت را از آن آموختند، مردمان تات هم از شمال و تالش آمده و در محل کنونی سکنا گزیدند و در میان ترکان قرار گرفتند؟ تحقیقات تفصیلی‌تر و عمیق‌تر این روابط و تعاملات را آشکار خواهد کرد.  

***

در این مرحله، بحث از روابط ترکی و همسایگان ، به اتمام خود نزدیک می‌شود. احتمالاً دو بحث مختصر از فارسی ساوه و کردی بیجار هم منتشر خواهد شد. البته در دل دارم که در فرصتی مناسب تاتی خلخال و کردی گروسی را به تفصیل بررسی کنم. اما فعلاً در فهرست فعالیت‌های آتی قرار نداده‌ام. در ژانر و محتوای مطالب وبلاگ تغییراتی داده خواهد شد. البته اتیمولوژی و فیلولوژی ترکی، پروژۀ مادام‎العمرم خواهد بود. اما موضوعات و مسائل دیگری در وبلاگ خواهد آمد که ان‎شاءالله در موقع مقتضی ملاحظه خواهد شد. 




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

تدقیق الفاظ ترکی در تاتی تاکستان-10

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:دوشنبه 11 دی 1396-08:06 ق.ظ

251.  موچوک:"شکافهای باسن و زیر کمر"(ص209). موچوک(müçük) در تداول عامه به استخوان دنبالچه(coccyx) اطلاق می‌شود و مقلوب قوموج(qumuc) محسوب می‎شود که در بسیاری از زبانهای ترکی لفظی استاندارد برای دنبالچه است. من جمله در قزاقی قوییمشاق(quyımşaq) به همین معنی است. قوموج در لهجات آذربایجان و آناتولی هم مشاهده می‎شود.

252.  ناری-ناری/نارین-نارین:"یواش-یواش، با ناز آمدن"(ص212). کلمۀ نارین در آذربایجان به معنی ریز و کوچک و به صورت ضمنی ظریف است. اصل کلمه مغولی بوده و به معنی ظریف و زیباست. فرم ناری-ناری جالب توجه است. نمی‎دانم آیا حذف آن در تاتی بوده یا در ترکی محلّی وجود داشته است. اگر حذف در تاتی نباشد، باید انعکاسی از مغولی محلّی در ترکی باشد.

253.  ورقن(verqon):"جوان مرگ"(ص219). مراد وورغون/ویرغین است که در آذربایجان بیشتر در مقام ابراز نارضایتی ملایم نسبت به کودکان و بویژه دختران ابراز می‎شود. در آناتولی به معنی "سود کلان بیزحمت، عاشق، زخمی، شیرجۀ فوری غواصان و.." به کار می‎رود. معانی متنوع و نزدیک به اینها هم وجود دارد و طبعاً وورغون از فعل وورماق "زدن، ضربه زدن" با پسوند –GVn مشتق شده که اسم فاعل و اسم فعل می‌سازد.

254.  هیلیک/ایلیک:"ابزاری در خرمنکوبی". محتملاً مراد بیلک است که به معنی "شانه/افشون" بوده است. حذف صامت ابتدایی نظایری دارد.

255.  هینجه:"یونجه"(ص227). یونجه قبلاً تحلیل شده است.

256.  یاتاقانه گاو:"گاوی که در خرمنکوبی می‎خوابد". از یاتاغان که "صیغۀ مبالغه" از فعل یاتماق "خوابیدن" است، محسوب می‎شود و معانی "تنبل، خواب‎آلود" را هم دارد. البته یاتاغان به معنی نوعی شمشیر و قطعۀ معروف در اتومبیل  هم شهرت دارد.

257.  یاردان‌قلی(-qoli):"بچۀ شلوغ، فرد نالایق". باید از فارسی تهرانی مأخوذ باشد. اتیمولوژی آن محتملاً به قرار زیر است: یاردان<یارادان(=خالق)+قلی/قولو که در اسامب مشابهی چون تاری‌قولو <تانری‌قولو، الله‌قلی و..مشاهده می‎شود.

258.  یارلی-پارلی(yareli-pareli):"کسی که زیاد شکایت می‎کند". در آذربایجان، یارالی-پارالی به معنی "زخم و زیلی، پاره-پوره" است. جزء دوّم مأخوذ از پارۀ فارسی به نظر می‌رسد. اما اگر توجه کنیم که در آناتولی، یارالی-بره‌لی به همین معناست و بره(bere) خود معنی زخم دارد، می‌توانیم تحول ترکیب موجود را نتیجۀ یک اتیمولوژی عامیانه بدانیم که طی آن لفظ آرکاییک بره، جای خود را به کلمه‎یی آشناتر داده است. بره محتملاً همریشه با برتمک در ترکی قدیم به معنی "شکستن، زخمی کردن" بوده است. در خصوص ربط سمانتیک این تعبیر و اصطلاح تاتی، توجه را به اصطلاح/ضرب‎المثل "دردلی دئیینگَن اولور، غملی یاتاغان" جلب می‎کنم.

259.  یازلق:"کم‎درآمد، گندم بهاره". به نظر می‎رسد که دو کلمۀ متفاوت خلط شده‌ است. یازیق به معنی بدبخت و مفلوک و یازلیق(=یاز+لیق) به معنی"کشت/گندم بهاره" است. ربط سمانتیکی بین آن دو هم برقرار نیست.

260.  یاسه(yāsé):"عزا"(ص228). علی‎القاعده از یاس در ترکی مأخوذ است که معنی عزا و ماتم دارد. یکی از معانی یاس در دوران میان "زیان/ضرر[در معاملات]" بوده است.

261.  یالدی:"نوعی رقص". مراد باید رقص معروف یاللی باشد و تبدیل ل>د در اثر دیسسمیلاسیون بوده است.

262.  یامن(yāman):"درد، ورم گلو". تحلیل یامان-که در منابع فارسی هم وجود دارد و در معاجم هم ثبت شده است-در مطلب مربوط به فرسنامۀ رانکوهی آمده است.

263.  یَتاق:"محل نگهداری گاو". یکی از معانی یاتاق "محل استراحت گلّه/آرخاج" بوده و اتیمولوژی کلمه به حدّ کافی شفاف است.

264.  یِرالمسی:"سیب زمینی". یئرآلماسی در مواضع متعدد مورد اشاره قرار گرفته و اتیمولوژی شفافی دارد.

265.  یِربادامی:"بادام زمینی". ترکیبی مشابه یئرآلماسی است. البته بادام دخیل از فارسی است.

266.  یرش(yereş):"شیوه، روش، اخلاق". مأخوذ از یئریمک "راه رفتن، پوییدن" بوده و به لحاظ سمانتیک، معادل روش فارسی و با تنوع معنایی مشابه.

267.  یقّش(yoqqoş):"سرکش، متمرد، فرد مغرور"(ص229). یوققوش/یوخوش در ترکی آذربایجانی به معنای "سربالایی، شیب رو به بالا" بوده و در اینجا به نظر می‎رسد که معنایی مجازی از آن پدیدار شده و رواج یافته است. توجه شود که دیک هم معانی مشابهی دارد.

268.  یلاق(yalāq):"هرزه، ولگرد"(س230). یالاق معانی مختلفی دارد و از آن جمله است "ظرف غذای سگ، هرز(قفل، دستگیره و..)" و هر دو معنا رابطۀ خود را با فعل یالاماق(=لیسیدن) حفظ کرده‌اند.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

تدقیق الفاظ ترکی در تاتی تاکستان-9

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:دوشنبه 11 دی 1396-07:59 ق.ظ

226.  کُدری(kodari):"نوعی پارچۀ نخی"(ص182). در بحث از الفاظ عثمانی در فارسی از آن بحث شده است. معنای تاتی باید جدید و مأخوذ از اسامی اقمشۀ عصر پهلوی باشد.

227.  کرنتی(karénti):"داس بزرگ علف‌چینی"(ص183). تحلیل کلمه را قبلاً در اسکی خرمنلر آورده‎ام. علی‎رغم منشأ ارمنی، کلمه باید از طریق ترکی وارد تاتی شده باشد.

228.  کَسَر:"برندگی، غیرت، قاطعیت". از فعل کسمک(=بریدن، قطع کردن) با کمک پسوند –Ar (نظیر آچار، آخار، یازار و..) مشتق شده و محتملاً پسوند -Ur هم واریانتی از این پسوند است. کَسَر در آذربایجان به "چاقو، تیزی" هم اطلاق می‌شود.

229.  کفلی(kefli):"کثیف، جذامی". کئفلی در ترکی آذربایجان به "مست، گیج" اطلاق می‌شود که معانی ضمنی آن نظیر "آدم غافل از سر و وضع و ظاهر خویش" هم دارد. در اینجا با تشدید معنای مجازی مواجهیم. کئفلی خود از کیف عربی مشتق است و قابل قیاس با کیفور در فارسی.

230.  ککله‌پوتی(kakleputi):"کاکوتی". کلمه ظاهراً واریانت کلله‌اوتی هم دارد. در فرم اصلی پ/p پارازیتیک مشاهده می‌شود. کاکوتی را دخیل از ککلیک اوتو می‎دانند. اما به نظر می‎رسد، این اتیمون ابهاماتی دارد. ککلیک خود مشتق از کک(kek) است که تقلید صدای این پرندۀ زیباست. گاهی تصور می‌کنم که کاکوتی ممکن است در اصل *کک‌اوتی بوده باشد. ضبط فتحه با الف یعنی کاک=کَک، سنّت املایی قدیمی بوده است.

231.   کلیکه:"کبک(و اسم زنانه)"(ص184). به توضیح مدخل قبلی رجوع شود. فرم ککلیک  به عنوان اسم زنانه در همدان هم وجود دارد. در آذربایجان، فرم عامیانۀ کهلیک به زبان ادبی هم راه یافته است.

232.  کوتوروم(kōtōrōm):"ناتوان، ضعیف". گؤتوروم به این معنا در مطالب قبلی تحلیل شده و در لهجات آذربایجان و آناتولی رواج دارد.

233.  کورپه(kōrpé):"دیر کاشته شده، کوچکتر". قبلاً در مطالب متعددی مورد اشاره قرار گرفته و در اسکی خرمنلر با تفصیل بیشتر آمده است.

234.  کورتوک(kōrtōk):"برف جمع شده"(ص187). کلمۀ کورتوک(kürtük) در لهجات آناتولی رواج زیادی دارد و محتملاً با کورتون(kürtün) به معنی پالان  و کورتول(kürtül) به معنی "ضخیم، محکم" مرتبط است.

235.  کوسنگلینه(kōsangéliné):"کوسه گلین". رسم قدیمی رایج بین ترکان است و اتیمولوژی شفافی دارد.

236.  کول(kōl):"تنه و شاخۀ تاک". تصور می‎کنم در اسکی خرمنلر ازآن  بحث شده. کلمه در لهجات ارمنی هم وجود دارد.

237.  کوکیه(kukkiye):"کیک، نوعی نان قندی کوچک"(ص188). مراد باید کؤکه/کوکه باشد که قبلاً هم بحث شده و از نانهای سنّتی در آذربایجان می‌باشد.

238.  کولّوک(kōllōk):"خانه(در زمان عصبانیت)"(ص189). کوللوک(küllük) به معنی "زباله‌دان، محل انباشت آشغال محلّه یا روستا" بوده و اطلاق آن به خانه در مقام عصبانیت استبعادی ندارد.

239.  گجه شری(gajé şéri):"هیولا، شبح، جنّ"(ص192). "گئجه‎نین خیری-شرّی" اسمی است که به موجودی موهوم داده می‌شود، موجودی که شبها در محلهای تاریک در مقابل افراد ظاهر می‎شود. لذا دقیقاً با جنّ و هیولا منطبق نیست و اساساً موجود چندان شروری هم محسوب نمی‌شود.

240.  گَردک:"حجله"(ص192). در ترکی غربی به ویژه رواج داشته است. تیتسه آن را فارسی و گِرد+ک تلقی می‌کند. به هر حال، در این معنا، از ترکی وارد تاتی شده است.

241.  گل-گت(galget):"رفت و آمد"(ص193). اشتقاقش شفاف بوده و قبلاً آمده است.

242.  گوبلکه(gōbalaké):"قارچ"(ص194). کلمه را در بحث از پسوند ـه‎لک/ـالاق تحلیل کرده‌ام. گابلک درتالشی هم از این کلمه دخیل است.

243.  گورکوم(gōrkōm):"هیکل، شخصیت"(ص195). از گؤرکم(görkem) اخذ شده و این لفظ در آذربایجان و آناتولی به معنی "ظاهر، شکوه، جالب توجه" رواج دارد. نیشانیان حدس می‎زند که از گؤرک (görk) "زیبایی، جمال" مشتق شده باشد. اما پسوند ـم به افعال الحاق می‎شود. به نظر می‎رسد که از فعل گؤروکمک(görükmek) "نمایان/ظاهر شدن" به اضافۀ پسوند مزبور مشتق شده باشد.

244.  گونی(gōney):"آفتابگیر". از گونئی(güney) اخذ شده که در جای خود تحلیل شده است.

245.  گویشه(gévişé):"نشخوار"(ص197). گَویش از فعل گَوْشَمک(gevşemek) به معنی نشخوار کردن مأخوذ است.

246.  گیریشمیش(girişmiş):"خونگرم"(ص198). از فعل گیریشمک "مبادرت به کاری کردن، وارد میدان شدن" با پسوند آشنای ـمیش/ـمش ساخته شده است.

247.  لاب/لاپ:"کلمۀ تأکیدی، دقیقاً"(ص199). از ادات خاص ترکی آذربایجانی بوده و اغلب در ایجاد صفت عالی به کار می‌آید و در محاوره تا حدود زیادی جای اَن را گرفته است. اصل آن مغولی است.

248.  مکّه ویجه(makkévijé):"ذرّت بوداده"(ص207). راجع به مَکَه<مکّه قبلاً توضیحات تفصیلی ارائه شده است. بی‌شک دخیل از ترکی آذربایجان است.

249.  مله‎مز(malémaz):"انسان بی‌عرضه و غیرجاذب و غیراجتماعی"(ص208). مله‌مک فعلی است که از اسم صوت حیوان اخذ شده و به بع بع کردن گوسفند اطلاق می‌شود. مله‎مز اما مضمونی منفی دارد و مجازاً به کسی که از جماعت دوری می‌گزیند و نگران دیگران نیست، اطلاق می‎گردد. در آناتولی معنای فرد ناتوان و بی‌عرضه را هم دارد.

250.  منقُ(manqo):"سرمای شدید". مینقوو و مشابهاتش را در ماجرالی بیر اک تحلیل کرده‌ام.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

تدقیق الفاظ ترکی در تاتی تاکستان-8

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:دوشنبه 11 دی 1396-07:51 ق.ظ

201.  قچ(qeç):"پیچش ناگهانی مفاصل دست و پا". قیچ به قسمت مابین پا و زانو اطلاق می‌شود و در اینجا به معنایی خاص اختصاص یافته است.

202.  قُدُرمش:"ستمگر، قدرتمند"(ص175). بی‎تردید مشتقی از فعل قودورماق(qudurmaq) "هار شدن، وحشی شدن" است با پسوندی آشنا.

203.  قرباغه گیو:"جلبک، مدفوع قورباغه". جزء قورباغه معلوم بوده و تحلیل شده است. گیو بی‌شک، مأخوذ از "گؤ[ی]"به معنی "سبزه" است.

204.  قرخن(qerxen):"قیچی پشم‌چینی، چیدن پشم گوسفند". اتیمولوژی شفافی دارد. اسم فاعل از فعل قیرخماق "چیدن(پشم و نظایر آن)، تراشیدن(مو، پشم)" است. در آذربایجان بیشتر قیرخلیق/ قیرتلیق به این معنی رواج دارد.

205.  قرشقه(qoreşqe):"لیوان سفالی، فنجان". قوروشقا به عنوان لغت روسی دخیل، در یکی از سری مقالات آنادیل‌دن درلمه‌لر به اجمال تحلیل شده است. در تاتی قاعدتاً باید دخیل از ترکی باشد.

206.  قُرصاقه:"صبر(به همراه حوصله به کار رود)". قورساق در ترکی به معنی "معده، هاضمه" بوده و مجازاً به معنی صبر و تحمل و حوصله است. ربط معنایی مشابهی در حوصله هم دیده می‎شود. فرم قدیم کلمه قوروغساق بوده و محتملاً از قوروغ(=خشک؟)+ـساق/ـسوق مشتق شده که باغیرساق<باغیرسوق (=روده)، تانسوق<تانگسوق و..هم با این پسوند مشتق شده‌اند.

207.  قُرُق:"منطقه‌ای از باغات تاکستان". اسامی و توپونیم‎های مشابه زیادی در سایر نقاط هم وجود دارد. قُرق-با املاهای مختلف- در فارسی هم هست و در اصل از فعل قوروماق(=محافظت کردن، حراست کردن) مشتق شده و ظاهراً در اصل قوروغ(qoruġ) بوده است. زیرا در ترکی استانبولی به صورت قورو (koru) درآمده است.

208.  قرقشم(qorqeşem):"سخت، سفت". سابقاً تحلیل قورقوشوم و واریانت‌های آن را-در معنای اصلی یعنی "سرب"- آوردم. در اینجا معنای مجازی دیده می‌شود.

209.  قری ننه:"شخصی زن افسانه‌ای که در قصه‌های تاتی جایگاه حامی را دارد". قاری ننه(=مادر پیر، پیرزن) در قصه‌های ترکی هم کاراکتر مهمی است و حضورش در فولکلور تاتی از تعامل دو فولکلور حکایت دارد. قاری در اصل پیر و فرتوت بوده و با فعل قاریماق(=پیر و فرتوت شدن، حالت دست و پا زمانی که به مدت طولانی در آب می‌مانند)، قارت(=سبزه یا نبات خوراکی که زمان چیدنش سپری شده و سفت و بی مزه شده است) و قارتالماق(="قارت" شدن و فعل مشتق از صفت قبلی) مرتبط است.

210.  قری‎ننه چادر/جاجیم: "رنگین کمان". این تلقی اسطوره‎یی از تکوین رنگین کمان، در فولکلور ترکی هم وجود دارد.

211.  قزقن(qezqen):"موقع، زمان، مثلاً در ترکیب qezqen zōmaston (=اوج سرما)". طبعاً مراد قیزغین/قیزقین است که یکی از معانی آن "بحبوحۀ چیزی، زمان شدت یا اوج چیزی" است.

212.  قزل غرت/قرت:"تمام شدن صبر و طاقت". قزل قورت در فارسی بیشتر نوعی نفرین بوده و البته در اصل اسم نوعی بیماری(بویژه در اسپان) بوده است. اتیمولوژی کلمه شفاف محسوب می‎شود. معنای تعبیر تاتی، ممکن از شدت بیماری و بی‌طاقتی حیوان بیمار ناشی شده باشد.

213.  قزمش:"تحریک شهوت". در اصل از فعل قیزماق مذکور در مدخل قبلی به اضافۀ پسوند آشنای ـمیش به وجود آمده. رابطۀ داغ شدن و تحریک میل جنسی مشهور است.

214.  قزن(qezen):"دیگ". در فارسی کلاسیک و از آن در طریق در بسیاری از لهجات فرم قزقان و یا واریانت‎های آن مشاهده می‎شود. اما در اینجا بدیهی است که قزن از ترکی آذربایجانی اخذ شده است.

215.  قزی(qozey):"محل سایه و دور از نور"(ص177). بی‌شک همان قوزئی(quzey) ترکی است و سابقاً هم بحث شده است.

216.  قسره ماگاوه(qessere magavé):"ماده گاو نازا". جزء اوّل مراد ماست که قیسیر/قِسِر بوده و قبلاً به اتیمولوژی آن اشاره شده است.

217.  قُشقُن:"آزار و اذیت، پاردم". قوشقون یا قوشغون در فارسی هم رواجی داشته و مراد از آن قسمت عقبی پالان بوده که از زیر دم الاغ عبور داده می‎شد. قوشقون معانی ضمنی هم داشته است.

218.  قُلّق(qolloq):"پذیرایی، خدمت"(ص178). این کلمه در فارسی قاجاری هم رایج بوده و اتیمولوژی واضحی دارد: قول(=بنده، خادم)+ـلوق(پسوند اسم‎ساز که اسامی معنا و انتزاعی زیادی ساخته است)؛ خدمت، بندگی.

219.   قلی(qoley):"بد، زشت". تحلیل قولای قبلاً در مواضع متعددی آمده است.

220.  قموش(qamōş):"نی، قمش(نوعی گیاه)". در لهجات  متعددی ضبط شده و قبلاً از آن بحث شده است.

221.  قنداری(qondari):"نوعی کفش چرمی زنانه". قوندارا قبلاً در آنادیل‎دن درلمه‌لر تحلیل شده و منشأ ایتالیایی آن در بحث از الفاظ عثمانیه در فارسی مورد اشاره قرار گرفته است.

222.  قوری‌چای:"ناحیه‎ای از باغات انگور تاکستان". نظایر این توپونیم در سایر نقاط هم به وفور مشاهده می‌شود و شفاف است: قورو/قوری(=خشک)+چای.

223.  قیاق(qayāq):"نوعی علف شبیه چمن"(ص179). مراد گیاه مرغ است و قییاق سابقاً بررسی شده است.

224.  قیشه(qeyşe):"کمربند". قیش(<قاییش) در فارسی هم وجود داشته و تحلیل آن در مقالتی آمده است.

225.  قیقاج:"میان‌بُر"(ص180). در یکی از مدخلهای همین مقالت اتیمولوژی کلمه مورد اشاره قرار گرفت، کلمه‎یی که در فارسی هم رواجی دارد؛ از فعل قایماق+ -GVc




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 


  • تعداد صفحات :16
  • 1  
  • 2  
  • 3  
  • 4  
  • 5  
  • 6  
  • 7  
  • ...  


Admin Logo
themebox Logo