تبلیغات
قوپونتولار: تورکجه اوزرینه دوشونمه لر - مطالب اینانج

دوزمجه اسکی‌چیلیک

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:سه شنبه 21 اردیبهشت 1395-10:24 ب.ظ

کورد تاریخی و کورد ادبیاتی آدلی هر هانسی کتابی اله آلیرسانیز، شوبهه‌سیز، ان اسکی کوردجه شعر اؤرنه‌یی اولاراق بیر شعر و ترجومه‌سینی گؤرورسونوز. ییرمینجی یوز ایلین باشلاریندا، سلیمانیه ولایتی‌نه باغلی هزارمرد کندینده تاپیلان و دری اوزرینه یازیلدیغی ادعا ائدیلن بو شعر کوردچولویون آنادایاناق لاریندان ساییلیر. منیم بو شعریله تانیشلیغیم، اون-اون بئش ایل اؤنجه‌یه دایانیر. او زامان ایران دیللری اوزرینه آراشدیرمالاریلا دونیاجا شؤهرت قازانمیش و یئتگی(صلاحیت) صاحبی اولان مکنزی´نین مقاله لر توپلوسونو[1] اوخویوردوم. او شعری آراشدیران مقاله سی نین آدی Pseudoprotokurdica ایدی. تورکجه‌یه چئویرمه‌یه چالیشساق بئله بیر زاد اولور؛ اسکی-کوردجمسی(Eskikürdcemsi)یازی. ـسی/ـسو اکی(اسکی تورکجه ده: -sIG) بنزرلیک بیلدیریر و اوزرینه آیرینتی‌لی بیر یازی یازاماغی دوشونورم. نه ایسه اوزون کلمه دن غرض، اسکی کوردجه کیمی گؤستریلن، اما اسکی اولمایان یازی دیر. ایندی اوزون زامان گئچمیش و مکنزی‌نین هانسی دلیل‌لره دایاناراق شعرین قوندارمالیغی‌نی گؤستردییی‌نی خاطیرلامیرام. منجه ده چوخلو دلیل‌لر اورتایا قویماق اولار. ایلک اؤنجه شعری و تورکجه‌سینی اوخوماق لازیم. شعرین اصلی سوریه ده چیخان عرب حرفلرله یازیلان بیر کورد درگیسی‌نده یاییملانیبدیر. من او متنی گؤره‌بیلمه‌میشم. کوردلرین یایینلادیغی متین لرده کیچیک فرقلر وار. آشاغیداکی ان یایقین بیچیمی دیر دییه بیلرم:

Hurmizgan riman, Atiran kujan

Wishan Shardewe gewrey gewrekan

Zorkar ereb kirne xapûr

Ginay paleyi heta Sharezûr

Jin u kenikan we dil beshina

Mêrd aza tli we ruy hwêna

Reweshti Zerdeshtre manuwe bekes

Bezeyika neka Hewrmez we hwichkes.

تاپیناق لار[هورموز تاپیناقلاری] اوچوق، اودلار سؤنوک

بؤیوک‌لرین بؤیویو گیزلندی

ظالم عرب سؤکوب-تؤکدو

شهرزوراجان یوخسول کندلری

قادینلار قیزلار دوستاق دوشدولر

ایگیت کیشی لر قان ایچینده دیر

 زردوشتون یولو کیمسه‌سیز قالدی

هورموز کیمسه‎یه آجیمادی

ادعالاره گؤره متین عربلرین "کوردیستان"ا سالدیرمالارینی وصف ائدیر و دئمک مین اوچ یوز، مین دؤرت یوز ایل اؤنجه قلمه آلینیبدیر. ادعانین یانلیش‌لیغی حاققیندا بونلاری یازماق اولار:

ا. اثرین دری اوزرینه یازیلدیغی ادعا ائدیلسه ده، هئچ بیر زامان درینی گؤره‌ن اولمامیش دیر. ایلک اولاراق سعید خان کوردستانی آدلی بیر طبیب´ین، یاییملادیغی بو شعرین هانسی یازی/خط ایله یازیلدیغی و دری نین هاردا ساخلاندیغی‌نی کیمسه بیلمز. متن'ین بیر ایلگی چکن یانی دا بوتون و اسگیک‌سیز اولماسی دیر؛ اسکی اثرلر، طبیعی ائتگین(عامل)لری تأثیری آلتیندا(یاغیش، شئه، باکتری‌لر وو...)چورور، اپرییر. آنجاق بو اثر بوسبوتون و اوخونماسیندا شوبهه اولمایان بیچیم ده الیمیزه چاتیبدیر!

2.  اثرین دیلی چاغداش اورامانجا/هئورامانجا دان فرقسیزدیر. یعنی اسکی‌لیک گؤسترن هئچ بیر سؤزجوک و یا دیل قایداسی یوخ اورتادا. حال بو کی مین اوچ یوز، مین دؤرت یوزایل اؤنجه یازیلسایدی، فرقلی اولماسی قاچینیلمازایدی. اورامانجا کوردجه ساییلماز. او بیری آدی گورانجا(گورانی) اولان بو دیل قوزئی-باتی(شمال غرب) دیللریندن اولور(تالیشجا، خالخال/تاکستان تاتجالاری، زازاجا کیمی). کوردجه ایسه فارسجا و بلوچجایا یاخینلیغی و بنزرلییی‌ندن اؤترو، گونئی دیللر آراسیندا یئر آلمالی دیر. کوردچولر، زازاجا و گورانجانی نئجه کوردجه گؤستردیک لرینی و نه‌دن بو فیکرین قبول ائدیلمز اولدوغونو آیریجا یازماق لازیم گلیر. بوردا قیساجا یازمالییسام؛ سورانیجه(ایران و عراق کوردلری‌نین دانیشدیغی دیل) اون دوققوزونجو یوز ایل ده یازییا آلینیب، کورمانججا (تورکیه و خوراسان دا دانیشیلان کورد دیلی)نین اون یئددینجی و اون سگگیزینجی یوز ایل دن اؤرنک لری وار، اما او دا ییرمینجی یوز ایل ده یازیلی دیل حالینا گلدی. گورانجا، اهلِ حق مذهبینه منسوب اولان لارین دیلی اولدوغو اوچون، اورامانجاداکی اثرلر داها اسکی دیر. نه ایسه گورانجانی دا حسابا قاتساق، گئنه ده ان آز سگگیز-یئددی یوز ایل کیمی بیر بوشلوق وار. اما شعرین دیلینده دهییشمه یوخ  سانکی. سؤزلو یاشایان دیللر، داها تئز ده‌ییشدیی نی گؤز اؤنونده توتساق، بئله بیر اثرین دیلی پهلویجه کیمی و بلکه داها دا اسکی اولاجاق ایدی .

3. اثرین یازاری هر کیم ایسه، شعره زردوشتچولوک بزه‌یی وئرمک ایستهمیش. اما زردوشتچولوک دن بیلگی‌سی آزایمیش؛ بیرینجی‌سی زردوشتچولویون معبدی/تاپیناغی "آتشکده"(ویا بنزری سؤزجوک‌لرله) آدلانیر. بونو شعرده گتیرمک اولمازایدی. چونکو آتش فارسجادیر و گورانجاسی آتیر(کوردجه‌سی: آگیر)دیر. او زامان هورموز (اورمزد) آدیندان یئنی بیر کلمه قونداریلیر: هورموزگان(هورموزگاه دئمک ایسترمیش هر حال دا). زردشتچولوک‌له ایلگی‌لی هئچ بیر قایناق دا بئله بیر آدا و یا بنزرینه راستلانماز. یازار"هورمزد زردوشتچولرین تانریسی‌دیر و اونا عبادت ائتمه‌لری گره‌کیر، او زامان تاپیناق‌لاری نین دا آدی بوردان گله‌بیلر" دییه دوشونموش اولمالی دیر. ایکینجی، زردوشتچولوک اینانجی‌ندا، اورمزد یالنیز یاخشی‌لیق و گؤزللیک‌لر یارادیر، انسانا و باشقا فایدالی جانلی‌لارا خیر یئتیریر. یامانلیق و پیسلیک ایسه اهریمن‌دن گلیر. او زامان اورمزد'ین آجیماماسی(رحم ائتمه‌مه‌سی) معناسیز. چونکو یامانلیق‌لار اوندان گلمز. باشقا یانلیش لاردا آز ده‌ییل، اما واز گئچک اونلاردان.

بعضی آراشدیریجی‌لار، اؤزللیک‌له اسلامچیلار، سعیدخان کوردستانی‌نین[کوردستان سنندج/سنهنین او بیری آدی‌دیر، کوردستانلی، سنندجلی/سنه‌لی دئمک اولور] مسیحی اولدوغونا بارماق باساراق، بو شعری اسلام قارشیتی بیر چالیشما اولاراق، و کوردلری اسلام دا آییرماق و سویوتماق اوچون قونداردیغینی دوشونوب یازارلار. من بو تیپ دلیل‌لره یاخین دوشمم. چونکو انسان لارین نیت‌لری نه اولورسا اولسون، سؤزلرینه منطقله، بیلیم و دلیل ایله جاواب وئریب دلیل‌لرینی چوروتمک گره‌کیر. بیری‌نین نیتی‌نی بهانه گؤستریب، دلیل‌لرینی یوخ سایماق بیر یانیلتماجادیر (سفسطه). بو گون بیری اسلاما قارشی اولسا و بونو آچیق-آچیق سؤیله‌سه و من بو دلیل‌لره گؤره اسلاما قارشییام دئسه، موسلمان‌لار "قارداشیم بیراخ بو آدام اؤزو دئییر اسلام قارشیتی‌ اولدوغونو، سؤزونه جاواب گره‌کمز!" دییه‌بیلمز. نه ایسه بیزده اوسته‌کی دلیل‌لره گؤره یازی‌نین قوندارمالیغی‌نی ادّعا ائتدیک.

نه‌دن شعر قبول گؤرور

شعرین قوندارمالیغی‌نی بیلن بیر چوخ کورد آراشدیرماجی وار. دیله گتیرن‌لرده وار. نه‌دن گئنه کتابلارا گیریر؟ منجه ملیتچی‌لیک دن باشقا دایاناق یوخ بونا. سون ایللرده، یوز مین کوردون زردوشتچو اولدوغو ناغیلی وار اینترنت‌ده. بوگون کؤکلو زردوشتچولرین سایی یوز مین دن بیر آز چوخ اولدوغونو و اونلارین دا چوخونون آدی زردوشتچو اولدوغونو دوشونورسک، کیم گئدیب زردوشتچو اولور، اودا یوز مین آدام؟ کوردو باشقالاریندان آییرماق اوچون "سیز اوّل‌دن فرقلی‌ایدینیز، سیزی زورلا موسلمان ائتدی‌لر"، کیمی ناغیل‌لارلا، آیریلیق‌چی حرکتلری گوجلندیرمک هدف دیر. بیر زامان "یزیدیلیک، کوردلریمن میللی دینی دیر" دئییلدی و ایش او قدر جیغیریندان چیخدی کی،، یزیدی دین آدام‌لاری اعتراضا قالخدی‌لار. سونرا زردوشتچولوک اورتایا آتیلدی. بعضی کورد یازارلار"بو شعر قوندارما اولسادا، بوگون کوردلرین اوریینده یئر آلیب، تخت قوروبدور" دئییرلر. منیم بونا یوروموم یوخ.

موغول دؤنمینه‌جن "کورد" بللی بیر اولوس/قوم ده‌ییل، کؤچه‌به، کؤچری، عشیرت اولاراق، ائلات بیچیمی‌نده یاشایان(و داها چوخ ایران دیللرینده دانیشان خالق لارا)وئریلن عمومی اولدوغو گرچه‌یی گؤز اؤنونده توتارساق، او زامان بئله بیر اثرین وارلیغی اثباتلانسادا بئله، کوردلره عاید اولماسی ادّعا ائدیله‌بیلمز. اسلام جوغرافیاچی لاری‌نین اثرلرینده، زموم اکراد(=کورد /کؤچری چادیرلاری) داها چوخ فارس بؤلگهسی، و شبانکاره ناحیه سینده گؤرولور. دیلم‌لره، "اکراد طبرستان" دئییلدییی مشهوردور. حتی حمزه اصفهانی‌نین مشهور تاریخ کتابی‌ندا(تاریخ سنی ملوک الارض و الانبیاء علیهم الصلاه و السلام) پارسلارین/ساسانلی‌لارین، عربلره "اکراد سورستان" (عراق/آسور کؤچری‌لری) دئدییی‌نی یازار(کانت الفرس تسمی الدیلم الاکراد طبرستان کما کانت تسمی العرب اکراد سورستان).

دوشوندویوم

اوسته یازدیق‌لاریم بیلینن گرچک‌لردیر. آنجاق یازماق ایسته‌دیییم بیر باشقا دوشونجه اوچون بو یازینی قلمه آلدیم: ایلک دفعه شعری اوخورکن، منه تانیدیق گلدی. تانیشسادیم. باشقا بیر یئرده بونا بنزر بیر شئی اوخوموشام دئدیم. سونرالاری خاطرلادیم؛"ابر مدن-ی شاوهرام-ی جاوید"(اؤلومسوز شاه‌بهرام‌ین گلیشی) آدلی پهلویجه شعر. بو شعر اون دوققوزونجو یوزایل ده جاماسپ-آسانا طرفیندن یایینلانمیش ایدی[2] و ایران‌دا فارسچی‌لیق و ایرانچی‌لیغین جانلانماسی دؤنمی‌نده، سئویلیب، یاییلیردی. منجه بو شعر و عرب قارشیتلیغی سؤیلمی(گفتمان) ائتگی سی آلتیندا سؤیلنمیش اولابیلر. او زامانلار، اورامن/اورامان بلگه لری(Avroman Documents) آدلانان، یونانجا و پارتجا اوچ بلگه و آلیش-وئریش سندی ده بیر کؤهول ده تاپیلمیشدیر. آراشدیرماجی لار، دری اوزرینه یازیلان بو بلگه لرین الهام قایناغی اولابیله‌جک لرینی ده دیله گتیرمیشلر.

"اؤلومسوز شاه‌بهرام‌ین گلیشی" آدلی شعرین تورکجه سیله بو یازییا دا سون قویمالییام. متن‌ین بیر چوخ فارسجا چئویریسی وار. فرقلی اوخویوش‌لار دا وار. آما متین آنلاشیلیردیر و چتین‌لیک‌لر آز ساییلیر.

هاچان گله‌جک هیندیستان دان خبرچی

کیان تؤره‌مه‌سی شاه‌بهرام گلدی دییه

مین فیللی، باشلاریندا فیلچی‌لری

شاه‌لار کیمی بَزنمیش‌ بایراغی‌نی

سوباشی‌لاری[سپاهسالار] قوشون اؤنونده گؤتورورلر

خبرچی[ایگیت؟] دیلماج گؤندریلمه‌لی

گئدیب هیندولارا دئمه‌لی

نه‌لر گؤردوک بیز عرب‌لر چؤلوندن

بیر بؤلوک ایله دینی آغلار قویدولار

اؤلدوردولر باش‌شاهیمیزی[شاهانشاه]، ایگیت‌لری

دئولر کیمی دین‌لری، ایت کیمی یئییرلر چؤرک‌لرینی

خسرولاردان شاهلیغی قاپدی‌لار

باشاریق‌لا[هنر] ده‌ییل، ارلیک‌له[مردمی] ده‌ییل، یئرگی[افسوس] و آلای ایله آلدی‌لار

زوربالیق ایله آلیرلار آدام لاردان

قادین‌لاری، شیرین مال‌لارینی، باغ‌لارینی، یئمیش‌لیک‌لرینی[بستان]

یئرینه جزیه قویدولار آدام باشینا

ایسته‌دی‌لر آغیر وئرگی ده

باخ نه پیس‌لیک‌لر یایدی او یانلیشچی[3] بو دونیایا

اوندان داها یامان اولماز دونیادا.

بیزیم اؤلومسوز، کیان تؤره‎مه‌سی شاه‌بهرامیمیز گلینجه

اؤج[کین/انتقام] آلاریق عرب‌لردن

روستم‌ین یوز سیاوخش اؤجونو آلدیغی کیمی

سؤکریک مسجدلری، تیکریک اودلاری

بوتلوق‌[4]لاری قازیب، دونیانی آریندیراریق

یانلیشچی‌لاریـ[ن کؤکونو] بو دونیادان قازاریق

   سئوینج‌ایله، دینج‌لیک‌له بیتدی.[بو یازینی قویوب گئدن، اؤلومسوز اولسون! بئله اولسون!]



[1] David Neil MacKenzie, Iranica Diversa, Rome: Istituto italiano per l'Africa e l'Oriente, 1999

 

[2] Jamasp-Asana, Pahlavi Texts, Bombay, 1897.

[3]  دروز/دروج چئویریسی. زردوشتچولوک ده، اهریمن‌چی‌لره، یعنی اهریمن و اونون یایدیغی یانلیش دوشونجه‌لرینه اینانیب و اونون یولونو توتان‌ دئولره ده دروج دئییلیر.

[4]  اوزدیسزاری/بتخانه




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروشلر() 

بابکچیلیک اوزرینه

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 17 اردیبهشت 1395-11:04 ب.ظ

بو وبلاگ دا سیاسی یازیلار یازمایاجاغام دییه سؤز وئرمیشم، سؤزومون ده اوستونده‌یم. بو یازی، سیاست باخیمی‌ندان ده‌ییل، دوشونجه و کولتور آچی‌سیندان اوخونمالی دیر. اؤیرنجیلیک ایللرینده یعنی یئتمیشلی ایللرده، بابکچیلیک آدلاندیردیغیم آخیم اورتایا چیخدی. بابک، داها اؤنجه ده اؤنملی شخصیت ساییلیردی. اما بوردا دوروم بیر آز فرقلی ایدی؛ انسانلار بابک قالاسیندا توپلانیب، سیاست، دیلیمیز و کولتوروموز حاققیندا ایستک‌لرینی و گؤروشلرینی دیله گتیریردی‌لر. بو ییغینجاق لار، فستیوال و شنلیک هاواسیندا گئچیردی بعضدن. اعتراف ائتمه‌لییم کی بو توپلانتی لارا قاتیلمادیم. یولون اوزاقلیغی کیمی مساله لر بیر یان دا دورسون، من بابک ایله اؤز آرامدا بیر باغ قورابیلمه‌دیم. نه بابکین سوی کؤکو، نه اینانج‌لاری، نه کیشیلیک و شخصیتی و نه ده داورانیش لاریندا منی جلب ائده‌جک بیر شئی گؤره‌بیلمه دیم.

1.        بابکین تورک اولمادیغی گوجلو احتمال دیر[1]. بونو آچیقلاماق و آچیشدیرماق اوچون اوزون-اوزادییا یازماق لازیم. بیر جومله ایله گئچرسک؛ بابکین تورکلویونو ادّعا ائدن تک بیر کلاسیک قایناق یوخدور . بابک/ پاپک آدی آچیقجا پهلویجه دیر و بای‌بک یاراشدیرماسی هر باخیم دان قبول ائدیلمزدیر. بئله دئیینجه بیر سورغو گله‌بیلر عقل لره: بیر آدامین سئویلیب، ایزلنمه‌سی اوچون تورک اولماسی می گره‌کیر؟ یوخ البته! آنجاق او آدام دا بللی اردم لر و اؤزللیک لر اولمالی دیر. مثلا من گاندی نین دوشونجه لرینی و داورانیش لارینی دوغرو ساییب سئویرم و سئودیرمک ده ایسترم. آما بابکین هانسی دوشونجه سینی، اینانجی‌نی(اورتایا آتمیشسا) سئومه‌لییم؟ بوشقابا قویمالی هانسی داورانیشی وار؟ بیر آدام مارکسچی، لنینچی اولابیلر. نه‌دن لنینچی‌لیک و مارکسچیلیق دییه سوروشسالار، ایشچی لره، ازیلمیش‌لره قورتولوش و گؤزل بیر گله‌جک وعد ائدیر، دییه بیلر(بو گؤستریلن یولون دوغرو و نتیجه‌لی اولوب اولمادیغی بحثی آچیق دیر). اوسته‌لیک بابکچی دوستلار اوندان تورکلوک و تورکچولوک اوچون فایدالانماق نیتینده ایدی‌لر.

بوگونکو معناسییلا، شوبهه‌سیز بابک، تورکچو، فارسچی، ایرانچی، عربچی و یا بنزری ملیتچی‌لییه اینادیغینا هر هانسی بیر دلیل یوخ الیمیزده. هر نه قدر بابک و بنزری قالخیشمالاری، ملیتچی-اولوسچو گؤزلوک‌لرله یوروملاماغا قالخان‌لار اولسادا، ملیتچی‌لیک او زامان اوچون آنلامی یوخ ایدی و اولوسچو یوروملار زامان چاشیمی(Anachronism) ساییلمالی دیر. منیم تاریخی قایناقلاردان آنلادیغیم قدری ایله، بابکین باغداد خلیفه‌سی ایله چاتیشماسی، بیر گوج چکیشمه سی و گوجشمه‌دن عبارت دیر.

2.        اینانج مساله سینه گلینجه، بابک و منسوب اولدوغو خرمدین‌لیک و جاودانی‌لیک حرکت‌لرینده حلولی دوشونجه لری یایقین دیر. یئرلی اینانج‌لارلا، هیندیستان، اورتاشرق و اسلام اینانیش‌لاری‌نین قایناشماسی‌ندان اورتایا چیخان بو "درلمه‌چی"(eclecticism)  قالخیش‌لارین بیر چوخ بنزری وار او دؤنم ده. بوگون بئله بیر دوشونجه سیستمی‌نین قبول ائدیلمه‌سی و دیله گتیریلمه‌سی دوشونولمز.

داورانیش لارا گلینجه، تاریخی قایناق لاردا و ارمنی تاریخچی لری نین یازدیق لاریندان آنلاشیلان، بابک ایله باشقا یئرلی حاکم‌لرین آراسیندا بیر فرق یوخدور. بیری لری چیخیب "قارداشیم! بو تاریخچی‌لر، خلیفه‌چی ایدی و یا ارمنی ایمیش‌لر. بونلارین بابک‌دن مثبت یازمالاری گؤزلنمز" دئسه، جاوابیم بودور:" سیز بو قایناق‌لارا گوونمه‌مک‌ده حاقلی اولابیلیرسینیز. آنجاق هانسی قایناق‌لارا دایاناراق اردملرینی، انسانلیغی‌نی و کیشیلییی‌نی اؤنه چیخارسینیز؟".

بیر آذربایجان تورکو شنلیک لر، بایرام لار و توپلانما فرصت‌لری تاپماق دا چتین‌لیک چکمز؛ قهرمانچیلیق مساله سینه، گلیرسک سانیرام بو مدرن دونیادا قهرمانچیلیق و اسکی چاغلاردان انسان لار سئچیب، شیشیرمک، پیغمبرلشدیرمک، تانریلاشدیرماق وو....آنلامسیز حالا گلیبدیر. کوروشچولوغون گولدوروجو-آغلادیجی (تراژیکومیک) دورومودان بوردان قایناقلانیر. هگل'ین رومان حاققیندا چوخ معنالی بیر سؤزو وار:"رومان بورژوا/بورژوازی‌نین حماسه‌سی دیر". مدرن چاغ دا، رومان قهرمانی، سیرادان انسان دیر و بو سیرادان انسان‌لارین یاشامی، دوشونجهسی، ایلنجه‌لری، سیخینتی‌لاری، چکینجه لری، قایغی لاری وو..تحلیل مرکزینه اوتوردولور. بنزر شکیل‌ده دموکراسی ده اصلینده بو سیرادان، یاییلمیش و هر یئرده گؤرولن انسانین حؤکم ائتمه‌سی دیر. بو باخیم دان سیرادان بیر انسان، بیر قهرمان اولاراق، بابکین کیشی‌لییی‌نی، شخصیتی‌نی آراشدیریب ادبی و یا علمی اثرلرده اورتایا قویماق اولار. من یاییملانان یازما (خطی) اثرلری، خرمدینلیک حرکتی ایله و بابک قالخیشی ایله یئنی بیلگی‌سی اولار دییه آراشدیرارام. آنجاق بو بیر دوشونجه آراشدیرماسی، تاریخ آراشدیرماسیندان عبارت اولور.

"تورکلویو یوکسلتمک، گلیشدیرمک، دیلیمیزه و مدنیتی‌میزه خدمت ائتمک اوچون قهرمانسیز حرکت ائتمک اولماز" دییین وارسا، جاوابیم بو:" تورک افسانه/سؤلجک‌لرینده‌کی قهرمانلاردان سئچیب، ادبی اولاراق اوزرینده ایشلنه‌بیلر." دده قورقوت، اوغوز قاغان دستانی، کوراوغلو و...کیمی اثرلر بو یولدا قایناق ساییلابیلیر. آنجاق بیر داها تکرارلامالییام: پیغمبرلشدیرمک، دینلشدیرمک، تانری‌لاشدیرماق، ایدئولوژییه چئویرمک یانلیش اولور، گولونج اولور. بوگون بعضی کوردلرین "بیزیم اسکی دینیمیز زردوشتچولوک دور، دئمک کورد زردوشتچولویه دؤنمزسه قورتولوش یولونو تاپابیلمز" دئمه‌لری و یا یزیدیلیک اینانجی‌نی (کلمه‌نی ایزدیلیک و یا ائزیدیلیک ائتمک صورتیله) کوردلرین اصلی-اؤزگون اینانج لاری اولدوغونو دوشونن‌لرین نه قدر آنلامسیز، چاغدیشی، گولونج دوروما دوشدوک لرینی گؤروروک. کوروشچولوق دا بئله بیر دوروم دور.

قیساجاسی، بابکچیلیک یئرینه دیلیمیزی یوکسلتمک، یایماق، تانیتدیرماق، سئومک-سئودیرمک، اونا اثرلر  قازاندیرماق، ائل آراسینداکی سؤزجوکلری، اینانج لاری، ناغیل لاری، آتاسؤزلرینی وو..توپلاماق، تانیتماق و بو کولتورون درین‌لیک لرینه ائنمک و باشقالارینا گؤسترمک، بو دیلی رادیو دیلی، تلویزیون دیلی، موزیک دیلی، علم دیلی، فلسفه دیلی، دین دیلی وو..اولاراق گلیشدیرمک و یاشاتماق اساس قهرمانلیق ساییلمالی‌دیر. اصلینده تورکجه نین قهرمان اولدوغونو گؤرمک و گؤسترمک ان دوغرو ایش و ان فایدالی هدف اولدوغونو دوشونورم. سون اولاراق بونودا یازمالییام: بابکچی‌لیک ایستر-ایسته‌مز سیاسی‌لشیر. بو دورومون دا ضررلی اولدوغو معلوم دور و اساس ایش‌لره یؤنلمک دن قویور. آیریجا بابکین بوتون ایران تورک لری نین بیربیرینه یاخینلاشدیرماق و بیرلشدیرمه‌سی آماجینا خدمت ائدهبیلمیه‌جه‌یی آچیق دیر.

بو سؤزلردن اینجیین‌لر اولابیلر. اونلارین دا دوشونجه‌لرینه سایغیم وار. آنجاق گرچک گؤردوک‌لریمی یازماغین داها فایدالی اولدوغونو دوشونورم.



[1]  قایناق لارا گؤره بابکین سویو قاریشیق دیر. بیر یان دان عرب بیر طرف دن ایسه یئرلی دیر. یالنیز بابک سوباشی لاری(فرمانده) آراسیندا بیر ترخان وار. بو لقب آد اولاراق دا گؤرولور و بولگۀ گلمیش تورک‌لردن اولابیلر.



نوع مطلب : اینانج  دوشونجه 

داغ کن - کلوب دات کام
گؤروشلر() 

عهدنامه دعاسی

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:شنبه 7 آذر 1394-11:32 ق.ظ

عهدنامه دعاسی

اسکی تورکجه ده، دعا ائتمک اوچون آلقاماق فعلی وار. بوندان تؤره‌ین آلقیش دعا دئمک دیر. کلمه بو آنلامینی اورتا تورکجه و بعضی چاغداش تورک دیللرینده قوروموشدور. ایلک چاپ اولان تورکجه کتاب، اون یئددینجی یوزایل ده(1618)-ارمنی حرفلریله یازیلان، قیپچاقجا- اوکراینا دا چیخان آلغیش بیتیگی(=دعا کیتابی) ساییلیر[1]. آلقیشچی ایسه، دعاچی/دعاگو اولوردو. بو کلمه فارسجا قایناق‌لاردا دا گئچمیش دیر. اؤرنک اوچون "تاریخ بناکتی" آدییلا بیلینن اؤنملی بیر تاریخ اثری نین یازاری، فخرالدین بناکتی، بیر موغول امیری نین مدحینده سؤیله‌دییی قصیده ده بو بیت گئچر:

 گرچه دور از حضرتش فخر بناکت مانده است/هست آلقش‌جی فرمان روان بایانتوقان[2]

بوگون آلقیش، شامانچی/قامچی تورک‌لرده(مثلا تووا تورک لرینده) دعا آنلامینی قوروماق‌دادیر. آنجاق اوغوز تورکجه سینده آلقیش چپیک/چپی معناسینی داشیماغا باشلامیشدیر. اونون یئرینه عربجه"دعا"، گئچمیش دیر. دعاچی ایسه آلقیشچی یئرینی آلیبدیر؛ قالسام دعاچییام، اؤلدوم نه‌ییم قالیر؟

آلقیش'ین قارشی‌سیندا، قارغیش وار. قارغاماق فعلی اسکی‌دن بری لعنت/نفرین ائتمک معناسیندا تورک دیللرینده یاشاماق دا دیر. تورکیه تورکجه سی نین یازی دیلینده بو آنلام دا ایلنمک(ilenmek) فعلی یایقین دیر. اسکی تورکجه دن بو یانا ایله‌مک(ilemek) فعلی بیلینیر. ایلَنچ(ilenç) ده لعنت/نفرین/قارغیش آنلامی داشیماق‌دادیر. آما فارسجادان گئچن بددعا(beddua) دا چوخ یایقین دیر آنادولو و ایستانبول تورکجه سینده.

عهدنامه دعاسی

اسکی متینلری آراشدیریرکن، بیر تورکجه متین سونوندا، قیسا عربجه بیر دعایا راست گلدیم. باشیندا عهدنامه دعاسی یازیلان بو دعا، بیزیم شیعی قایناقلاردا عهدنامه/عهد دعاسینی خاطریمه گتیردی. آنجاق عهد دعاسی اون ایکینجی و غایب امام اوچون دور. بو دعا ایسه عمومی دیر و شیعی‌لیک/سنّی‌لیک مذهبلرینی گؤسترن بیر عونصورو یوخدور .مفاتیح الجنان دا "عهدنامۀ میت" و باشقا قایناق لاردا فرقلی آدلارلا ، آزیجیق فرقله بو دعا گؤرونور. بعضی حدیث کیتاب‌لاریندا  مشهور صحابی ابن مسعود دان بیر حدیث اولاراق گئچیر و بوللو ثوابلار اونا وعد ائدیلیر. بو کیمی ثوابلاردا شوبهه سیز آبارتما(اغراق) وار. آنجاق بو دعا گؤزل‌دیر. بو آز-اؤز دعانی عربجه و تورکجه ترجومه سیله آشاغیدا گتیریرم.

بسم الله الرّحمن الرّحیم

اَللّهُمَّ فاطِرَ السَّمواتِ وَالاَْرْضِ عالِمَ الْغَیْبِ وَالشَّهادَةِ الرَّحْمنَ الرَّحیمَ اَعْهَدُ اِلَیْكَ فى هذِهِ الدُّنْیا اَنَّكَ اَنْتَ اللَّهُ لا اِلهَ اِلاّ اَنْتَ وَحْدَكَ لا شَریكَ لَكَ وَاَنَّ مُحَمَّدا صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ عَبْدُكَ وَرَسُولُكَ اَللّهُمَّ فَصَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ وَلا تَكِلْنى اِلى نَفْسى طَرْفَةَ عَیْنٍ اَبَدا وَلا اِلى اَحَدٍ مِنْ خَلْقِكَ فَاِنَّكَ اِنْ وَكَلْتَنى اِلَیْها تُباعِدْنى مِنَ الْخَیْرِ وَتُقَرِّبْنى مِنَ الشَّرِّ اَىْ رَبِّ لا اَثِقُ اِلاّ بِرَحْمَتِكَ فِصَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّیِّبینَ وَاجْعَلْ لى عِنْدَكَ عَهْدا تُؤَدّیهِ اِلَىَّ یَوْمَ الْقِیمَةِ اِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمیعادَ.

باغیشلایان و سئوه‌جن تانری‌نین آدییلا

گؤیلرله یئری یارادان، گیزلینی-آچیغی(شهاده) بیلن تانریم[3]!  سنینله عهد ائدیرم؛ سن دن باشقا تاپیناجاق[4] یوخدور. بیرسن، اورتاغین یوخدور و محمّد سنین قولون و ائلچین‌دیر. [تانریم! محمّد(ص) و اهل بیتی‌نه سلام گؤندر][5]. تانریم! منی اؤز باشیما بیراخما![چونکو نَفسیم منی] یامانلیغا یاخینلاشدیریر[یاوودور] و یاخشی‌لیق دان اوزاقلاشدیریر. سنین رحمتین دن باشقاسینا گوونمیرم. [محمّد(ص) و اهل بیتی‌نه سلام گؤندر][6] و منه بیر عهد قیل! قیامت گونو یئرینه  گتیره‌سن. سن سؤزوندن دؤنمزسن.



[1]. اثری نادئژدا شیرلی یوکسک لیسانس تئزی اولاراق ایشله‌میش و کیتاب اولاراق دا چیخارتمیشدیر.

Nadejda Chirli, Alğış Bitigi / Ermeni Kıpçakça Dualar Kitabı, Haarlem: Türkistan ve Azerbaycan Araştırma Merkezi, 2005.

[2]  فخرالدین ابوسلیمان داود بن تاج الدین ابوالفضل محمد بن محمد داود البناکتی، تاریخ بناکتی: روضه اولی الالباب فی معرفه التواریخ و الانساب، به کوشش:  جعفر شعار، تهران: انجمن آثار ملّی، 1348. 411.ص

[3] . فارسجادا "خدای من" دئییمی آوروپا دیللرینده ترجومه یولویلا اورتایا چیخسادا تورکجه ده تانریم، بیگیم، خانوم (>خانیم) و .. تعبیری یایقین دیر. یاخینلیق و ایچدن‌لیک(صمیمیت) بیلدیریر.

[4] . الاه/معبود قارشیلیغی. تاپینماق فعلی عبادت ائتمک آنلامی داشیماق دادیر و بو کؤک دن دیر: تاپیناق=مَعبد.

[5] . علامت[] ایچینده‌کی پارچا یازمادا یوخ. مفاتیح الجنان دا وار.

[6] . علامت[] ایچینده‌کی پارچا یازمادا یوخ. مفاتیح الجنان دا وار.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

کُمیجان و کمی وجدان

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:دوشنبه 27 مهر 1394-08:46 ق.ظ

استیون لوکس(Steven Lukes) در کتاب " قدرت: رویکردی رادیکال" نکته‌یی می‌گوید که شاید امروز از بدیهیات علوم اجتماعی و سیاسی باشد. اِعمال قدرت، به زعم وی، سه شکل دارد: زمانی تصمیم اتخاذ می‌شود و امتیازاتی به افراد تخصیص می‌یابد و احیاناً افرادی با آن تشویق و ترغیب به کاری می‌شوند و یا بالعکس از عملی منع می‌گردند؛ شکل دوم اِعمال قدرت، مفغول نهادن مطالبات و احتیاجات یک گروه است. در این حالت عدم اِتخاذ تصمیم خود شکلی از اِعمال قدرت محسوب می‌شود؛ در حالت سوم، ابژۀ اِعمال قدرت، طوری قلب و ذهنش به تسخیر درمی‌آید که منافع و علایق دیگری را، نفع و سود خود محسوب می‌کند و در آن جهت قدم برمی‌دارد. اینجا نوعی الیناسیون و خود را دیگری پنداشتن دخیل است. هر فرد منصفی تعداد قابل توجهی از مقهورین و مغلوبین یا ابژه‌های این نوع اِعمال قدرت را در تاریخ معاصر آذربایجان می‌تواند ذکر کند. منظورم در اینجا بیشتر شکل دوم است، یعنی عدم ذکر اسم یک قوم یعنی غیرمشهود(invisible) کردن آن. این اقدام مساوی معدوم شمردن آن قوم(آدی باتمیش!) و بالطبع حقوق، فرهنگ و ادبیات وو.. آن است. اگر در آذربایجان بیشترین ابژه‌های قدرت، از نوع سوم‌اند، در نواحی ترک‌نشین خارج از آذربایجان، مقهورین و ابژه‌های از سنخ دوم‌اند و نوعاً رگه‌های بارزی از شکل سوم هم در آنها مشهود است.

چندی قبل کتاب "کمیجان"[1] در قفسۀ کتابخانه‌یی توجهم را جلب کرد. قبلاً اطلاعات مختصری دربارۀ این منطقۀ ترک‌نشین داشتم. دوستی داشتم از اهالی روستای خسروبیگ از توابع کمیجان که اصالت زبان و الفاظ آرکاییک‌شان، باعث حیرتم می‌شد. مع الاسف در آن زمان فرصت ضبط این معلومات و ماتریالها نبود و بعدها هم شانس سفر به منطقه نصیبم نشد. باری با این سبق ذهنی کتاب را تهیه کردم. اما عنوان فرعی مثلِ آب سردی بر سرم ریخت: سرزمین شگفت انگیز تاتها و مادها.

نویسنده که گویا تحصیلکردۀ هنرهای دراماتیک است، ادعا می‌کند طی هفت سال مطالعات میدانی و مشاهدۀ مشارکتی(ص11) در 67 روستا و بالاخص وفس(ص16) این تحقیق را فراهم کرده و ورژنِ انگلیسی آن هم منتشر خواهد شد. ظاهراً حسبِ قراین این تز دکترا، در ارمنستان تهیه شده است. زیرا منابع ارمنی و روسی در آن دست بالا دارند(حتی به ترجمۀ ارمنی متون پهلوی ارجاع داده می‌شود!). چه عیبی دارد؟ هیچ! ولی تحقیق لوازم و قواعدی دارد و در استفاده از منابع غیربومی-مثلاً-باید فرم بومی اسامی و اَعلام را چک کرد؛ مرغاب صحیح است و نه مورهاب و فرغانه درست است نه فرگانا(ص21) که مؤلف با استنباط اشتباه از ترانسکرپسیون روسی اسامی، بازسازی کرده است.  

از ادعاهای گزاف و مشکوک مؤلف مثلِ وحدت فرهنگی بالغ بر سی قوم گونه‌گون از شمال تا جنوب و از شرق تا غرب(ص13) و ایرانی بودن دیونیزوس(دیونوسوس) و ورودش به یونان(ص12) که بگذریم، در سراسر متن معلوم نمی‌شود که مؤلف چرا از ذکر اسم تُرک و تُرکی اِکراه دارد. وی در ص17 اشاره می‌کند که اهالی منطقه به سه زبان گونه‌گون فارسی، تاتی و تُرکی با دهها لهجه تکلم می‌کنند. اما در جایی دیگر می‌نویسد: "نظر به اینکه غیر از وفس و چهرقان و فرک و گورچان، اکثر روستاها دارای زبان، فرهنگ، خاستگاه و تعریف یکسانی از زندگی معیشتی و فضاهای همگن جغرافیایی هستند.."(ص59). گویی فراموش می‌کند که بگوید همین نقاط معدود تاتی یا فارسی زبان‌اند و مابقی ترک محسوب می‌شوند. با این اوصاف، تسمیه کمیجان به سرزمین تاتها و مادها چه مناسبت و توجیهی دارد؟ مایۀ حیرت آنکه در دو موضع دیگر از آذری‌زبان‌های کمیجان (مثلاً صص 7-166) یاد می‌کند. به هرحا نوشتن تز در ارمنستان اقتضاآتی دارد که قابل درک است. اما ای کاش مؤلف از ارامنه-که محققانشان ترکیدانان خوبی هم هستند- قدری ترکی‌نویسی می‌آموخت-زبانی که گویا زبان مادری اوست. در آن صورت کلمات ترکی را به این صورت دهشتناک و یأجوج و مأجوجی لاتینیزه نمی‌کرد؛ ایقّابه دؤنّرمک=aqābe diyonarmak(کذا! لاتین و خط عربی). ماجرای خسن و خسین است. کجایش را تصحیح باید کرد؟

می‌دانم که ترکی کمیجان و آن صفحات، خصوصیات متمایزی دارد و من جمله صدایI به ē تبدیل می‌شود و فی‌المثل به جای قالین(qalın)، قالئن(qalēn) گفته می‌شود. و اگر به ضبط این کتاب اعتماد حداقلی شود، مثل ترکی قشقایی در این لهجه هم، پسوند مصدری، ـماک/ـمک است برخلاف لهجۀ تبریز که علامت مصدری در آن همواره ـماق است. اما در ضبط فوق اشتباهات فاحش وجود دارد. عدم استفاده از الفبای تورکولوژی یا علایم فونتیک بین‌الملل توجیهی ندارد و در بهترین حالت بر عدم اطلاع دلالت دارد.

محتوای کتاب

موضوع کتاب معتقدات عامّه و آداب فولکلوریک است به نوعی با اجرای نمایش تؤام‌اند. تیترهایی که در ادامه از کتاب ذکر خواهد شد، نظایر و مشابهاتی در آذربایجان و آناتولی و سایر نقاط در جغرافیای زبان و فرهنگ ترکی دارد و با توجه به اینکه اکثریت نسل جوان، در حال حاضر یا آیندۀ نه چندان دور، این اَعمال و مراسم و مناسک را خرافات تلقی خواهند کرد، ضبط آنها برای پژوهش‌های آتی و اطلاع و تحقیق آیندگان اقدامی حیاتی است(اساس کار ضبط مؤلف است، اگر اصلاحی شده، اشاره خواهد شد):

قارا اؤسکؤرمه(ص63) که دفع امراض با یافتن بلاگردانی از روستاییان است؛ قارا دنه((qārā donna ظاهراً مراد قارادونلو بوده. علی‌الظاهر در دونلو(donlu)، صدایl/ل در کنار ن/n، آسیمیله و  donnuشده و مؤلف آن را به  صورت donna(مختوم به فتحه) شنیده. به هر حال نوعی تفأل به اسپ‌سوار عبوری است با شعر فولکلوریکِ : قارا آتله..قارا دُنه..قارا اویوسکورم نی[کذا]..درمانه نم دیر(ص 72). به تفاوت ضبط اویوسکورم و اؤسکؤرمه بالا توجه کنید. ظاهراً در اینجا تلفظ و سنّت ترانسکریپسیون روسی و ارمنی ذی‌مدخل است. زیرا آنان غالباً صداهای ö وü را به صورت yu ضبط و تلفظ می‌کنند؛ نی چالماک[ریتوئلی برای مداوای امراض بالاخص حصبه] صص 5-73؛ کمند چکمک ص76[توسط سادات سبز شال کوچه و معبر "پرپه" می‌شود. در آذربایجان مکرراً اصطلاح پرپیله‌مک را شنیده‌ام به لمس بیماران توسط سادات و اعتقاد به آثار شفابخش دعاخوانی و فوت ادعیۀ سادات صحیح‌النسب اطلاق می‌شود]؛ بایغوش آد ورمک[بایقوشـ(ـو) آند(ا) وئرمک: این رسم را هم در آذربایجان شنیده‌ام و تصور می‌کنم خاطرۀ محوی از آن داشته باشم]صص 81-78؛ اشَّک باشه آسماک[این رسم که عبارت از آویختن جمجمۀ الاغ برای دفع چشم زخم یا نظر است، در آذربایجان بسیار مشاهده می‌شود. شبیه این رسم در سایر نقاط ترک‌نشین حتی در سیبری هم ملاحظه می‌شود. گرچه در آن نقاط بیشتر کلّۀ اسپ استعمال می‌شود]ص81؛ کؤرپه قیرماق[ضبط عجیب‌الخلقۀ مؤلف: kiyorpa qirmak. مراد کؤرپو قاییرماق است که عبارت از ساختن تونلی برای عبور اهالی در سه‌شنبۀ آخر سال در خنجین. همین رسم را از معمرین در آذربایجان هم شنیده‌ام] ص84؛ ایقّابه دؤنّرمک[ضبط مؤلف فوقاً ذکر شد. آیاق قابی دؤندرمک مراد است که گویا برعکس گذاشتن کفش برای فراری دادن شغالهاست] صص6-85؛ بک اِلمک[شب زفاف مراد است و رسوم آن: به‌ی ائیله‌مک] صص8-86؛ رسمِ کؤله چارشمه[کوله چرشنبه که در آذربایجان و زنجان هم مشابهاتش را شنیده و دیده‌ام]ص 88؛ سوت آشه[مؤلف در زمرۀ آشهای محلّی مردم مناطق آذری‌زبان کمیجان یاد میکند!]ص 93؛ قاله کسمک[فرش/خالی کسمک]ص95؛ فال مَنّن[=فال مندن: یافتن چشم زخم و نظر با تخمِ‌مرغ که در آذربایجان هم آن را شنیده‌ام] صص9-97؛ طلوق چاخلاماک[در آذربایجان: تولوق چالخاماق رایج است. فرم کمیجانی مقلوب است و اشعار متناسب فولکلوریک هم ذکر شده] صص101-99؛ چؤمچه خاتون که عنوان دیگر چؤمچه قاشق یا چؤمچه گلین و نوعی مراسم استمطار است (ص109) و اشعار مربوطه در انار(ص111) و در صورتِ عدم توفیق باران‌خواهی آن، ناخور(=ناخیر) گتیرمک اجرا می‌شود و رسم اخیر در کمیجان به "داوار گتیرمک" موسوم است(103). جالب آنکه وفسی‌های تاتی زبان، ترانۀ چؤمچه خاتون را نیمه ترکی-نیمه تاتی می‌خوانند: چمچه خاتون نه ایستره، باران قژ قژ ایستره[2]"(ص112)[این رسم در آذربایجان و سایر نقاطِ ترک‌نشین رایج بوده و البته با تفاوتهایی، ریتوئل جهانشمولی محسوب می‌شود]؛ تُله بدلیک(تگرگ بس) که رسمی نادر توصیف شده. مراد نوشتن یا قرائت ادعیه‌یی است برای نیامدن تگرگ در فصول حساس سال(بهار یا اوایل پاییز) که خود بشخصه شاهد آن بوده‌ام. در آذربایجان دولو باغلاماق گویند(ص113). در صورتی که خطر تگرگ جدیت بیشتری داشته باشد نمایشِ "ساجاق قاپیا آتما" را زنان اجرا می‌کنند[ساجاق=ساج که در نوع خود کلمۀ جالب توجهی است]ص115؛ میس چالماک که کوبیدن بر ظروف مسین در خسوف و کسوف بوده و از معمرین شنیده‌ام و در کتب قدیمه هم اجرای آن مکرراً یاد شده است(صص8-116)؛ بولاق[کوزه شکستن خواستگارِ سمج برای اثبات جدیت خویش]صص1-120؛ تویوق قرخوردماک[کذا! قورخودماق مراد بود و عبارت است از ترساندن مرغِ ماکیان غیرتخمگذار با تهدید به سر بریدن]صص6-125؛کول سورماک(خاک افشانی، koul sourmak ضبط شده که مراد kül sovurmaq است)ص126؛ شال سالاماک(=ساللاماق. رسم معروف و مذکور در حیدربابای شهریار)ص128؛ اکین درماق(عجیب است که به جای درمک، درماق آمده. حال آنکه علامت مصدری در همه جا ـمک/ـماک بوده. در اینجا هم مثلِ مکتب رفتنِ حسنی، خلاف قاعده آمده است!)ص 131؛ شیره یالادمک(کذا! انتظار می‌رفت یالادماک بیاید. علی ای حال مراد یالادماق/ یالاتماق است با اشعار فولکلوریک مربوطه) ص141؛ چیله کسمک[چیلله کسمک/چیلله تؤکمک/قیرخ کسمک یا تؤکمک.. رسم طلسم‌شکنی معروفی است]ص144؛ درویش اِلمک(نذر زنان نازا که مشابهاتش در سایر نقاط و فرهنگها هم وجود دارد) صص9-148؛ دغل-دغل(ضبط مؤلف değel-değelاست. نظیر آن در آذربایجان دیغیر-دیغیراست. این رسم جالب، نادر و محتملاً کاراکتریستیک منطقه است برای صاحب اولاد شدن زوجهای عقیم) ص151؛ آل قوماق(=قووماق، آل پرونی که از عقاید و رسوم قدیم ترکان است آل و آل آروادی و مشابهاتش]صص3-152؛ رسمِ مونجوق سالماک(ضبط مؤلف monjoq که آن را مشابه هامبارسوم ارامنه می‌داند]صص8-155؛ ساق‌ساقان جوابون ورمک(ساقساغان به معنی زاغ است که در اغلب نقاط آذربایجان جایش را به قجله داده. تفأل به قجله مشهور است: تعبیر قجله خئیر سؤله(xeyir söle) را متعدد شنیده‌ام. مشاهدۀ این پرنده به فالِ"رسیدن مسافر راه دور" گرفته می‌شود)ص161؛ اینه سالماک (ایینه سالماق: نوعی تفأل خاص زنان تُرک) صص5-164؛ ییخه ییرتمک(ضبط مؤلف:yeexe yeertmak مراد یاخا ییرتماق است و فراری دادن ضارب در مورد قتل یا موارد مشابه برای آشتی دادن و..) صص6-165؛ قان جوشورماک (کذا. در آذربایجان جوشدورماق: عَلَم/توغ جوشدورماق معروف که از مختصات آذری‌زبانان (کذا!) کمیجان ذکر شده)صص7-166؛ دیشلیک بیشیرمک[رسم معروف دیشلیک قویماق/پیشیرمک] ص178؛ به آش جالب ایسُّوت اُماج هم اشاره کنم(ص66). ایسسوت<ایسسی+اوت که بسیاری از نواحی ایستوت(istot) تلفظ می‌شود، در اصل اسم نوعی فلفل است و به مطلق فلفل هم اطلاق می‌شود و احتمالاً تنها لفظ ترکی‌الاصل برای این سبزی و ادویه است. جالب آنکه در کُردی کُرمانجی هم به مطلقِ فلفل ایسوت (isot)می‌گویند و ناسیونالیست‌های کُرد در سال‌های اخیر آن را از کلمات ملّی کُردان محسوب کرده‌اند.

از همین مختصر هم پیداست که چه مایه ماتریال‌هایی برای مطالعات فولکلوریک در این کتاب گرد آمده، و اگر چاشنی ناسیونالیسم در آن کمتر دخالت می‌کرد و مؤلف اهتمام بیشتری به ابعاد زبانی و فرهنگی می‌داشت، اثری ماندگار و رفرنس به وجود آمده بود. تحقیق محمد مقدم(مغدم) موسوم به "گویشهای وفس و آشتیان" هم که با مایۀ زبانشناسی قوی‌تر ولی با سوائق ناسیونالیستی تدوین شده بود، برای مطالعات ترکی و کشف خلجی مفید واقع شد. به هر حال علی‌رغم رنگ و جوهرۀ ناسیونالیستی این اثر، کتاب از حیث ماتریال‌های خام، منبعی ذی‌قیمت و مفید خواهد و چشم به راه تحقیقات عمیق‌تر، دقیق‌تر، وسیع‌تر و عالمانه‌تر.

راستی-و به عنوان کلام آخر- اگر مراد از مادها همان تات‌ها هستند و تات‌ها بقایای مادها محسوب شده‌اند، دیگر ذکر آن دو اسم در جنب یکدیگر در تیتر کتاب حشو قبیح است، بگذریم از عدم ذکر تُرکان که قابل درک ولی غیرقابل اغماض است.



[1] محمد عارف، کمیجان: سرزمین شگفت‌انگیز تات‌ها و مادها، تهران: طهوری، 1393.

[2] کذا فی الاصل: ظاهراً صحیح "ایستر"است.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

مقنّع و تورک‌لری

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:سه شنبه 7 مهر 1394-10:15 ب.ظ

ایلک اسلامی یوزایللرده، خلافت'ین شرق و اورتا بؤلگه لرینده، فرقلی آدلار آلتیندا، آیاقلانمالار و قالخیش‌لار اولدو. اصل آدی هاشم بن حکیم اولان مُقنّع، تاریخچی لرین یازدیغینا گؤره، هجری 157 دن 169(بلکه داها دوغروسو 167) ایلینه‌جن، سمرقند و جیحون اؤته سی/چای اؤته‌سی(ماوراءالنهر) بؤلگه‌سینده یئر-یئر خلافت گوجلرینه قارشی دوردو و بیر زامانلار سمرقندی بئله تورپاق‌لارینا قاتدی.

 بو آیاقلانمانین دوشونجه اساسی نه ایدی؟ ایران دا ملیتچی تاریخچی لر بو حرکتی ده عرب استیلاسینا قارشی چیخان ایرانچی و عرب قارشیتی اولدوغونو دوشونسه لرده، الده بو اینانجی دوغرولایان بیر بیلگی یوخدور. رحمتلیک پاتریشیا کرون'ون(Patricia Crone)-2015 ایلی‌نین ایلک آیلاریندا دونیاسینی ده‌ییشدی- بو قالخیش اوزرینه اوچ آراشدیرماسی نین بیر آرایا گتیرمه سیله، 1392/2013 ده بیر کتاب یایینلاندی[1]. بو کتابی چئویرن-مسعود جعفری جَزی- کتابین ان اوزون مقاله سی نی کرون'لا اورتاقلاشا یازیبدیر. چئویریجی نین مساله ایله تانیشلیغی ندان اؤترو اولسا گره‌ک، ترجومه یانلیش‌لاری نین یوخ درجه ده اولماسی. بیرینجی مقاله، ایرانیکا داکی "مقنّع" ماده سیندن عبارت دیر. ایکینجی چالیشما، تاریخ نامۀ طبری(یعنی بلعمی'ه نسبت ائدیلن طبری تاریخی نین اسکی فارسجا چئویری‌سی)ده گلن مقنّع ماجراسی و اونون آچیشدیرماسی دیر؛ اوچونجوسو ایسه سون زامانلاردا یایین لانان، اسماعیلی دوشونور و دین آدامی ابوتمّام'ین "باب‌الشیطان" آدلی اثری نین مقنّع و اونون آغ گیینلری/آغ کؤینک لری (سپیدجامگان /المبیضه) اوچون آیردیغی بؤلوم و بو پارچانین آچیشدیرماسی دیر. بو سون بؤلوم اؤزللیک‌له اؤنملی دیر. چونکو بو حرکتین فیکیر دونیاسینا ایشیق توتور.

بو یازی دا ایلک اولاراق، قیساجا و ابو تمّام'ین یازیسینا دایاناراق، مقنّع و مقنّعچی لرین دوشونجه‌لرینه گؤز آتاجاغیق. سونرا ایسه آیاقلانمادا(قیام دا) آدی گئچن تورکلر و تورکجه آدلار اوزرینده دورولاجاق دیر.

آغ گیین لرین اینانج لاری

بو قالخیشین دوشونجه آیاغی‌ندا، ایلک دقّت چکن "حلول" فیکری دیر. اونلارا گؤره تانری، گؤی‌ده دیر و انسانلا دانیشماق ایسته‌دییی زامان، انسان قالیبینه گیرر. ساوچی لار(=انبیاء) بو قالیبه گیرمیش تانری دیرلار؛ ابراهیم، موسی، عیسی، محمد(ص)، ابومسلم[خراسانی] و مقنّع بونلاردان ساییلیر. مقنّعچی‌لر، تانری نین یئنی‌دن گلمه سینی گؤزله‌ییرلر، مقنّع'ین گئری دؤنمه سینی ده‌ییل(117.ص). حلول  دوشونجه سی و اونا چوخ بنزه‎ین "تناسخ" اینانیشی بو دؤنم ده(ایکینجی و اوچونجو هیجری یوزایل ده) چوخ یایقین دیر. ابومسلم حرکتی و اؤزللیک‌له اونون اؤلوموندن سونرا گلن آیاقلانمالاردا، بابک حرکتی‌نده، جاودانیه آدی وئریلن و بابک'ـه یاخین قالخیش دا و بیر چوخ ایریلی-کیچیک‌لی حرکت ده، بو دوشونجه لر گؤرونور. بابک حرکتی‌نده، تانری ده‌ییل، اؤلن آدامین یئنی‌دن و باشقا بیر بدن ده اورتایا چیخماسی فیکری گؤرولور (تناسخ). بنزر فیکیرلر، اذربایجان دا داها چوخ گوران آدییلا تانینان علوی-اهلِ حق اینانجینا منسوب انسان لاردا و متین لرده گؤرسنیر. بوردا، علی(ع)نین تانری تجلّی‌سی و یا مادّی دونیایا گلمیش بیچیمی اولدوغو دوشونجه سی وار؛ بیر آدی علی دیر/بیر آدی الله...

ایکینجی دقت چکن عونصور، قادین لارین پایلاشیمی(اشتراکِ نساء)دیر. ابوتمّام'ین یازدیغینا گؤره، مقنّعلی‌لر اؤلو[کسیلمه‌میش حیوان]اتی[= مُردار]، قان، دونقوز اتی و بنزرلرینی ده حلال ساییرمیشلار و بو ایشلرینی ده قرآن'ـا دایاندیریرمیش‌لار(120.ص). بو اینانج لارین بنزرلری ده خرمدین‌لیک حرکتی‌نده و بو دؤنمین دینی قالخیش لاریندا چوخ گؤرولور. قادین پایلاشیمینا گلینجه، فیکرین بیر آز سیرادیشی(غیرعادی) اولدوغو دقتلری چوخ چکمیشدیر. نرشخی نین "تاریخ بخارا"سی و اونون فارسجا چئویری سینده، بئله بیر دوروم و داورانیشین وارلیغی تأیید ائدیلیر. قایناقلارا گؤره، مقنّعچی لر "قادین گؤزل قوخان بیر چیچک‌دیر، باشقاسی نین اییله‌مه سییله عطری آزالماز" دییه دوشونورموشلر. بیری باشقاسی نین قادینی ایله بیرلیک‌ده اولماق ایسته‌سه‌یدی، ائوینه گئدرمیش و قاپی‌دا بیر علامت(= بؤرک یا بنزری بیر زاد) قویارمیش. خانیمین ائشی گلینجه، ائوده باشقا کیشی نین اولدوغونو آنلار و ائوه گیرمزمیش. بو داورانیش کرون'ون دئدییی کیمی، سون زامانلارا قدر تیبت/توپوت ده گؤرولن و بوگون داها چوخ نئپال دا یاشاماق دا اولان چوخ ارلی‌لیک (polyandry) تؤره‌سینه بنزه‌مک ده دیر. اورالاردا، بللی اقتصادی سببلردن اؤترو و اؤزللیک‌له آتادان قالان  مال-مولک داغیلاماسین دییه، قارداشلار بیر قادین‌لا ائولنیرمیش‌لر و عایله ده دونیایا گلن اوشاق‌(لار) وارث سایلیرمیش. بونا اوخشار بیر دورومون اسلاما یاخین-بلکه اسلام دان سونرا دا- افغانیستان'ین قوزئی بؤلگه سینده یاشاندیغی، تاریخچی لر طرفیندن تثبیت ائدیلمیش‌دیر. بو کیمی کیشی-قادین ایلیشگی‌سی حاققیندا سؤیلنجه‌لر و سؤلجک(افسانه)لر، باشقا قاپالی-اؤرتولو مذهبلر و فرقه لر اوچون ده سؤیله‌نیر. مثلا آذربایجان دا بیر "تومان تؤکدو" سؤیلنتیسی واریمیش؛آنادولو علوی-بکتاشی‌لری حاققیندا "موم سؤندو" ناغیل‌لاری ادّعا ائدیلمیش دیر. بو کیمی ادعالاری تأیید ائتمک و یا ردّ ائتمک راحات ده‌ییلدیر. بو مذهبلره اینانمیش انسانلار، بئله بیر داورانیشی کسین اولاراق دانیرلار. او یان دان دا، بو کیمی جریانلاری قارالاماق و پیسله‌مک اوچون بئله سؤیلنتیلر اورتایا آتیلمیش اولابیلیر. آنلاشیلان مقنّعلی‌لر ده ، سونراکی اسماعیلی‌لر کیمی، حرام حلالی ولایت‌له ایلگی‌لی گؤرورموشلر؛ حرام، اوزاق اولونماسی گره‎کن آدام‌لار، حلال ایسه سئویله‌جک انسان‌لارا اشارت دیر. قرآن آیت لرینی ده بئله یورورموش‌لار(121.ص). تاریخ ده "غُلات" یعنی آشیری شیعه آدییلا بیلینن بیر چوخ فرقه ده، اوست‌ده‌کینه بنزر یوروم‌لار گؤرولموش‌دور.

مقنّع طرفدارلارینا، تاریخ‌ده مبیضه(فارسجادا:سپیدجامگان) یعنی آغ‌گیین‌لر/آغ‌کؤینک(؟) آدی وئریلمیش‌دیر. بو آدین قایناغی آچیق اولماماق‌لا بیرلیک ده، بؤلگه ده، مقنّع دن اؤنجه وار اولان بیر حرکت و دوشونجه نین ایزلری گؤرولور و سئزیلیر او آددا. تاریخ‌نامۀ طبری ده آچیقجا بئله یازیلیر:"همه با او جمع آمدند و لشکری بی‌اندازه از اهل سغد و ترکان و سپیدجامگان که قومی بودند از ترکان که بدین اسم معروف بودند"(38.ص). بوردان آغ‌گیین‌لرین تورک اولدوغو آنلاشیلیر. اما تورک‌لردن باشقا و اؤزللیک‌له سوغدلاردان بو حرکتین ایچینده اولدوق‌لاری دوشونه‌بیلیریک. کرون بو جماعتی بوداچی‌لیق اینانجی‌ندا گؤزله‌نیلن قورتاریجییا باغلاماغا چالیشیر. اصلینده تورک‌لر و سوغدلار آراسیندا یاییلان بوداچی‌لیق دا، قورتاریجی دوشونجه‌سی واریمیش و "مایتریسیمیت نوم بیتیگ" آدلی قالین اویغورجا اثرده بو اینانجین بیر گؤستری(نمایش/تیاتر، اویغورجاسی: کؤرونچ) قالیبی‌نه تؤکولموش بیچیمی دیر. آنجاق او اینانج دا اولانلارین آغ گئیدیک‌لرینی اؤیرنه‌بیلمه دیم.

مقنّع هر زامان اوزلوک(üzlük=نقاب) تاخدیغی اوچون بو لقبی آلمیش‌ایدی. مخالف‌لرینه گؤره، چیرکین‌لیدن تاخیرمیش اوزلویو. بعضی سؤیلنجه لره گؤره ایسه، اؤزونو تانری سایدیغی اوچون، اوزلوک اولمازسا باشقلاری هلاک اولور دییه اوزونو گیزله‌دیرمیش. کرون'ون یازدیغی کیمی، اونون تانریلیق ادعاسی بیر یانلیش آنلامادان عبارت اولابیلر. سوغدجا دا بَغ/فَغ(>فغفور/بغپور، چین خاقانی‌نین سانی؛ تانری اوغلو دئمک دیر) تانری دئمک دیر. اما انسانلارا خطاب ائدن‌ده، اؤزللیک له سایغی اوچون ده، دیله گتیریلیرمیش. اسکی تورکجه ده ده بنزر دوروم واریمیش؛ بودایا وئریلن ان یایقین سان و لقب‌لردن بیری "تنگری تنگریسی بورخان"دیر. تنگریم/تانگریم(taŋrım/teŋrim) ایسه احترام اوچون خطاب دا-بؤیوک‌لره- ایشلک ایمیش (تورکیه تورکجه سینده‌کی "افندیم" کیمی). سنگلاخ دا بیر تارم وار قادین‌لارا خطابن سؤیلندییی‌نی یازار میرزامهدی خان. بو لقبین تنگریم دن قالدیغی آچیق دیر. نه ایسه بو سان‌لار، عربجه یه چئوریلدییی زامان "ربّی" یا "الهی" کیمی سؤزجوک‌لرله قارشیلانیرمیش. و بونلارین دا یانلیش آنلامایا یول آچاجاغی بللی دیر.

مقنّع، قالاسی‌نین قوشاتما(محاصره) آلتیندا اولدوغو زامان، اؤزونو تندیره آتیب یاندیغی بیلینیر. اما آیرینتی‌لار سؤیلنجه‌لرله دولو دور؛ مثلا اؤنجه اون قادینی‌نا آغی ایچیریر، بیری اؤزونو اؤلومه وورور، سونرا چیخیب گرچکلری سؤیله‌ییر و یا آتیلان‌دا "بونجا آدام اؤلدوردون، سیرا سنه ده گلدی" کیمی دئمهسی روایت اولور.

مقنّعچی تورک‌لر

تاریخ کتابلارینا گؤره، مقنّع'ین طرفدارلاری، سوغدلار، تورک‌لر و دهقان‌لاردان(یئرلی مولک/دؤولت صاحیبلری) عبارت ایمیش. بونلارین ایسه عرب استیلاسی ایله، گوج و امتیازلاری‌نین الدن گئتدییی بیلینیر. دئمک بو قالخیش ملیتچی-اولوسچو ده‌ییلمیش و داها چوخ اقتصادی سببلری واریمیش. اساس اولاراق ملیتچیلیک و اولوسچولوق یئنی بیر دوشونجه و توتوم‌دور و آوروپادا بورژوازی صینفی نین اورتایا چیخماسی و اونون اقتصادی ایستک‌لری اوزرینه یارانمیش بیر جریان دیر. نه ایسه، مقنّع حرکتینه قاتیلان تورک‌لرین کیملییی آچیق ساییلماز. بعضی قایناقلاردا "الاتراک الخلجیه" گئچر. بوردان، بو تورک‌لرین خلج بویلاریندان اولما احتمالی دوغار. اما بؤیوک‌لری‌نین لقبی خاقان اولدوغو اوچون، خلج اولابیلمزلر. بو باخیم دان کرون'ون یازدیغی کیمی، الاتراک الخلخیه اوخونمالی اولور و بعضی قایناقلاردا بو آد گؤرونور. ایلک هیجری یوزایل لرده، بؤلگه ده قارلوق>قارلق>خرلخ>خلّخ تورکلری نین یاشادیغی بیلنن بیر گرچک دیر(99-98. صص). قارلوق آدیندا بوگون بئله-بیلدیییمه گؤره-ان از اوچ کند وار ایران دا؛ ساوا'دا، کنگاور-اسدآباد آراسیندا و ابهرین اطرافیندا.

ایکینجی تورک بویو، تورگش‌لر(Türgeş)دیر. بو تورک ائلی، اسلام دان اؤنجه بؤلگه یه گلیب و افغانیستانین قوزئی‎ندن خوارزم بؤلگه سینه اوزانان بیر جوغرافیایا حاکیم اولموشدور. الیمیزده بوللو ساییلابیله‌جک مقداردا بونلاردان سیکّه واردیر. یازیلاری کسین اولاراق اوخونمامیش اولسادا، اوزرلرینده "تیگین، تودون، و.." تورک لقب لر گؤرولوب سئچیلیر. چئویریجی تورگش آدینی یانلیش اولاراق، تورغش یازمیش دیر(99.ص).  

مقنّع'ین سوباشی[2]‌لاریندان(=sübaşi سپهسالار)بیری نین آدی خارجه اولاراق گئچیر قایناقلاردا. کرون آدی بئله ده‌یرلندیریر(فارسجا ترجومه سینه گؤره):" ظاهراً نامی عربی است که با نامی سغدی تلفیق شده یا شکل عربی نامی سغدی است"(96.ص). بو آد تاریخنامۀ طبری ده بیر-ایکی یئرده گئچر(46-44.صص). منجه کرون'ون تورکجه بیلمه‌دییی اوچون آدی آنلایابیلمه‌میش دیر. ندن باشقا آدلاردا اولدوغو کیمی، بوندا دا پیتر گولدن(Peter Golden)دن سوروشمامیشدیر؟ پیتر گولدن اسکی و اورتا چاغ تورک تاریخی ساحه سینده، بیلگین لردن ساییلیر. نه ایسه منجه آد آچیق تورکجه دیر. فارسجا و عربجه یه گئچن ایلک دؤنم تورکجه آد و سؤزجوکلرده ق>خ حادثه سینه باخیلیرسا، *قارجه آدی الیمیزه گلیر و بونون دا قاراجا، قاراچه، قارچه و ..آدیندا باشقا بیر زاد اولمادیغی آنلاشیلیر. قاراجا و قراچو آدلاری اسکی تورک لرین آراسیندا یایقین دیر.

بیر کیشی نین(خلّخ خاقان'ین قارداشی) آدی "قیل" اولاراق گئچر. کرون، گولدن'ـا دانیشدیغی‌نی، اونون ایسه آدین "آت توکو" آنلامیندادیر، دئدییینی یازار(42.ص و 61.ص). بو گؤروشه قاتیلماق دا چکینجه لریم اولدوغونو یازمالییام. اما قیل آدی نین خیلتاش آدی‌ندا دا قالدیغی‌نی دوشونورم. سعدی‌نین مشهوری بیتی‌نده : چنین گفت بکتاش با خیلتاش/چو دشمن خراشیدی ایمن مباش، ایکی تورکجه آد اولدوغونو سانیرام. عمومیتله خیلتاش'ی عربجه-تورکجه بیر ترکیب(عربجه خیل: آت ایلخی‌سی، اؤبک/گروه+ تورکجه ـتاش /ـداش) ساییرلار. منجه ایلک عونصور اوستده‌کی "قیل"، ایکینجی سی ایسه، آدلاردا چوخ گؤرولن تاش (آلتونتاش، تیمورتاش/تمورتاش، و ..)دیر.

مقنّع'ـه ان یاخین آداملاردان بیری "کیاک غوری/کیّاک غوری"دیر. کرون، بیر یئرده بو آدین سوغدجا اولدوغونو یازار(58.ص). بیر آز آشاغی دا، پیتر گولدن'دن سوروشدوغونو و او ایسه مؤحتملن اسکی تورکجه    Käyikاولدوغونو دیله گتیردییینی یازار. بو آدین بعضی یازمالاردا الف‌سیز گؤرولدویونو ده یازار کرون. بو ده‌یرلندیرمه دوغرو اولمالی دیر. او زامان سوغدجا اولماسی قبول ائدیله‌بیلمز. کَییک> گئییک، اسکی تورکجه ده وحشی حیوان و اؤزللیک‌له سیغون(ġun) یعنی گوزن دئمک دیر. بوگون بئله، شاهسئون بوی لاری آراسیندا گئییک‌لی/گییکلو طایفاسی وار و سوی آدلاریندا دا یاشاماقدادیر.

سونراکی دؤنم قایناق‌لاردان، تاریخ بخارا'دا، بیر سوباشی آدی دا کولارتکین اولاراق گئچر(23.ص). بو آدی یازرا تحلیل ائتمز. ایلک عونصورون کولر(Küler) اوخونماسی گره‌کیر. اما بئله بیر آدین بو زامان وارلیغی کسین د‌ه‌ییلدیر. آنادولو دا گولر(Güler) آدی وار. تکین ایسه، تگین/تیگین(tigin/tēgin) اولاراق بیلینن مشهور تورک لقبی دیر. اوزرینده دورماغا ایندیلیک فرصت یوخدور.



[1] پاتریشیا کرون، مقنع و سپیدجامگان، مترجم: مسعود جعفری جزی، انتشارات ماهی، چاپ اول ۱۳۹۲.

[2] سو() اسکی تورکجه ده قوشون/سپاه دئمک دیر. سوله‌مک(sülemek) فعلی ایسه قوشون چکمک آنلامیندا، اورخون یازیتلاریندا چوخ گئچر. سانیرام دیلیمیزده سولنمک(sülenmek)"باشی بوش گزمک، سومسونمک" بو فعلین دؤنوشلو و یونگوللشمیش بیچیمی دیر. سوباشی(سُباشی یازیم ایله) تاریخ بیهقی دن بویانا فارسجا قایناقلاردا(داها چوخ سان اولاراق) گؤرولور.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروشلر() 




Admin Logo
themebox Logo